پیتریم الکساندرویچ سوروکین (Pitirim Alexandrovich Sorokin) در قرن نوزدهم در 21 ژانویه سال 1889 در دهکده ای دورافتاده در روسیه تزاری در خانواده ای غیر اشرافی متولد شد. در نوجوانی  زمانی که يک طلبه کشيشی بود، به خاطر فعاليت های انقلابی دستگير شد و چهارماه را در زندان گذراند. پس از آن وی توانست در 21 سالگی و از سال 1910 تا 1914 یعنی درست در زمان انقلاب روسیه در دانشگاه "سنت پطرزبورگ" تحصیل کند. سوروکین مدتی به دلیل اعتراضات سیاسی در روسیه به زندان افتاد و سپس بعد از مدتی عالی ترین مقام دانشگاهی رژیم کمونیسم ارتقا یافت. اما باز تحت تأثیر نفرت رژیم حاکم وقت به برلین تبعید شده و سپس به اروپا پناهنده می شود. بعد از آن سوروکین به دلیل اطلاعات و تجربیات مختلف اش به آمریکا دعوت شد و از نظریات وی در جهت تفسیر و تبیین انقلاب و تحول شوروی استفاده گردید. سوروکین ابتدا در دانشکده های گوناگون آمریکا سخنرانی می کرد، اما سرانجام جایگاهی در دانشگاه "مینه ‌سوتا" به ‌دست آورد و خیلی زود عضو تمام ‌وقت این دانشگاه شد. در سال 1929 نخستین کرسی جامعه شناسی در دانشگاه "هاروارد" در گروه اقتصاد به وی پیشنهاد شد. چندی پس از ورود سوروکین به "هاروارد" گروه جداگانه جامعه شناسی تشکیل و وی رئیس آن شد. وی در این مقام مهم ترین گروه جامعه شناسی در ایالات متحده را بنیان گذاری کرد. در هاروارد میان سوروکین و "پارسونز" کشمکش درگرفت و این نزاع به‌ خاطر تداخل گستره نظریات شان تشدید می‌ شد، اما با وجود این همانندی ها آثار پارسونز مخاطبان بیشتری را جذب کرده بود. سوروکین از یک سو "پارسونز" را به دزدیدن آثارش انتقاد می کرد و از سوی دیگر به نظریه وی انتقاد داشت. این تقابل و تعارض در نهایت موجب شد که پارسونز به‌ جای سوروکین رئیس گروه جامعه شناسی هاروارد شده و عنوان آن را نیز به گروه روابط اجتماعی تغییر دهد. سوروکین سرانجام در جامعه شناسی هاروارد منزوی شده و در 11 فوریه 1968 درگذشت. 
شرایط اجتماعی و تاریخی که سوروکین در آن قرار داشت تأثیر بسیار زیادی بر آثار وی برجا گذاشت و باعث شد که آثار سوروکین بیشتر در حوزه تحول اجتماعی رقم بخورد. سوروکین ناظر حکومت راسپوتین ها و چند توطئه نافرجام و کوچک در روسیه بوده است. همچنین در قیام های دانشجویی علیه مظالم دستگاه استبداد تزاری شرکت جسته است. به منشی گری و ریاست دفتر الکساندر کرنسی رئیس دولت موقت قبل از انقلاب نایل آمده و بارها به دلیل اعتراض از نظام به زندان رفته است. تبیعد وی به برلین و پناهده شدنش به اروپا، تجربه اروپای بعد از جنگ جهانی اول که هنوز شعله های جنگ در آنجا خاموش نشده  و اقامت در آمریکا از دیگر عوامل موثر در شکل‌ گیری اندیشه ‌های وی می‌ باشد. سوروکین نه‌ تنها به عنوان یک جامعه شناس یا فیلسوف اجتماعی تاریخی بلکه به عنوان یک انقلابی انعطاف ناپذیر و یک انسان تحول زده ای است که سراسر آثارش گرفتار مسئله تحول است. سوروکین را به عنوان آدم پرخاشگر و مدافع سرسخت جامعه شناسی آمریکا توصیف کرده اند. او تقریباً به همه‌ کس و همه‌ چیز انتقاد می کرد. از جمله انتقادات وی تحلیل انتقادی و موشکافانه اش از رساله "رابرت پارک" و درگیری مدام او با پارسونز بود. 
سوروکین هیچ گاه خود را به یک مکتب ویژه زمانه خویش پای بند نکرده است. پاره ای از صاحب نظران او را از پیروان مکتب "اصالت رفتار" می شمارند. این گرایش در نخستین آثار او مشهود است. دیری نمی گذرد که خود را از جامعه شناسی رفتاری می رهاند و به سلک و کسوت مکتب "اصالت جامعه" پیوسته و سرانجام موفق می شود تا امور اجتماعی را از امور نفسانی جدا سازد. با گذشت زمان با مکتب اصالت جمع نیز به مقابله برمی خیزد و به این اندیشه نزدیک می شود که پدیده های اجتماعی هرچند در خارج جلوه گرند، اما بعدی ذهنی و معنوی دارند که بدون درک و فهم این جنبه های ذهنی شناخت پدیده های اجتماعی نادرست و ناممکن است. عده ای دیگر از صاحب نظران سوروکین را پیرو مکتب ارگانیسیسم می دانند. او تمدن های جامعه بشری را چون موجودی جاندار و روینده می شمارد و بر این باور است که تمدن ها چون گیاهان می رویند، می بالند و می شکوفند و می پژمرند و سرانجام می میرند. برخی او را در شمار جامعه شناسان کارکردگرا می شمارند و به وجوه اشتراک سوروکین با تالکوت پارسونز مهر تأیید می گذارند. پاره ای دیگر او را در شمار اصحاب اصالت کنش متقابل نمادی ذکر کرده اند. عده ای دیگر او را استاد مسلم جامعه شناسی تاریخی می دانند. سوروکین را باید از اعاظم فلسفه مثبت تاریخ دانست که به مراتب جسورتر و واقع بین تر از همه فلاسفه پیشینیان تاریخ است. 
سوروکین تحت تأثیر اگوست کنت تاریخ جامعه بشری را به صورت تکرار و توالی سه نظام برتر شهودی یا الهی، عقلی یا فلسفی و حسی یا مادی می بیند. البته میان کنت و سوروکین تفاوت عمده ای به چشم می خورد؛ اول آنکه او به خلاف کنت نظام برتر اثباتی را مرحله بلوغ و فرزانگی انسان و کامل تر از دو نوع معرفت پیشین نمی داند و چنین شرف ذاتی برای هیچ یک از ادوار سه گانه شهودی، عقلی و حسی قایل نیست. سوم اینکه وی واقع بین تر از کنت است و به خلاف او مرحله اثباتی را پایان کار تمدن و فرهنگ جامعه بشری نمی داند. 
تحرک اجتماعی مهم ترین مبحث در نظریات و اندیشه های سوروکین است. مطالعات تحرک اجتماعی بیش از 50 سال است که در علوم اجتماعی صورت می گیرد. یکی از نخستین مطالعات در این زمینه بررسی سوروکین در سال 1927 است. سوروکین جوامع متعددی را مورد مطالعه قرار داد از جمله روم و چین قدیم. همچنین یکی از نخستین مطالعات تفصیلی تحرک اجتماعی در ایالات متحده آمریکا را انجام داد. او نتیجه گیری کرد که فرصت های تحرک صعودی سریع در آمریکا خیلی محدودتر از آن است که افسانه های قوی امریکایی نشان می دهد. اما تکنیک های سوروکین برای گردآوری داده ها نسبتاً ابتدایی بود. دگرگونی اجتماعی در منظر سوروکین   برخلاف کسانی که درصدد ساختن نظریه عامی درباره دگرگونی اجتماعی بودند، سوروکین نظریه ای چرخه ای را برای بیان دگرگونی اجتماعی ساخته و پرداخته کرد. او جوامع بشری را میان سه گونه ذهنیت در نوسان می دید: 1- ذهنیت حسی؛ که بر اساس آن جوامع بر نقش حواس در درک واقعیت تأکید می ورزند. 2-ذهنیت مفهوم پردازانه؛ که بر اساس آن جوامع تحت سلطه شیوه های متعالی تر و مذهبی ترِ فهم واقعیت قرار دارند. 3-ذهنیت آرمان گرایانه؛ جوامع بر اساس این ذهنیت از نوع گذاری اند و تعادل میان دو گونه قبل را برقرار می سازند. از منظر سوروکین محرک دگرگونی اجتماعی را باید در منطق درونی هر یک از این جوامع جستجو کرد. بدین معنا که جوامع بشری تحت فشار داخلی برای بسط شیوه تفکرشان به آخرین حد منطقی اش قرار دارند. بدین‌ سان که یک جامعه حسی سرانجام آنقدر حسی می شود که زمینه برای سقوط اش فراهم می گردد. وقتی ذهنیت حسی به آخرین حد منطقی اش می رسد، مردم به نظام های مفهوم پردازانه پناه می آورند. اما این نظام تازه نیز دوباره به آخرین حدش سوق داده می شود و در نتیجه جامعه بیش از حد مذهبی می گردد. در این هنگام صحنه برای پدیداری یک فرهنگ آرمان گرایانه آماده می گردد و سرانجام همان چرخه پیشین دوباره تکرار می گردد. سوروکین برای اثبات نظریه اش شواهد مفصلی را از هنر، فلسفه و سیاست و نظایر آن به پیش می کشد که خود کار بزرگی بود. از نظر سوروکین عصر حاضر عصر حسیت و اصرار و افراط نابجا و زیان بخش در این مرحله است؛ هرچند که این افراط و اصرار از نظر وی مقدمه و طلیعه گذشت از این مرحله و توجه به مراحل بعدی است. 
سوروکین صاحب بیش از 30 جلد کتاب مهم و ارزشمند، بیش از 200 مقاله علمی و صدها کنفرانس بین المللی و اخذ دکترای افتخاری متعددی است. به طور کلی کوشش سوروکین در این آثار رد و تخطئه اکثر جامعه شناسان در زمینه تکامل مستمر و دائمی تمدن و فرهنگ و اثبات این نکته است که سیر تطور جامعه ها و تمدن های بشری به نحو دوری تحقق می پذیرد. در مشهورترین اثر سوروکین یعنی پویایی اجتماعی و فرهنگی (1937-1941) (که در دوره تأسیس گروه جامعه شناسی هاروارد تدوین گردید) انواع گسترده ای از داده های تجربی را برای پروراندن نظریه عامی درباره دگرگونی اجتماعی به میان می کشد. سوروکین همچنین در حوزه نقد "نظریه تکامل" کتابی تحت عنوان "غرایب و کاستی های جامعه شناسی نوین و علوم وابسته (1956)" به نگارش درآورد. همچنین از دیگر مهم ترین آثار سوروکین عبارت‌ اند از: -پویایی اجتماعی و فرهنگی (1941) -علیت اجتماعی و مکان و زمان (1939) -جامعه و فرهنگ و شخصیت (1949) -فلسفه اجتماعی در عصر بحران (1950) -نظام جامعه شناسی در دو جلد (1920) -جامعه شناسی انقلاب (1925) -تحرک اجتماعی (1926) -نظریه های جامعه شناسی امروز (1928) -اصول جامعه شناسی شهری و روستایی (1929) -بحران عصر ما (1941) -انسان و جامعه در عصر فاجعه (1942) و ... 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۶:۵۴

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۶:۵۵

اسناد و مراجع