میرزا محمد بن سلیمان بن محمد رفیع عبدالمطلب بن علی مجتهد تُنِکابُنی، معروف به "صاحب قصص‏العلماء" و "مجتهد تنکابنی"، در سال 1234 یا 1235 ه.ق، در روستای "سلیمان آباد" از توابع شهرستان "تنکابن" به دنیا آمد و در مهد تربیتی پدرش "ملا سلیمان"، عالمی پرهیزگار، عارف و صاحب کرامات، رشد کرد. وی کودکی و نوجوانی را در "تنکابن" گذرانید و ادبیات عربی و منطق را نزد پدر و دو دایی خود فرا گرفت. پس از ارتحال پدر بزرگوارش، به "قزوین" و سپس به "تهران" مهاجرت کرد و در محضر فرزانگان برجسته آن زمان، تحصیلاتش را ادامه داد. میرزا محمد پس از چندی راهی نجف شد و از محضر اساتیدی چون، "شیخ مرتضی انصاری"، "سید ابراهیم موسوی قزوینی"، "آقا سید ابراهیم كربلایی"، "محمد حسن نجفی" و... شاگردی کرد، وی با "سید محمد باقر خوانساری" نیز، هم‎ مباحثه بود. میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی، علاوه بر تبحر در فقه، ادیبی فرزانه و شاعری توانا در عصر خود بود، که پس از بازگشت به ایران و کسب مدراج علمی در "اصفهان"، به تدریس و پرورش طلاب پرداخت و بعد از بازگشت به زادگاه خود، سررشته امور مذهبی، مرجعیت و هدایت دینی مردم تنکابن را در دست گرفت. علامه تنکابنی عالمی پرکار بوده و در مدت عمر نه چندان طولانی خود، تألیفات و تحقیقات علمی ارزشمندی انجام داد. آن چه یاد و نام این عالم وارسته را در خاطره ها زنده نگه داشته، اثر مشهورش "قصص العلما" است. این عالم و ادیب بنام ایرانی، سرانجام به سال 1302 هجری قمری در "سلیمان ‏آباد" چشم از جهان فروبست. 
اجداد میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی، از مشاهیر علمای "مازندران" و "گیلان" بوده و مناقب بسیاری برای آنها ذكر شده است. پدر ایشان، "میرزا سلیمان"، فردی عالم، عارف و پزشكی حاذق بود که مدت 22 سال از محضر "ملا علی نوری"، كسب فیض نمود. ایشان پس از تكمیل علوم حوزوی از عراق به ایران مهاجرت فرمود و از محضر "ملا محراب اصفهانی" و "میرزا اسماعیل اعرج اصفهانی" و... نیز استفاده برد. مادر مجتهد تنکابنی، "علویه" خانم می باشد كه از سادات صحیح النسب، از طائفه سادات امام جمعه اصفهان و از بستگان "میرزا سلیمان یزدی" بود. 
میرزا محمد تُنِکابُنی، مقدمات علوم دینی و ادبیات عرب را در نزد پدر فراگرفت و از كتابهای "صمدیه"، "شرح تصریف" و "شرح شمسیه" در اوان نوجوانی بهره مند شد و از چنان استعداد بالایی برخوردار بود که هم زمان، بر کتاب های "سیوطی" و "جامی" تعلیقه نوشت. وی هم چنین "سیوطی" و "منطق كبری" و "حاشیه ملا عبدالله" و... را نزد دایی هایشان "آقا سید معز" و "آقا سید حسین" كه از شاگردان "آقا سید علی" صاحب "ریاض المسائل" بودند، فرا گرفت. پس از ارتحال پدر بزرگوارش، برای تكمیل تحصیلات خود به "قزوین" رفت و در مدرسه "حاج محمد صالح" ساكن شد و از محضر "آخوند ملا صفر علی لاهیجانی"، "حاجی محمد تقی بن محمد برغانی" (شهید ثالث) و "حاجی محمد صالح برغانی" و "آخوند ملا جعفر نظرآبادی" استفاده نمود. پس از مدتی مرحوم مجتهد به علل مشكلات طبیعی و.... به تهران مهاجرت كرد و از محضر "آقا سید علی تنكابنی" (دایی دیگرشان)، "آخوند ملا عبدالكریم ایروانی" و "حاجی محمد جعفر استرآبادی" استفاده كرد. ایشان سپس به "اصفهان" رفته و از محضر "حجت الاسلام محمد باقر بن محمدتقی موسوی شفتی" كه از دوستان دوره تحصیلی پدرشان بود، كسب فیض نمود. 
میرزا محمد تنکابنی، در دوران تحصیل برای فراگیری علوم دینی و کسب مدارج علمی، سفرهای بسیاری داشتند که یکی از مهمترین سفر های ایشان، هجرت به عتبات عالیات بود. هم زمان با تحصیل میرزا محمد تنکابنی در "اصفهان"، خبر حمل جنازه مرحوم پدرش (که مدتی در تنکابن به طور امانت به خاک سپرده شده بود) به عتبات عالیات، به ایشان رسید. میرزا محمد تُنِکابُنی با شنیدن این خبر، خود را به "کرمانشاه" رسانید و همراه جنازه پدر راهی "نجف" اشرف گردید. پس از خاکسپاری پدر، فرصت پیش آمده را مغتنم شمرد و در عتبات عالیات به ادامه تحصیل پرداخت. 
میرزا محمد تُنِکابُنی، در نجف، درس اصول را نزد اساتیدی همچون "شیخ مرتضی انصاری"، "آخوند ملا آقای دربندی"، "شیخ محمد حسن" صاحب "جواهر الكلام" و "حاجی محمدابراهیم كلباسی" صاحب "اشارات الاصول و منهاج" تكمیل نمود. وی سپس به "كربلا" رفته و در محضر "آقا سید ابراهیم كربلایی" علوم فقه، اصول، رجال و سایر علوم منقول خویش را به نهایت رساند، و سرانجام در جوانی به مقام اجتهاد و استادی نایل گردید. 
علامه تنکابنی، سال ها در حوزه علمیه "کربلا" به تدریس و تحقیقات علمی اشتغال داشت، تا این که بر اثر تهاجم وحشیانه وهابی ها، به "کربلا" و قتل و کشتار دوست داران اهل بیت علیهم السلام، ناچار شد به "ایران" باز گردد. ایشان به "اصفهان" نقل مکان کرد و توانست در محضر بزرگان آن خطه عالم پرور و از محفل معرفتی بزرگان و برجستگان آن سامان بهره مند گردد. میرزا محمد تُنِکابُنی، سرانجام پس از کسب مدارج علمی به قزوین هجرت کرد. اساتید اصفهان از جمله اساتید میرزا محمد تنکابنی در "اصفهان"، می توان از "ملا علی" و "ملا محمد علی نوری" یاد کرد که ایشان مدت بیست و دو سال، علوم عقلی بویژه آرای "صدرالدین شیرازی" و علوم نقلی را در محضر ایشان فرا گرفت. از جمله نعمات و موهباتی که نصیب این عالم فاضل گردید همراهی و ملازمت او با "ملا محراب گیلانی حکیم" و "عارف اصفهانی" بود که ثمرات و نتایج معرفتی درخوری را برایش به همراه داشت. ایشان هم چنین، با حضور در محضر عالم عامل و طبیب حاذق "ملااسماعیل الاعرج اصفهانی" علم طب را فراگرفت. هجرت به قزوین این استاد و مجتهد جوان، مدتی بعد در "قزوین" ماندگار شد و به تدریس و تربیت طلاب پرداخت. ایشان هم چنین با اقامه نماز جماعت در مسجد جامع قزوین و خطابه و منبر، در جهت ارشاد و هدایت مردم انجام وظیفه کرد، اما با گذشت یک سال و اندی از توقف ایشان در "قزوین"، بیماری "وبا" بروز و شدت پیدا کرد؛ و چنان وحشتی در میان مردم افتاد که اکثر ساکنان "قزوین" از آن دیار گریختند. بازگشت به تنکابن میرزا محمد تنکابنی نیز در پی بیماری وبا در قزوین، جهت دیدار با مادرش راهی "تنکابن" گردید. هر چند ایشان، در این سفر قصد داشت، بعد از دیدار با ارحام، به قزوین مراجعت کند، اما با اصرار و ممانعت برخی از بزرگان و اعیان منطقه مواجه و ناگزیر از اقامت شد.بزرگان و عالمان سلیمان آباد برای جلب موافقت و تشویق میرزا محمد تنکابنی، برای اقامت ایشان، حاضر شدند هزینه احداث یک مدرسه علمیه را در "سلیمان آباد" بپردازند، که این امر در زمانی کوتاه تحقق یافت و تشنگان علم و دانش از اطراف و اکناف، پروانه شمع وجود نورانی علامه تنکابنی شدند و از محضر پرفیض آن عالم ربانی بهره مند گردیدند. مرجعیت منطقه تنکابن میرزا محمد تنکابنی، پس از مدتی در تنکابن، سررشته امور مذهبی، مرجعیت و هدایت دینی مردم را در دست گرفت و به انجام تکالیف دینی و برگزاری امور و مسائل مختلف مردم در حوزه فکر و عمل مذهبی مبادرت کرد. علامه تنکابنی در کنار تدریس و تربیت طلاب، دست به یک حرکت تبلیغی و ارشادی زد و با اعزام مبلغ به روستاهای منطقه، احکام دینی و شعائر مذهبی را در میان مردم ترویج داد. 
میرزا محمد تُنِکابُنی، پس از مفارقت از تحصیل علوم نقلی و عقلی به تدریس شرح تجرید، شوارق، شرح لمعه و تفسیر انوارالتنزیل قاضی بیضاوی مبادرت ورزید، ایشان هم چنین با تبحر در علم طبابت، به تدریس "قانون ابن سینا" پرداخت. از برکت حضور و کرسی درس میرزا سلیمان بن محمد تنکابنی در "سلیمان آباد"، ده ها عالم و مجتهد، نویسنده و مبلغ دینی تربیت و رشد پیدا کردند. ایشان با تمام وجود چونان پدری شفیق و دلسوز، در پرورش طلاب همت گماشت و بخشی از اموال و مزارع شخصی که از پدر به ارث برده بود را وقف هزینه طلاب علوم دینی و مدرسین کرد. شاگردان از مشهورترین شاگردان میرزا محمد تُنِکابُنی عبارتند از: -سید علی قزوینی از علمای معروف قزوین و از خویشان صاحب ضوابط -آقا سید احمد کیسُمی -حاج شیخ محمد طهرانی -میرزا محمد حسن تنکابنی -ملاعلی اشکوری -ملا عبدالعلی مرجانی طالقانی 
میرزا محمد تنکابنی، دانشمندی فاضل و جامع معقول و منقول بود و در موضوعات مختلف، تألیف داشت. ایشان، زمان رسیدن به استنباط احکام و درجه اجتهاد را خود، چنین نگاشته است: "این فقیر، در بیست و سه سالگی به استخراج مسایل پرداختم". بسیاری از علما و اساتید بزرگ، مراتب علمی و اجتهاد ایشان را تأیید و امضا کردند، که در این جا فقط به فرازهایی از اجازه اجتهاد "سید ابراهیم قزوینی"، صاحب "ضوابط"، به ایشان، بسنده می کنیم: "... ان جناب العالم العامل و الفاضل الکامل بحرالحقایق و کنزالدقایق، منبع الافاضات و ینبوع الفیوضات، معدن المنطوق و المفهوم، و مخزن المنثور و المنظوم، المحقق فی الفروع و الاصول، و المدقق فی المعقول و المنقول، وحید زمانه و فرید اوانه، علامت  العلماء الاعلام و نخبت  الفضلاء الکرام، ذاالفضل العظیم و الطبع السلیم و الفهم المستقیم، حاوی المحامد و المأثر و جامع المکارم و المفاخر ولدنا العزیز الروحانی جناب الآقامیرزا محمد التنکابنی... بلغ مرتبت  الاستنباط و درجت  الاجتهاد...". 
میرزا محمد تنکابنی، از جهات علمی و عملی، کامل و خود ساخته بود، و در طول زندگی پر برکتش زهد و پارسایی را شعار خود ساخته و از مال دنیا چیزی نیندوخت. با این که در منطقه "تنکابن" مرجعیت تامه داشت، اما آن چه از وجوهات به دستش می رسید، همه را به مصرف طلاب و نیازمندان می رسانید. ایشان در این ارتباط، به قلم خود چنین نگاشته است: "در مقام جمع مال برنیامدم، ابواب آمد و شد را به روی خود بستم و خویش را محض برای تدریس و تألیف و اعمال و قواعد فکریه مقرر داشتم". مرحوم "مدرسی تبریزی" درباره‏ وی نوشته است: "فقیه، ‌اصولی، ‌ادیب، شاعر ماهر، معقولی، منقولی، متفنن و از تلامذه‏ صاحب "ضوابط" و بعضی اکابر دیگر بوده است و تألیفات متنوعه بسیار دارد." مقام معنوی میرزا محمد تنکابنی، دارای روح اخلاص و مقام معنوی والایی بوده است. کرامات متعددی از ایشان به ثبت رسیده که به دو مورد از آن ها اشاره می شود: آیت اللّه تنکابنی در مورد یکی از عنایات کریمه اهل بیت سلام اللّه علیها، نوشته است: "با اهل و عیال به قصد زیارت حضرت فاطمه معصومه سلام اللّه علیها به قم آمدیم. فرزند و عیالم طوری مریض شدند که در آستانه مرگ قرار گرفتند. به حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه سلام اللّه علیها مشرف شدم و عرض نمودم: "ما از راه دور به خانه شما آمده ایم؛ لذا انتظار نداریم که ناراحت و آزرده از خدمتتان مراجعت کنیم؛ فی الفور، هر دو مریض صحت یافتند." مورد دیگر این که شخص ماهی گیری در زمان حیات آن مرحوم، او را می شناخت. پس از گذشت دو سال از ارتحال علامه تنکابنی، به هنگام صید ماهی، علامه را کنار دریا می بیند که می فرماید: "ای صیاد، تو الآن چهار ماهی صید می کنی؛ دوتای آن ها را به خانواده من در تنکابن بده!" ماهی گیر با تعجب می گوید: شما که دو سال قبل وفات کرده بودید! علامه می فرماید: "فلانی، مگر نمی دانی که: "علما زنده اند؟!" صیاد در همان وقت با توجه به کم یابی آن نوع ماهی، چهار ماهی صید می کند و دوتای آن ها را به خانه آن مرحوم می برد. پس از تعریف این ماجرا، خانواده آن مرحوم از این رخداد خارق العاده غرق در شگفتی می شوند. 
میرزا محمد تنکابنی، در زمینه ‌های علمی مختلفی چون ادبیات عربی، شعر، اصول فقه، درایه، تفسیر، کلام و فلسفه آثاری شامل تألیف، شرح، حاشیه و ترجمه دارد که بنا بر نقل خود او به بیش از 171 اثر می ‌رسد. که مهمترین آن ها عبارتند از: -قصص العلماء -بدایع الاحکام فی شرح شرایع الاسلام -آداب المناظره -لسان الصدق، در علم اصول -شرح بر وجیزه شیخ بهایی، در علم درایه -تعلیقه بر قوانین -رساله فی غسل الجنب -رساله فی فاطمه بنت موسی بن جعفر -الفوائد الرضویه، منظومه‌ ای در اثبات نبوت پیامبر اکرم(ص) و رد یهود و نصارا -حاشیه بر کتاب ریاض معروف به شرح کبیر -شرح صحیفه سجادیه -الفوائد فی اصول الدّین، منظومه‏ ای‏ شعری در اصول دین -منظومه الفیه، درباره نبوت خاصه -فقه منظوم به زبان عربی -توشیح التفسیر 
قصص العلماء مشهورترین اثر میرزا محمد تنکابنی، کتاب "قصص العلماء" است، که "تبریزی خیابانی" این کتاب را بسیار ستوده است. این کتاب به زبان فارسی نگاشته شده و زندگینامه 153 تن از علمای شیعه را دربر دارد که بیشتر آنان از مشایخِ اجازه و اصحاب تألیف قرن سوم تا اواخر قرن سیزدهم‌ اند و بیش از شصت درصد آنان به دوره صفویه و پس از آن تعلق دارند. شرح حال شمار زیادی از عالمان نیز به مناسبت ذکر شده که میرزا تنکابنی چهارمین زندگینامه را به معرفی تفصیلی خود و آثارش اختصاص داد. میرزا تنکابنی این کتاب را با شرح حال علمای زمان خویش، و مقدّم بر همه، یکی از استادان اجازه اش به نام "سید ابراهیم بن سید محمدباقر موسوی"، صاحب "ضوابط الاصول"، آغاز کرده و کوشید تا زندگینامه ‌ها را به ترتیب اجازات و دوره های زمانی از عصر مؤلف به قبل تنظیم کند، چنانکه مرسوم مؤلفان اجازات (مثلاً لؤلؤه البحرین بحرانی) بود. با اینهمه وی از روش خود، بویژه پس از گزارش احوال نصیرالدین طوسی (شماره ص =100)، عدول کرده و سرانجام قصص العلماء را با زندگینامه "سید نعمت اللّه جزایری"، از علمای قرن یازدهم ، به پایان برد. قصص العلماء نخستین بار در سال 1290 ه.ق، همراه با "سبیل النجاه"، در "تهران" چاپ شد و پس از آن نیز بارها، چه جداگانه و چه همراه با آثار دیگر، در جاهای مختلف، بدون تصحیح انتقادی، به چاپ رسید. توشیح التفسیر این کتاب در دو باب سامان یافته است: باب اول در مقدمات و مبادی بحث و باب دوم در قواعد تفسیر و تأویل بود. در بخش مقدمات؛ از توا‌تر قرآن و عدم تحریف آن، معنی "من فسر القرآن برایه..."، ‌تعداد سوره‌ها و آیه‌ها بحث کرده است و در بخش دوم که مشتمل بر قواعد تفسیر است، از حقیقت قرآن و شایستگی مفسر، آداب تفسیر و نکاتی که باید مفسر به‏هنگام تفسیر قرآن بدان‏‌ها توجه کند، ‌ سخن گفته است. میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی، خود درباره‏ این کتاب نوشته است: "تفسیر، پس مرا در آن چند تألیف است، اول کتاب "توشیح‏التفسیر"... الآن دو مجلد نوشته‌ام، ‌ جلد اول در قواعد تفسیر است... و مشتمل است بر قواعد علم تفسیر هم‏چنان که فقهاء تأسیس قاعده می‌نمایند و از آن پس بر او مسائل تفریح می‌نمایند و هم‏چنین فقیر به مرور از اخبار مأثوره استنباط قواعدی نمودم و بر هریک از آن قواعد آیات بسیار تفریح کردم و بیان کردم وجه تکاریر آیات قرآنیه را و فصاحت آن‏‌ها و بلاغت و جزالت و سلامت و ملاحت و وجه اعجاز و دفع تناقض در آیات قرآنیه و تأویلات و نکات و جامعیت قرآن علوم را..." 
میرزا محمد تنکابنی، چنانچه در نوشته‌های پاره‌ای از تاریخ ‌نگاران آمده است سرانجام در تاریخ بیست و هشتم جمادی ‌الثانی سال 1302 هجری قمری در "سلیمان‌‏آباد" دار فانی را وداع گفت و چشم از جهان فروبست. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۷:۳۶

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۷:۳۸

میرزا سلیمان تنکابنی

خلاصه زندگی نامه

 میرزا محمد بن سلیمان بن محمد رفیع عبدالمطلب بن علی مجتهد تُنِکابُنی، معروف به "صاحب قصص ‏العلماء" و "مجتهد تنکابنی"، حکیم، متکلم، فقیه و پزشک شیعی ایرانی در قرن سیزدهم ه.ق، و از جمله کسانی است که توانست شخصیتی ذوابعاد را در میادین مختلف فکری و تخصص های متنوع فنی و معرفتی از خود به نمایش بگذارد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع