میزا حسن خان وثوق، ملقب به وثوق الدوله، متخلص به وثوق، در فروردین سال 1254 شمسی در تهران متولد شد. وی فرزند میرزا ابراهیم خان مستوفی معتمدالسلطنه و نوهٔ پسری میرزا محمد موستوفی قوام‌الدوله آشتیانی است. او علوم ادبی را از میرزا احمد گلپایگانی و فلسفه را نزد میرزا هاشم رشتی اشکوری و میرزا ابوالحسن جلوه آموخت. او در سفرهایی که به خارج رفت فرانسوی را به خوبی و همچمین انگلیسی را فرا گرفت. وثوق در جوانی مستوفی آذربایجان شد. در دورهٔ یکم و دوم مجلس شورای ملی به نمایندگی انتخاب شد و در مجلس به سمت نیابت ریاست مجلس دست یافت. او از سال 1290 تا اوایل سلطنت رضا شاه 16 بار عهده‌دار وزارتخانه‌های مالیه (دارایی)، خارجه، عدلیه (دادگستری)، داخله (کشور) و معارف (فرهنگ) گردید. او با "دوشیزه مریم" دختر آصف الدوله ازدواج کرد. پس از فتح تهران توسط مجاهدین، مجلس عالی مرکب از سی نفر برای اداره مملکت تشکیل شد که وثوق الدوله عضو آن بود. پس از انحلال مجلس عالی و تعیین هیئت مدیره، رئیس آن هیئت گردید که حکم اعدام شیخ فضل الله نوری توسط آن هیئت صادر شد. وی بین سالهای 1296 الی 1300 دو نوبت نخست وزیر ایران شد. در سالهای آخر عمر در اروپا زندگی کرد و در سال 1325 به ایران بازگشت و سرانجام در سال 1329 در تهران  درگذشت و در قم به خاک سپرده شد . 
میرزا حسن از هفت سالگی به فرا گرفتن درس فارسی و مقدمات عربی پرداخت و در جوانی در مدرسه مروی قسمتی از فلسفه را نزد شیخ علی نوری و قسمتی از فقه را نزد سید عبد الکریم لاهیجی فرا گرفت و سپس به آموختن زبان فرانسه و تتبع در ادبیات فارسی پرداخت، دائی او امین الدوله نیز در پرورش استعداد او کوشید و زیر دست او خدمت خود را آغاز نمود.  
میرزا حسن در تیرماه 1274 همراه پدرش نزد ناصرالدین شاه رفت، معلومات و استعداد او در جوانی توجه شاه را به خود جلب کرد و این باعث شد فرمان استیفای آذربایجان و به همراه آن لقب وثوق الدوله به او داده شود. او از این زمان در شمار مستوفیان در آمد و با پدرش که او نیز همین عنوان را داشت به همکاری پرداخت. 
وثوق‌الدوله بعد از انقلاب مشروطه حضور مستمری در سیاست داخلی داشت. او از آغاز نهضت، گرایشی به نهضت و اعتقاد به برقراری حکومت پارلمانی داشت و نیز به وسیله برادر خود که منشی مخصوص شاه بود آگاهی‌های بیشتری از روند و پیشرفت نهضت به دست می‌آورد و با این حرکت همراه شده و از سوی صنف بازرگان به نمایندگی تهران انتخاب شد. در نخستین انتخابات هیات رییسه مجلس شورای ملی که در آن صنیع‌الدوله وکیل صنف اعیان به ریاست مجلس شورای ملی برگزیده شد، وثوق هم به عنوان نایب رییس اول مجلس انتخاب شد و تا پایان دوره اول مجلس شورای ملی این مقام را داشت. وی علاوه بر نایب رییسی مجلس، ریاست کمیسیون بودجه و مالیه را هم برعهده داشت و در تنظیم و تصویب برنامه‌های اصلاحی نقشی اساسی ایفا کرد. کمیسیون دارایی در مجلس اول اهمیت خاصی داشت چرا که مسئول جرح و تعدیل حقوق و مستمری‏‌ها بود. وثوق در دوران ریاست این کمیسیون با دوراندیشی و تدبیر خاصی توانست مبالغ زیادی از مستمری و حقوق افراد و درباریان را کسر کند و در حقیقت تعدیل بودجه را به مرحله اجرا درآورد، البته نقش حسن تقی‌‏زاده نیز در این امر بی‌‏تأثیر نبود. بعد از استعفای صنیع‌الدوله از ریاست مجلس، وثوق‌الدوله کاندیدای این مقام بود، ولی بیش از سی رأی نیاورد و احتشام‏السلطنه به ریاست رسید. پس از به توپ بسته شدن مجلس و آغاز دورۀ استبداد صغیر، وثوق‌الدوله منزوی شد و اوقات خود را بیشتر به مطالعه می‌گذراند اما همچنان ارتباطش را با مشروطه‌خواهان حفظ کرد. 
بعد از فتح تهران به دست مشروطه‌خواهان و خلع محمدعلی شاه قاجار از قدرت، هیاتی 20 نفره به نام «هیات مدیره موقت» در کاخ شمس‌العماره شروع بکار کرد، قدرت را در ادارۀ امور کشور به دست گرفت و وثوق‌الدوله به ریاست این هیات برگزیده شد. کمیسیون مزبور تصمیمات زیادی اتخاذ کرد که از آن جمله می‌توان به انتخاب عضدالملک به نیابت سلطنت و تعیین یک هیات وزیران موقت برای گردش کار‌ها و ایجاد نظم در کشور اشاره کرد. کمیسیون عالی از میان خود پنج نفر را انتخاب کرد تا به حساب محمدعلی میرزا رسیدگی و موجبات خروج او را از ایران فراهم نمایند. وثوق‌الدوله ریاست هیات پنج نفری را عهده‏دار شد و همه روزه به اتفاق حکیم‏الملک، حسینقلی نواب، مشارالسلطنه وثوق‌الدوله در سفارت روس واقع در زرگنده حضور یافته، با محمدعلی میرزا درباره مسائل مبتلابه مذاکره می‌‏کردند. چرچیل نایب سفارت انگلیس و بارونوسکی مستشار سفارت روس هم ناظر این گفت‌وگو‌ها بودند. وقتی مذاکرات هیات با محمدعلی میرزا پایان یافت و شاه مخلوع و نزدیکان وی تهران را به قصد روسیه ترک کردند هیات عالی منحل شد و یک هیات مدیره جای آن را گرفت و وثوق‌الدوله ریاست هیات مدیره را عهده‌‏دار گردید و در پی منحل شدن این هیات مدیره موقت به مقام وزیر دادگستری وقت رسید.  
انتخابات دوره دوم مجلس شورای ملی پس از فتح تهران به صورت دو درجه‌‏ای در تمام شهرهای ایران آغاز شد. در این انتخابات وثوق‌الدوله از تهران به نمایندگی مجلس انتخاب شد و در نخستین روزهای اولیه مجلس، وثوق‌الدوله چندین نطق مهم ایراد کرد و از خدمات کلیه کسانی که در راه اعاده مشروطیت مجاهدت کرده بودند سخن گفت و از مجلس خواست تا به آن‌ها لوحه سپاس بدهند. 
در مهرماه 1288 از طرف مجلس شورای ملی محمدولی خان سپهدار تنکابنی به رییس‏‌الوزرایی انتخاب شد و پس از چند روز وزیران خود را به مجلس معرفی کرد. در این معرفی وثوق‌الدوله به سمت وزیر عدلیه تعیین شد. این کابینه چهار بار ترمیم شد و در ترمیم‌‏های بعدی سمت وثوق‌الدوله تغییر کرد و به وزارت مالیه منصوب شد. سپهدار پس از یک سال زمامداری در اثر اختلاف با بختیاری‏‌ها از کار کناره گرفت و عضدالملک، مستوفی‏‌الممالک را به ریاست دولت برگزید. در این کابینه وثوق‌الدوله سمتی نداشت. جانشین مستوفی، سپهدار بود و سپهدار در آخرین ترمیم کابینه خود وثوق‌الدوله را به سمت وزارت داخله منصوب کرد. بعد از سپهدار نوبت به صمصام‌‏السلطنه بختیاری رسید که پنج بار کابینه خود را ترمیم کرد. در تمام پنج نوبت ترمیم میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله وزارت امور خارجه را برعهده گرفت. در این کابینه وثوق‌الدوله علاوه بر مقام وزارت مغز متفکر و کارگردان نایب نخست‏‌وزیر بود و در تمام جلسات مجلس نظریات دولت را درباره مسائل مملکت تشریح می‌‏کرد. 
در این کابینه دولت روسیه تزاری اولتیماتومی بر مبنای سه اصل به دولت ایران داد و دو روز مهلت برای اجرای آن قائل شد. یکی از اصول اولتیماتوم اخراج مورگان شوستر آمریکایی خزانه‌‏دار کل بود. برای بحث و اتخاذ تصمیم درباره این معضل جلسات مجلس شب و روز به صورت علنی و خصوصی تشکیل می‌‏شد و وثوق‌الدوله پاسخگوی تمام نطق‏‌ها بود. در آن ایام نطق وطن‌‏پرستانه شیخ محمد خیابانی در مردم تأثیر فراوانی کرد به طوری که دستجات مختلف علیه روسیه تظاهرات شدید کردند. سرانجام مجلس از بین خود پنج نماینده انتخاب کرده، به اتفاق هیات دولت اولتیماتوم را پذیرفتند و مجلس نیز منحل شد. در کابینه‏ میرزا محمدعلی‌خان علاءالسلطنه که بلافاصله بعد از صمصام‏‌السلطنه تشکیل شد کماکان وزارت امور خارجه به عهده وثوق‌الدوله قرار گرفت، ولی پس از چندی در دولت تزلزل ایجاد شد و وثوق وزارت را‌‌‌ رها کرده به اروپا رفت. پس از بازگشت از اروپا در کابینه مستوفی به وزارت مالیه انتخاب شد. وثوق‌الدوله در این سمت سازمان جدیدی برای وزارت مالیه طرح و آن را پیاده کرد و تمام مشاغل حساس و کلیدی را به خویشاوندان خود سپرد.  
وثوق‌الدوله اولین بار در سال 1295 هجری شمسی که کشور را بی‌ثباتی فرا گرفته بود از طرف احمدشاه قاجار مأمور تشکیل کابینه شد، در این زمان بین کشورهای انگلیس و آلمان در جنوب ایران بر سر منافع استعماری جنگ در گرفت، که منجر به پیروزی انگلیسی‌ها شد و به خاطر آن مردم زیادی کشته و مجروح شدند. به دستور وثوق‌الدوله در این زمان دوره چهارم مجلس شورای ملی تشکیل شد و تفنگدارانی که در جنوب به کمک انگلیسی‌ها تشکل یافته بودند، منظم‌تر شده و بنام «پلیس جنوب» معروف شدند. در آن ایام نیروهای نظامی دولت عثمانی بخش عظیمی از ایران را اشغال کرده بودند و قصد حمله به تهران و تصرف آن را داشتند. وزرای مختار روس و انگلیس طی یادداشتی به وزارت امور خارجه قصد خروج خود را از تهران اعلام و توصیه کردند شاه نیز باید تهران را ترک کند. انتشار این خبر موجب شد اصناف و تجار مغازه‏های خود را تعطیل و در مساجد تهران اجتماع کرده و به حرکت شاه به خارج از تهران اعتراض کنند. استعفا و بازگشت مجدد شاه جلسه مشورتی تشکیل داده و نظر استصوابی آن‌ها را جویا شد. هیات مشورتی رأی به ابقاء شاه در تهران داد. وثوق‌الدوله در مقابل اوضاع آشفته آن روز تاب مقاومت نیاورده استعفا داد و احمدشاه، علاءالسلطنه را به رییس‌الوزرایی برگزید و او نیز از زیر بار مسوولیت شانه خالی کرد. مجددا احمدشاه متوسل به وثوق‌الدوله شد و او ناگزیر رییس‌الوزرایی را پذیرفته و کابینه خود را تشکیل داد و وزرای خود را معرفی کرد. در نخستین روزهای زمامداری وثوق‌الدوله کمیته‌‏ای به نام «کمیته مجازات» موجودیت خود را اعلام و برنامه خود را اعدام انقلابی خائنین کشور اعلام کرد و مرتبا شبنامه‏هایی در مورد ترور افراد انتشار می‌‏داد. قصد این کمیته از بین بردن وثوق‌الدوله و نزدیکان او بود. این کمیته موفق شد در مدت کوتاهی میرزا اسمعیل‌‌خان مدیر انبار غله دولتی، کریم دوانگر تروریست کمیته، منتخب‏‌الدوله خزانه‏‌دار و کفیل وزارت مالیه، عبدالحمیدخان متین‌السلطنه مدیر روزنامه عصر جدید و میرزا محسن مجتهد معروف و متنفذ تهران و دوست نزدیک وثوق‌الدوله را به قتل برساند. اقدامات وثوق الدوله در دوران رییس الوزرایی وثوق‌الدوله مجموعا 11 ماه رییس‌الوزراء بود. وی فرمان انتخابات دوره چهارم را صادر و انتخابات بعضی از شهر‌ها از جمله تهران را آغاز کرد. تقریبا در دوران زمامداری او 65 نفر برای مجلس چهارم انتخاب شدند و در‌‌‌ همان ایام نیکلای دوم امپراطور روسیه و پادشاه لهستان از تاج و تخت سلطنت استعفا کرد و اوضاع روسیه دستخوش هرج و مرج انقلاب شد. وثوق‌الدوله هیاتی را به ریاست سیدضیاءالدین طباطبایی مدیر روزنامه رعد برای مذاکره و عقد قرارداد به روسیه فرستاد. این هیات اوضاع روسیه را به ایران گزارش داده و دولت ایران بر مبنای آن گزارش‏‌ها رویه‏‌ی خود را نسبت به وضع وجود روسیه اتخاذ کرد. اعتراض حزب دموکرات به عضویت وثوق الدوله در کابینه وثوق‌الدوله پس از کناره‏‌گیری از ریاست دولت چندی بی‌کار بود تا در آبان ماه 1296 در کابینه سلطان عبدالمجید میرزا عین‌الدوله وزیر علوم و اوقاف شد، ولی حزب دموکرات آذربایجان به زعامت شیخ محمد خیابانی به عضویت وی و برادرش قوام‏السلطنه در کابینه اعتراض کرده، خواستار اخراج آن‌ها از دولت شدند. دولت عین‏الدوله هم پس از دو ماه از کار کناره گرفت. پس از او به ترتیب مستوفی‏‌الممالک و صمصام‏‌السلطنه رییس‌الوزراء شدند تا بار دیگر نوبت به وثوق‌الدوله رسید. 
در تیرماه 1297 مطبوعات کشور طی مقالاتی که در زمینه‏‌ی پایان یافتن جنگ جهانگیر اول در روزنامه‏‌های خود منتشر می‌‏کردند، توجه شاه را به یک دولت قوی و مصمم که بتواند علاوه بر ایجاد نظم و امنیت در مملکت حقوق و خسارات از دست رفتۀ ایران در جنگ را استیفا کند جلب و کم و بیش از یک نخست‌وزیر مقتدر و قوی یاد می‌‏‌کردند. سپس مقالات روزنامه‏‌ها تبدیل به تشکیل اجتماعات شد و عده‏‌ای از روحانیون به رهبری سیدحسن مدرس، حاج آقا جمال و سیدمحمد امامی (امام جمعه تهران) در مرقد حضرت عبدالعظیم شهر ری تحصن اختیار نموده، با تشکیل جلسات و ایراد سخنرانی خواستار عزل صمصام‌السلطنه شدند.دامنه مخالفت با زمامداری صمصام ابعاد گسترده‏‌ای پیدا کرد. در نتیجه بازار تهران از اصناف و تجار مغازه‏‌های خود را تعطیل کرده و شرط بازگشت به شغل خود را عزل صمصام‌السلطنه اعلام کردند. احمدشاه در قبال اجتماعات و تعطیل اصناف در مقابل خواسته آن‌ها سر تسلیم فرود آورد و صمصام‌السلطنه را از رییس‌الوزرایی عزل و وثوق‌الدوله را به جای او نشاند. صمصام برای مبارزه با احمدشاه و اعتراض به عزل خود حکومت نظامی و کاپیتولاسیون و قرارداد لیانازوف را لغو کرده و بنای معارضه با شاه را گذاشت، ولی وثوق‌الدوله به سرعت کابینه خود را تشکیل داد و امور کشور را به دست گرفت. 
اولین اقدام وثوق‌الدوله دستگیری کلیه اعضاء کمیته مجازات بود. دادگاه جنایی فورا تشکیل و محاکمه آغاز و حکم لازم صادر شد. در نتیجه چهار نفر از اعضاء کمیته اعدام و بقیه به حبس‏‌های طویل‌المدت محکوم شدند. وی در گام بعدی راه‌های کشور را که پر از راهزن و غارتگر شده بود پاکسازی و امنیت را در بیشتر مناطق برقرار کرد. تلاش برای سرکوب قیام جنگل در زمان نخست‌وزیری وثوق‌الدوله قیام جنگل به رهبری میرزا کوچک‌خان جنگلی در شمال کشور به وقوع پیوست. با وجود تلاش‌های وثوق‌الدوله، وی در سرکوبی قیام گیلانی‌ها ناموفق بود و این نهضت تا بعد از نخست‌وزیری وی نیز ادامه یافت. وثوق‌الدوله از‌‌‌ همان ابتدای نخست‌وزیری برای اینکه بتواند دولت باثباتی داشته باشد از انگلیس‌ها کمک مالی گرفت. در این دوره همچنین ایران برای اولین بار به مجمع جهانی ملل دعوت شد. انعقاد قرارداد نگین 1919 اما مهم‌ترین کار وثوق‌الدوله در این دوره بستن قرارداد 1919 میلادی با دولت انگلستان بود که بر اساس آن ایران به تحت‌الحمایگی این دولت درآمد. گفته می‌شد وثوق‌الدوله برای بستن این قرارداد پول هنگفتی نیز از دولت انگلستان به عنوان رشوه دریافت کرد و به خاطر این خدمتی که برای دولت انگلستان انجام داد تا آخر عمرش در حفظ جان و مال او و کسانش، بیشتر از هر کس دیگر کوشش و حمایت صورت گرفت.  
انگلیسی‌ها سعی داشتند وثوق الدوله را سال‌ها برای رسیدن به اهداف خود در این پست حفظ کنند، اما سرانجام با کارشکنی روس‌ها و مخالفت زیادی که در داخل با او به خاطر بستن قرارداد 1919 میلادی شد و پس از آنکه در جریان کوشش برای تصویب این قرارداد متهم به دریافت رشوه از دولت انگلیس شد، احمدشاه به اجبار او را از نخست‌وزیری برکنار کرد. 
بعد از آنکه وثوق‌الدوله در تیرماه سال 1299 هجری شمسی از نخست‌وزیری عزل شد، به جای او مشیرالدوله مأمور تشکیل هیات دولت شد، وثوق‌الدوله عازم اروپا شد و سال‌ها در لندن و پاریس بسر برد تا اینکه در 1304 هجری شمسی به ایران بازگشت. عضویت در کابینه مستوفی وثوق‌الدوله در خرداد 1306 در کابینه حسن مستوفی به سمت وزیر مالیه تعیین و معرفی شد و در انتخابات دوره ششم مجلس شورای ملی به نمایندگی از تهران انتخاب گردید. در شهریور 1306 در ترمیم کابینه به وزارت عدلیه منصوب شد و دکتر مصدق وکیل مجلس بر صلاحیت او به خاطر امضای قرارداد 1919 ایراد گرفته و او را صالح برای وزارت ندانست. وثوق‌الدوله در پاسخ مصدق نطق مهمی ایراد و به دنبال وی مدرس بیاناتی ایراد کرد. نمایندگی مجلس شورای ملی وثوق‌الدوله در بهمن ماه 1306 از کابینه خارج شد و جای خود را به علی‌اکبر داور داد و چون به نمایندگی انتخاب شده بود به پارلمان رفت. در دوره هفتم بار دیگر از تهران به وکالت رسید و در غالب سفرهای رضاشاه به اطراف کشور او را همراهی می‌‏کرد. ریاست فرهنگستان وثوق پس از خاتمه مجلس هفتم وکیل نشد و غالبا در تهران و اروپا به سر می‌‏برد. در 1315 به جای ذکاءالملک فروغی به ریاست فرهنگستان منصوب شد و قریب سه سال در رأس فرهنگستان باقی ماند تا اینکه کندی کار در 1318 موجب برکناری وی شد و وثوق‌الدوله باز به اروپا رفت. وی در 1321 به ایران بازگشت و نامزد سفارت ایران در آمریکا شد، ولی برای او از ترکیه پذیرش رسید که آن را نپذیرفت و به ثبت دادن زمین‏های اطراف سلیمانیه پرداخت و با استفاده از قدرت برادرش برای تمام آن‌ها سند مالکیت گرفت. 
حسن وثوق‌الدوله که در اواخر عمر حافظه خود را از دست داده بود، در باغ سلیمانیه زندگی می‌کرد تا اینکه سرانجام در بهمن‌ماه 1329 درگذشت. وی را در مقبره خانوادگی اش واقع در قم دفن کردند و تمام دارایی‌اش میان هفت دختر و یک پسرش تقسیم شد.  

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۲۵

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۲۶

وثوق الدوله

خلاصه زندگی نامه

 میرزا حسن خان وثوق، مشهور به وثوق‌الدوله، برادر قوام‌السلطنه و از رجال سیاسی عهد قاجار که چند دوره نخست‌وزیر ایران بود و در دوره دوم نخست وزیری اش‌ در قبال دریافت 200 هزار تومان رشوه، موجب انعقاد قرارداد ننگین 1919 مابین انگلیس و ایران شد. 

درخت واره
ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع