میرزا محمود خان قمی، در سال 1213 ه. ش در کاشان متولد شد. پدرش میرزا محمد علی نام داشت. میرزا محمود پس از اتمام تحصیلات مقدماتی ، وارد مدرسه دارالفنون شد و در آنجا به تحصیل علوم هندسه پرداخت. پس از 2 سال تحصیل در دارالفنون، به گفته خودش در مقدمه کتاب ناصری، مورد مرحمت قرار گرفت و همراه با 39 نفر دیگر از دانشجویان برجسته ایرانی به ریاست عبدالرسول خان برای ادامه تحصیل به اروپا عازم شد. این گروه اعزامی برای یادگیری علوم مدرن به نقاط مختلف اروپا رفتند. در این میان میرزا محمود خان قمی برای تحصیل در علم نجوم تعیین و عازم پاریس شد. در آنجا وارد مدرسه پلی تکنیک شد و در برخی از درس های دانشگاه سوربن نیز شرکت می کرد. وی تنها عضو این گروه 40 نفره بود که در رشته نجوم انتخاب شده بود، به همین دلیل می توان او را از نخستین ایرانیانی دانست که به تحصیل نجوم جدید و دانشگاهی پرداخته است. میرزا محمود خان قمی پس از 7 سال تحصیل در فرنگ با کوله باری از تجربیات ارزشمند در زمینه نجوم به ایران بازگشت. ناصرالدین شاه به جای اینکه بودجه ای را اختصاص دهد تا محمودخان رصدخانه ای را تاسیس کند و به مطالعه بپردازد، وی را به تلگراف خانه و نظامت آنجا منصوب کرد و مدتی ریاست آنجا را به عهده داشت. در زمان مشروطیت دوره اول، نماینده مجلس شورای اسلامی شد و پس از تعطیل شدن مجلس کارمند وزارت دادگستری شد و پس از آن عضو دیوانعالی کشور گردید. در کل شرایط اجتماعی و سیاسی به گونه ای برایش رقم خورد تا به علاقه دوران جوانی اش یعنی نجوم کمتر از هرکاری بپردازد. او ابتدا به مشیرالوزرا و سپس به مشاور الملک و در نهایت به معتمد السلطنه ملقب شد. میرزا محمود سرانجام در سال 1299 در سن 89 سالگی درگذشت. 
جدیت و تلاش میرزا محمود خان در پاریس باعث شد تا بتواند در قدیمی ترین رصدخانه مدرن جهان مشغول به تحقیقات شود. در آن روزها طرح هایی برای جستجو و کشف سیارک های کمربند سیارک ها در رصدخانه پاریس وجود داشت. محمود خان نیز به همراه گروهی که در رصدخانه به دنبال کشف سیارک ها بودند، فعالیت می کرد. ستاره محمودی این تلاش ها منجر به کشف سیارکی در سال 1860 میلادی شد. پس از انتشار خبر کشف این سیارک در ایران آن را ستاره محمودی می نامند. بعدها نیز اعقاب وی نام خانوادگی محمودی را برای خود انتخاب می کنند.   کشف سیارک Danae16 بررسی اسناد مربوط به رصدخانه پاریس در حدود آن سال ها نشان می دهد در تاریخ 9 سپتامبر 1860 گروهی به سرپرستی هربرت گلدشتاین موفق به کشف سیارکی می شوند که در فهرست های رسمی به نام Danae16 ثبت شده است. این جرم در مداری میان مریخ و مشتری، درست در محل اصلی کمربند سیارک هاست و نیم قطر طولانی تر مدار آن 2/982 واحد نجومی و خروج از مرکز آن 0/168 است. تناوب این جرم 1881/025 روز و قطر آن 82 کیلومتر بوده است. جرم این سیارک 10×3/2 کیلوگرم و چگالی آن 1/1 گرم بر سانتی متر مکعب بوده است. نکته جالب این جرم آن که قمری کوچک در اطراف آن در حال چرخش بوده است. 
در اسناد مربوط به آن دوره اشاره های فراوانی به کشف محمود خان قمی وجود دارد. از جمله آن که وقتی وی پس از پایان تحصیلاتش در فرانسه، به بلژیک می رود در آنجا به مقام بالایی در یکی از بزرگترین لژهای انجمن اخوت بلژیک (مقام استادی لژماسونی) می رسد، او را به عنوان کاشف این سیارک در اسنادشان ثبت می کنند و لقب محمود منجم را به وی می دهند. 
میرزا محمودخان قمی پس از بازگشت از فرنگ به دستور ناصرالدین شاه ریاست وزارت تلگراف را برعهده گرفت. اما اندکی بعد به اتهام ارسال راپورتهای تلگرافی به میرزا حسینخان ازاین سمت معزول شد. پس از بیرون آمدن از وزارت تلگراف، مدتی سفیر (ژنرال قنسول) ایران در طرابوزان (ترکیه) می شود و سپس در سال 1290 ق، که حاج میرزا حسینخان مشیرالدوله دوباره روی کار می آید و به وزارت امور خارجه و جنگ منصوب می شود و تا سال 1298ق. که در این دو سمت بود به ازای خدمتی که میرزا محمودخان برای او انجام داده بود او را با لقب مشیرالوزراء به سمت کارپرداز اول (ژنرال قنسول) بغداد تعیین و اعزام کرد.مدت 18 سال وی در این مأموریت انجام وظیفه کرد. در سال 1307ق. از این سمت عزل و ثقه الملک به جای او نشست. محمودخان پس از اعلام این حکم به میرزا سید علی قطب مرشد امین السلطان، که در عتبات مقیم بود، متوسل شد و دوباره به کار خود بازگشت. متاسفانه در سال های پیش از مشروطیت در ایران، انتصاب سفراء و ادامه مأموریت آنها در خارج از ایران به میل و اشاره و دستور و حمایت دولت های بیگانه بود. سرانجام در اواخر سال 1307ق، میرزا محمودخان از سمتش عزل و به تهران آمد و حاج میرزا نجفعلی خان به جای وی به بغداد فرستاده شد. 
میرزا محمود خان قمی، پس از عزل از سرکنسولی بغداد، مدتی بیکار بود تا این که در سال 1309ق، حاج شیخ محسن خان معین الملک که به جای مشیرالدوله وزیر عدلیه و وزیر تجارت شد، وی را به کار دعوت کرد و او را یکی از اعضای مجالس وزارت دادگستری کرد. مشاورالملک در زمان مشروطیت در دوره اول نماینده مجلس شورای ملی شد. پس از تعطیل شدن مجلس کارمند وزارت دادگستری شد و پس از آن عضو دیوانعالی کشور شد. 
تلاش های میرزا محمود خان قمی برای متقاعد کردن ناصرالدین شاه جهت ساختن رصدخانه سلطنتی به نتیجه ای نمی رسد. در این میان چندین اثر نجومی از خود بر جای گذاشت که یکی از مهم ترین آنها کتاب "تقویم ناصری" است که وی  این کتاب را در سال 1282 ق/ 1245ش تالیف کرد. از دیگر آثار وی می توان به کتاب "حسن المآب" اشاره کرد که درباره هیئت نوین نوشته شده است. از وی کتاب دیگری به نام هیأت جدیده نیز به یادگار مانده است که به دانسته های محمود خان درباره نجوم جدید پرداخته شده است. شرح کوتاهی بر کتاب تقویم ناصری در این کتاب وی مقدمه ای بر تاریخ نجوم می آورد و گفته ها و عقاید دانشمندان گوناگون چه در باب زمین مرکزی و چه در باب خورشید مرکزی را عنوان می کند. از کپرنیک و تیکو براهه و کپلر سخن می گوید و سپس به سراغ هرشل، کاشف سیاره ای اورانوس، می رود. سپس جدول هایی در ستاره شناسی می آورد. یکی از کارهای جالب او آوردن فهرست اسامی سیارک هایی است تا آن روز کشف شده بودند. وی اسامی آنها را د رانتهای کتاب خود آورده است که از جنبه تاریخ علم برای محققان بسیار ارزشمند است. در بالای جدول سیارک ها چنین نوشته است:«اسامی سیارات کوچک که مابین مریخ و مشتری واقع اند.» 
محمود خان قمی پس از سپری کردن زندگی پر فراز و نشیبی، که دست روزگار و شرایط اجتماعی و سیاسی ایران برای او رقم زد و ناچار شد به علاقه دوران جوانی اش یعنی نجوم کمتر از هر کار دیگری بپردازد سرانجام در سال 1299 در سن 89 سالگی درگذشت. جسد وی در مسجد بالاسر در حرم حضرت معصومه سلام الله علیها به خاک سپردند. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۸:۲۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۸:۲۳

میرزا محمود خان قمی

خلاصه زندگی نامه

 میرزا محمود خان قمی مشهور به مشیرالوزرا و مشاور الملک و ملقب به معتمد السلطنه، از منجمان فارغ‌التحصیل دارالفنون بود که سیارکی نیز کشف کرد. وی از اولین محصیل اعزامی به فرنگ در زمان ناصری و از اولین ایرانیان فارغ التحصیل از رصد خانه پاریس بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع