میرزاآقا پسر محمد مهدی معروف به میرزاآقا تبریزی و ملقب به خالق کمدی سیاه، از اهالی تبریز بود که تاریخ ولادتش معلوم نیست. وی از طفولیت به آموختن زبانهای فرانسه و روسی پرداخت و زبان فرانسه را در حدی فراگرفت که منشی اول سفارت فرانسه در ایران و مترجم معلمان دارالفنون شد. مأموریتهایی در بغداد و استانبول داشت و نشانهای درجه یک و دو و سه معلمخانه پادشاهی (دارالفنون ) و نشان "مجیدیه" از دولت عثمانی دریافت کرد. از تاریخ مرگ او اطلاعی نیست. 
میرزاآقا مجذوب شیوه نویسندگی "میرزا فتحعلی آخوندزاده" و "طیاطر" (تئاتر) بود که احتمالاً تمثیلات او، موجب آشنایی میرزاآقا با آن شده بود، ولی درخواست آخوندزاده را برای ترجمه طیاطر نپذیرفت و خود به پیروی از او برای ادامه آن سیاق به فارسی نمایشنامه نوشت و برای آخوندزاده فرستاد و تقاضا کرد که مدتی کتاب از نظرها پوشیده بماند تا وقت اشتهار آن برسد. آخوندزاده در جواب نامه های میرزاآقا ضمن تحسین نمایشنامه های او، توصیه هایی در مورد زبان نمایشنامه و پرهیز از استهجان، و راهنماییهایی درباره اجرای نمایش و اصول آن، مطابق با تئاتر اروپایی، کرد. 
در حدود سالهای 1324 تا 1326 "عبداللّه قاجار"، رئیس مطبعه شاهنشاهی، نمایشنامه ای را بدون نام نویسنده آن منتشر کرد و در سال 1326 بخشی از این نمایشنامه در پاورقی روزنامه "اتحاد" تبریز چاپ شد که با تعطیلی جراید مشروطه خواه، ناتمام ماند. همین نمایشنامه در سال 1340 در نخستین مجموعه فارسی ادبیات نمایشی ایران زیر عنوان مجموعه مشتمل بر سه قطعه تئاتر منسوب به "میرزاملکم خان ناظم الدوله" در چاپخانه "کاویانی" برلین به چاپ رسید. آثار این مجموعه از آرشیو "فردریش روزن" خاورشناس آلمانی به دست آمده بود و اغلب محققان ایرانی و ایران شناسان تا سال 1333 ش که "آ. ع . ابراهیموف"، محقق آذربایجانی، آرشیو اسناد و نامه های آخوندزاده را منتشر ساخت، آنها را متعلق به میرزاملکم خان می دانستند. از نامه های آخوندزاده که از آرشیو وی در باکو به دست آمد، معلوم شد که این نمایشنامه ها متعلق به میرزاآقا تبریزی است. 
نسخه خطی چهار نمایشنامه تبریزی در آرشیو آخوندزاده در باکو نگهداری می شد و تاریخ نگارش آنها در سال 1288 بوده است. این نمایشنامه ها عناوین مفصّلی دارند به این شرح : 1) سرگذشت اشرف خان حاکم عربستان در ایام توقف او در طهران که در سنه 1322 به پایتخت احضار می شود و حساب سه ساله ولایت را پرداخته مفاصا می گیرد و بعد از زحمات زیاد دوباره خلعت حکومت پوشیده می رود و این حکایت در چهار مجلس تمام می شود ان شاءاللّه تعالی. 2) طریقه حکومت زمان خان بروجردی و سرگذشت آن ایام در چهار مجلس تمام می شود بعون اللّه. 3) حکایت کربلا رفتن شاهقلی میرزا و سرگذشت آن ایام و توقف چند روزه در کرمانشاهان نزد شاهمراد میرزا حاکم آنجا در چهار مجلس تمام می شود. 4) حکایت عاشق شدن آقاهاشم خلخالی به سارا نام دختر حاجی پیرقلی و سرگذشت آن ایام. اضافه شدن نمایشنامه پنجم پس از شناسایی "رساله اخلاقیه" در مجموعه نسخ خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، نمایشنامه پنجمی نیز اضافه شد به نام "حکایت حاجی احمد" مشهور به "حاجی مرشد کیمیاگر". رساله اخلاقیه به جز این نمایشنامه شامل چند داستان و واقعه تاریخی و چند تمثیل کوتاه به صورت سؤال و جواب می باشد. در رساله، شرح مسافرت میرزاآقا درسال 1279 از استانبول به حلب به شیوه کتابهایی چون "سیاحتنامه ابراهیم بیک" نوشته شده و در چهارده فصل به طرح موضوعات اخلاقی پرداخته شده است. 
میرزاآقا آنچه را از طریق مراوده و مکاتبه با اندیشمندان عصر چون "میرزاآقاخان کرمانی"، "میرزاحبیب اصفهانی"، "ملکم خان ناظم الدوله" و "سید جمال الدین اسد آبادی" دریافته بود، در نمایشنامه های خود منعکس می کرد. ازاین رو نقد اجتماعی در نمایشنامه های او رنگ بارز و مشخص دارد. کمتر اثر ادبی از دوران قاجار، مانند نمایشنامه های او مستقیماً دربار را هجو کرده است. در آثار تبریزی اصول و قواعد نمایشنامه نویسی فرنگی رعایت نشده، اما او در پرداخت شخصیتها و انعکاس واقعی گفتگوهای قشرهای گوناگون مردم موفق بوده است. مثلهای محلی، تکیه کلامهای مردم و لهجه های محلی، مثل گفتارهای وارطانوس، دقیق و روشن منعکس می شوند. نگرش دقیق میرزاآقا به رفتار و روحیه شخصیتهای نمایش و جستجو صمیمانه او همانند کار مستندساز است و نمایش برای او امکانی است تا فساد حکومتی را افشا کند. با توجه به اینکه در دورانی طولانی بعد از دوره "ناصرالدین شاه" حتی یک نمایشنامه در خور توجه نوشته نشد، کار او را در آن شرایط دشوار اجتماعی و سیاسی می توان جنبشی در نمایشنامه نویسی دانست. 
از تاریخ مرگ میرزاآقا تبریزی اطلاعی در دست نیست، فقط می توان حدس زد که در سال 1288 بین سی تا چهل سال داشته است. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۱:۰۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۱:۰۲

میرزا آقا تبریزی

خلاصه زندگی نامه

 میرزا آقا پسر محمد مهدی، معروف به میرزاآقا تبریزی و ملقب به خالق کمدی سیاه، نمایشنامه‌نویس ایرانی دوره قاجار و نویسنده اولین نمایشنامه های فارسی زبان در سدهٔ سیزدهم قمری است. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع