میرزا علی اکبر خان نفیسی، معروف به ناظم الاطباء کرمانی، ربیع الاول سال 1263 ه.ق در "کرمان" به دنیا آمد. تا 19 سالگی طب قدیم و علوم متداول آن روزگار را در شهر "کرمان" آموخت. در سال 1282هجری قمری برای تحصیل در رشته طبابت به "دارالفنون" "تهران" اعزام شد و توانست در سال 1289  از "دارالفنون" فارغ التحصیل شود. دکتر علی اکبر نفیسی بعد از فارغ التحصیلی ریاست اولین بیمارستان دولتی به نام مریضخانه دولتی (سینا) را به عهده گرفت. وی از سال 1310 هجری قمری در زمره اطبای "ناصرالدین شاه" و سپس "مظفرالدین" شاه در آمد و به طبابت در دربار مشغول شد. علی اکبر نفیسی گذشته از طبابت در دربار، به درد مردم هم می رسید. وی ذوق ادبی سرشاری داشت و با بسیاری از ادیبان معروف تهران رفت و آمد داشت. وی در زمره طبیبان پرکار آن دوره بود، که علاوه بر حرفه اصلی (طبابت) به تالیف کتاب های مختلف چه در حیطه پزشکی و چه غیرپزشکی پرداخت. در سرلوحه تالیفات پزشکی و غیرپزشکی او، به ترتیب، پزشکی نامه و فرهنگ نفیسی قابل ذکر است. او سرانجام در سال 1343 ه.ق در گذشت. 
دکتر علی اکبر نفیسی، از نوادگان "حکیم برهان ‌الدین نفیس بن عوض بن حکیم کرمانی" (از معروف ‌ترین پزشکان قرن نهم هجری و پزشک دربار "الغ بیک بن شاهرخ بن تیمور گورکانی")، است. "برهان الدین عوض بن حکیم کرمانی" از یک خاندان کهن ایرانی است. از این خاندان دانشمندانی بزرگ در علوم و فنون مختلف، به ویژه پزشکانی ماهر در طی 500 سال به یادگار مانده است. پدر ناظم الاطباء "میرزا حسن طبیب کرمانی" بوده است که مانند نیاکانش به طبابت اشتغال داشت. مادرش دختر "ملا احمد کوهبنانی" معروف به "هدایت علیشاه" از پیشوایان مشهور طریقه "نعمت اللهی" (از معروف ‌ترین سلسله‌ های "تصوف" در "ایران" است که به واسطه "شاه سید نورالدین نعمت ‌اللّه ولی" به این نام خوانده شده) در نیمه اول قرن 13 بوده است. 
علی اکبر نفیسی تحصیلات مقدماتی خود را در "کرمان" به پایان رسانید. او مقدمات علوم و فنون طب را نزد پدر و سایر اطبای آن دوران فرا گرفت. در سال 1286 هجری قمری در پی مساعی "میرزا تقی خان امیرکبیر" (صدر اعظم نامدار "ایران" در دوره قاجار) مدرسه "دارالفنون" تاسیس گردید و به همه حکام ایالات دستور داده شد که از هر شهر چند تن از افراد مستعد که علاقمند به فرا گرفتن علوم جدید باشند را، برای تحصیل در "دارالفنون" به "تهران" اعزام نمایند. در اجرای این دستور "وکیل الملک" (میرزا اسماعیل خان نوری) از "کرمان"، میرزا علی اکبر خان نفیسی را برای فراگیری علم طب به "تهران" فرستاد. میرزا علی اکبر در دارالفنون از محضر اساتیدی چون میرزا رضا دکتر و میرزا کاظم محلاتی بهرمند گردید و توانست در سال 1289 در "دارالفنون" دوره طب را به پایان رساند. 
دکتر علی اکبر نفیسی، در آغاز همسری از خاندان "دولتشاهی" اختیار کرد که در جوانی در گذشت و از او دو فرزند ماند، یکی در کودکی در گذشت و دیگری "علی ‌اصغر مودب الدوله نفیسی"، نخستین وزیر بهداشت ایران بود. همسر دوم او نیز در جوانی در گذشت و فرزندی به جا نگذاشت. همسر سوم ایشان "جلیله جمال‏ الدوله" از خاندان "میرزا آقا خان نوری" بود که حاصل این ازدواج سه دختر چهار پسر، به نام های "سعید نفیسی"، "اکبر مودب نفیسی"، "حسن مشرف نفیسی" بود. 
میرزا علی اکبر نفیسی اندک زمانی پس از آغاز تححصیل در دارالفنون به دستیاری استادان خود برگزیده شد. وی در سال 1285 هجری قمری ضمن تحصیل از سوی علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه، وزیر علوم برای طبابت در فوج مهندسی قشون انتخاب گردید. دکتر علی اکبر نفیسی در سال 1288 هجری قمری که قحطی و امراض گوناگون شهر "تهران" را فرا گرفت، مدت  4ماه در بیمارستان "دولتی طهران" مشغول خدمت به فقرا و نیازمندان بود. وی در سال 1289 هجری قمری از طب فارغ‌ التحصیل گردید. وی بعد از فارغ التحصیلی در طبابت مسئولیت های مختلفی به عهده گرفت که عبارتند از: تاسیس و ریاست بیمارستان سینا در تهران دکتر علی اکبر نفیسی، بعد از فراغت از تحصیل به پیشنهاد "میرزا حسین خان مشیرالدوله"، نخستین بیمارستان جدید را به روش اروپایی در "ایران" که همان مریضخانه  دولتی (بیمارستان سینا) است، تأسیس کرد و خود ریاست آن را به عهده گرفت. او که تا سال 1298 ریاست این مریضخانه را بر عهده داشت از سوی دولت به حکم "حکیم باشی بیمارستان" منصوب گردید. عضویت در مجلس حفظ الصحه در سال 1293 ه.ق که برای اولین بار "محلس حفظ الصحه" در تهران تشکیل  و از تمام پزشکان نامی شهر برای عضویت در آن دعوت به عمل آمد، میرزا علی اکبر نیز در شمار ایشان بود در حالی که در آن زمان 30 سال بیشتر نداشت و تنها 4 سال از اتمام درسش می گذشت. دریافت نشان سرهنگی و تاسیس دومین بیمارستان در مشهد میرزا علی اکبر در سال 1298 به منصب سرهنگی و نشان حمایل آن با خطاب "خانی" مفتخر گردید. در همین سال به دستور مشیرالدوله که به حکم رانی خراسان و تولیت آستان قدس رضوی منصوب شده بود مسئول مرمت و احیای بناء دارالشفای آستان قدس شده و کار بازسازی  و مرمت را با توجه به اصول و اسلوب بیمارستانهای جدید اروپایی سر و سامان داد و به این ترتیب دومین بیمارستان زیر نظر ناظم الاطباء تاسیس شد. پایه گذاری مدرسه شرف در تهران در سال 1316 ه.ق با انتصاب حاج میرزا علی خان امین الدوله به صدارت نهضت و فرصت مهمی برای انتشار و ترویج معارف و تاسیس مدارس جدید در تهران پیش آمد و ناظم الاطباء در زمره شرکت کنندگان این نهضت بود و انجمنی به نام "انجمن تاسیس مکاتب ملیه ایران" تشکیل دادند که بعدها به نام انجمن معارف معروف شد. ناظم الاطباء در مدت عضویت در انجمن در هفتم جمادی الاخر 1316 کتابخانه عمومی به نام "کتابخانه ملی مرکزی ایران" در تهران تاسیس نمود. پس از چندی تصمیم به تاسیس مدرسه شرف گرفت و خود برای مدت زمانی ریاست و مدیریت آن را برعهده گرفت. دریافت نشان درجه اول خارجه در سال 1319 ناظم الاطباء به دریافت نشان و حمایل درجه اول خارجه مفتخر و در سال 1322 به نشان مرصع از درجه اول نائل آمد. 
میرزا علی اکبر خان نفیسی گذشته از آن که مدت 57 سال از عمر خو را به طبابت و مداوای بیمارن اختصاص داد با اینکه در پایان عمر ناتوان شده بود، هر گاه مجالی برایش رخ می داد ولو چند ساعت به تالیف کتاب هایی در فن خود و یا دیگر فنون می پرداخت. این کتاب ها عبارتند از: - کتابی در پاتولوژی و کلینیک جراحی - رساله‌ای در فیزیک - رساله‌ای در جراحی - رساله‌ای در تراپوتیک - رساله‌ای دیگر در تشریح - دو رساله در سوء هضم -  نامه زبان آموز کتابی در باب صرف و نحو زبان فارسی است. - مذاکرات کتابی بنابر روش کتاب   aide - memoire، اثر "دکتر کورلیو" طبیب فرانسوی، که ناظم الاطبا این کتاب را در سال 1307 هجری قمری به پایان رسانیده است. - پزشکی نامه کتاب بسیار بزرگی است در957 صحفه به قطع رحلی بزرگ، در علم "تراپوتیک" و "ماتیرمدیکال" که تالیف آن در ماه رمضان 1314 هجری قمری به پایان رسیده‌ است و برای مدت ها کتاب مورد استفاده پزشکان و داروسازان "ایرانی" در اواخر عهد "قاجار" و اوایل عصر "پهلوی" بوده‌ است. - رساله در آخرین دوره بروز وبا ناظم الاطبا این رساله را در سال 1323 هجری قمری نوشته و در همان زمان این رساله چاپ شده‌ است، اما در عنوان آن برای ترویج و تشویق یکی از شاگردان خود، چنین نوشته‌ است: «مختصر رساله ایست در شرایط حفظ صحت و احتراز از سرایت امراض مسریه و مداوای "وبا" که برحسب دستورالعمل این بندهٔ درگاه، "علی اکبرطبیب"، جناب "میرزااسدالله جلیل الاطباء" نوشته اند». - فرهنگ نفیسی (فرهنگ ناظم الاطبا) کتاب بزرگ فرهنگ نفیسی معروف به فرهنگ ناظم الاطبا می‌ باشد. کتاب لغتی است فارسی به فارسی که در پنج جلد منتشر و چاپ  شده است. اصل کتاب که شامل چهار جلد بزرگ بقطع رحلی است و 3317 صفحه آن بخط مولف است. فرهنگ ناظم الاطبا شامل 99552 لغت تازی و 58879 لغت فارسی است یعنی روی هم 158431 لغت دارد. شاخص ترین اثر دکتر علی اکبر نفیسی در زمینه علوم غیر پزشکی است که مشتمل بر حدود  لغت فارسی و تازی است. این فرهنگ به "فرنودسار" نیز معروف است. خاصیت عمده اش آنست که شامل غالب لغات زبان تازی و اغلب لغاتی است که در فارسی بکار می رود. اسامی تاریخ و جغرافیای ایران و اسم و کشورهای دیگر را در بردارد. دکتر نفیسی در تالیف این فرهنگ از کتابهای معتبر لغت عرب مانند "قاموس"، "صحاح اللعه"، "مجمع البحرین" و "منتهی ارب" و نیز کتابهای لغت فارسی مانند "برهان جامع" و "برهان قاطع" و "فرهنگ انجمن آرای ناصری" و فرهنگ "سروری" استفاده کرده است. دکتر نفیسی همچنین از چند فرهنگ جامع بزرگ که مستشرقان برای زبان فارسی نوشته اند مانند فرهنگ فارسی به انگلیسی "ریچارد سن"،"وستن" و "استاین گاس" بهره برده است. فرهنگ "ناظم‌الاطبا" نخستین فرهنگ فارسی است که از حروف لاتین برای نشان دادن تلفظ کلمات (آوانگاری) استفاده کرده ‌است. فرهنگ نفیسی در اوایل سده 14 تالیف شده است که دکتر "علی اکبر نفیسی" تا آخرین روزهای عمر خود مشغول تدوین آن بوده‌ است. ترجمه ها دکتر علی اکبر نفیسی کتابی را در "علم تشریح" از زبان "فرانسه" ترجمه کرده است، بنا به یاد داشت صفحه نخست آن در شب 24 ربیع الاول سال 1305 هجری قمری در قریه "شاه رضا" و هنگام توقف او در "اصفهان" به پایان رسیده و سایر تألیفات او، همگی بعد از این تاریخ تدوین شده‌اند. 
ناظم الاطباء نفیسی در روز دوشنبه 26 ذی القعده سال 1342 هجری قمری مطابق با 9 خرداد ماه 1303 هجری شمسی در 79 سالگی به بیماری "ذوسنطاریا" (اسهال خونی) در گذشت. وی را در ایوان مقبره سر قبر آقا (مدفن سید ابوالقاسم امام جمعه تهران در عهد "محمدشاه") به خاک سپردند. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۵۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۵۲

میرزا علی اکبرخان نفیسی

خلاصه زندگی نامه

 میرزا علی اکبرخان نفیسی، ملقب و مشهور به ناظم‌الاطباء کرمانی، نویسنده، پزشک و لغوی بزرگ ایرانی در اواخر عهد قاجار که از مؤثرین در امضای فرمان مشروطیت بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع