مهدی محقق، در سال 1308 در خانواده‌ای روحانی در "مشهد" به ‌دنیا آمد، وی فرزند "حاج شیخ عباسعلی محقق خراسانی" از وعاظ معروف مشهد و نوه مرحوم آخوند "ملا بمانعلی دامغانی" بود. محقق در سال 1317 به قصد ادامه تحصیل وارد "تهران" شد. از سال 1323 تحصیلات حوزوی خود را آغاز کرد و موفق به اخذ درجه اجتهاد در محضر آیت ‌الله "کاشف الغطاء" و آیت‌الله "سید محمد تقی خوانساری" گردید. پس از آن در سال 1327 وارد دانشگاه تهران شده و دوره‌ دکتری الهیات را در سال 1337 به‌ پایان رساند و در سال 1338 موفق به اخذ درجه‌ دکتری در رشته‌ زبان و ادبیات فارسی از همان دانشگاه شد. تدریس در دانشگاه‌های تهران، مشهد [فردوسی]، امام صادق (ع)، شهید مطهری، تربیت مدرس و دانشگاه‌های لندن، مک گیل کانادا و مالزی از جمله سوابق آموزشی وی بود. دکتر مهدی محقق در سال 1342 با نوشین آفرین انصاری، پژوهشگر معاصر حوزه علوم کتابداری، ازدواج کرد و حاصل این ازدواج دو فرزند بود. تصحیح دیوان ناصر خسرو، تألیف تحلیل اشعار ناصرخسرو، تصحیح و انتشار کتاب‌های وجود قرآن تفلیسی و لسان التزیل در زمینه‌ علوم قرآنی، شرح منظومه سبزواری به عربی و ترجمه به انگلیسی، از جمله تألیفات محقق در حوزه‌های علوم قرآنی، فلسفه، کلام و ادبیات هستند. لازم به ذکر است، بنیان ‌گذاری و تأسیس انجمن استادان زبان و ادب فارسی و مؤسسه مطالعات اسلامی‌ دانشگاه "مک گیل" کانادا، شعبه تهران از دیگر فعالیت‌های او بودند. مهدی محقق هم چنین به پاس خدمات فرهنگی، سوابق آموزشی و تألیفات خود از سال 1349، موفق به کسب 14 نشان، مدال و تقدیرنامه شد، که از جمله آن‌ها می ‌توان به جایزه بهترین کتاب سال در سال‌های 1349 و 1369، لوح تقدیر و استادی ممتاز در سال 1372 از دانشگاه بین ‌المللی مالزی و لوح تقدیر و جایزه در سال 1377 در دوازدهمین جشنواره خوارزمی‌ اشاره کرد. کسب نشان دانش در سال 1379، جایزه پیشکسوتان در سال 1380، جایزه چهره‌های ماندگار در سال 1380، فرمان‌های عضویت در مجمع‌ اللغه العربیه مصر، فرهنگستان علوم اسلامی‌ هندوستان و مجمع اللغه العربیه دمشق، عضویت در فرهنگستان علوم اسلامی‌ در سال 1367 و مشاور علمی‌ بین‌المللی بیت الحکمه پاکستان در سال 1374 از دیگر موفقیت‌های محقق بوده‌اند. 
مهمترین حادثه به وقوع پیوسته در دوران کودکی مهدی محقق، واقعه خونین مسجد گوهرشاد مشهد بود. محقق از این واقعه چنین روایت می کند: «هنوز صدای صفیر گلوله‌هایی که در شب واقعه شلیک می‌شد در گوش من طنین‌انداز است خصوصاً که این واقعه مصادف شد با پنهان زیستن پدرم زیرا او از کسانی بود که در شب واقعه منبر رفته بود و در ضمن در سخنانش گفته بود: "گویی ما در زیر پرچم انگلیس هستیم که هرچه آنان بخواهند باید اطاعت شود" سرانجام پدرم پس از مدتها زندگی مخفی خود را به شهربانی مشهد معرفی نمود و از آنجا به زندان قصر منتقل شد و بیش از سه سال را در آنجا گذراند.» در سال 1317 با آزادی پدر از زندان، به اتفاق خانواده به تهران رهسپار شد که این مهاجرت با ممنوع المنبر شدن پدر و اوضاع بد اقتصادی خانواده توأم گشت. ناچار پدر و دو برادر بزرگترش به حجره‌ای در مدرسه سپهسالار رفتند و بقیه خانواده نیز در اتاقی کوچک که در بازارچه نایب السلطنه قرار داشت مقیم شدند. اوضاع نابسامان مادی و بی‌اطلاعی پدر باعث به تعویق افتادن تحصیل مهدی محقق شد. 
محقق تحصیلات مقدماتی را در دبستان "فرهنگ" آغاز و در سال 1321 وارد دبیرستان گردید، اما به دلیل شرایط سخت مادی برای مدتی از تحصیل فاصله گرفت و جهت کسب درآمد وارد بازار شد. اما طولی نکشید که دوباره وارد مدرسه "خان مروی" شده و تحصیلات خود را پی گرفت. در مدت 4 ماه صرف "میر" و "عوامل ملامحسن" و "انموذج و صمدیه" را نزد "حاج سید هادی ورامینی" فراگرفت. سپس جهت فراگیری درس "سیوطی" و "حاشیه" وارد مدرسه "سپهسالار قدیم" شد. پس از گذراندن این دوران و استفاده از استادان مدارس تهران، به مشهد رفته و در حوزه علمیه این شهر به کسب علم نزد علمای بزرگ پرداخت. او از این دوران به دلیل بهره‌ مند شدن از "استادان فاضل و دانشمند" به نیکی یاد کرد. وی پس از چندی در شهریور سال 1327 در امتحان ورودی دانشکده "علوم معقول و منقول" به عنوان نفر سوم برگزیده شد و در سال‌ های 1327 و 1330 همزمان با تحصیل در این دانشکده در درس "مدرسان بزرگ تهران" شرکت ‌کرد. در سال 1330 برای اخذ لیسانس دوم که منتهی به دکترا هم شد وارد دانشکده ادبیات شده و در سال 1333 لیسانس زبان و ادبیات فارسی را اخذ نمود و بلافاصله در دوره دکتری شرکت نمود. در سال 1334 با افتتاح دوره دکتری "علوم معقول و منقول"، در دوره دکتری معقول ثبت نام کرد. او توانست در سال 1336 دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی را و در سال 1337 دوره دکتری علوم معقول و منقول را به پایان برد. 
مهدی محقق پس از کسب مدارج علمی، مدتی اداره بخش نسخ خطی کتابخانه ملی را عهده ‌دار شده و با شروع فعالیت‌های آموزشی از سال 1348 تا 1357 مدیریت گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران را به عهده گرفت و پس از انقلاب به مدت یک سال ریاست دانشکده دماوند به وی سپرده شد. از دیگر مشاغل دکتر محقق، عضویت و ریاست انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی و عضویت در هیئت امنای انجمن فلسفه ایران بوده و پس از آن رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و مشاور علمی و عضو هیئت امنای بنیاد دائره‌المعارف اسلامی و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی شد. وی همچنین عضو ایرانی فرهنگستان زبان و ادب مصر بود و در فرهنگستان‌های اردن، سوریه، هند و مجمع بین‌المللی فلسفه در قرون وسطی و مجمع بین‌المللی تاریخ پزشکی نیز عضویت داشت. 
شروع کار تدریس مهدی محقق به تشویق آیت ‌الله "کاشانی" بود. محقق در این خصوص می ‌گوید: «مرحوم آیت ‌الله کاشانی معتقد بود که در من فصاحتی وجود دارد که در معلمی باید از آن استفاده کنم و وقتی تعلل مرا در امر استخدام دید گفت «شما بیسوادان خودتونو کنار می ‌کشین که همه جاها را کافرا گرفتن». کلمه "بیسواد" تکیه کلام آن مرحوم بود. لذا نامه ‌ای در صلاحیت من به وزارت فرهنگ نوشت و من به تشویق آن مرحوم از آن سال کار تدریس را شروع کردم.» محقق پس از اخذ لیسانس از سال 1330 تا 1339 به دبیری دبیرستان‌ها برگزیده و از سال 1339 به دانشیاری دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، سپس به درجه استادی ارتقاء یافت. پس از آن در سال 1340 به مدت 2 سال به عنوان استاد مهمان در دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن و از سال 1344 به مدت 8 سال به تناوب در مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه "مک ‌گیل" کانادا به تدریس زبان و ادبیات فارسی، تاریخ تمدن ایران و فلسفه و کلام اسلامی پرداخت. در بازگشت، مدتی در حوزه علمیه قم عهده‌دار تدریس "روش تصحیح انتقادی و نشر متون اسلامی" بود. لازم به ذکر است، استاد محقق در سال 1361 از سمت استادی دانشگاه تهران بازنشسته گردید و پس از آن در دانشگاه ‌های "مشهد"، "امام صادق(ع)"، "تربیت مدرس"، "الزهرا" و "شهید مطهری" تدریس کرد. 
مهدی محقق در سال 1347 شعبه مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک ‌گیل کانادا را در تهران تأسیس کرد و در بنیانگذاری "دائره ‌المعارف تشیع" و "دائره‌المعارف اسلامی" هم سهم بسزایی داشت. او در کانادا پیشنهاد تأسیس کرسی "فکر شیعه" را ارائه و خود نیز عهده‌ دار آن گردید و فلسفه و کلام و اصول فقه شیعه تدریس نمود. 
مهدی محقق در طول دوران خدمت صادقانه خویش، در مجامع و گروه های علمی بین المللی و ایرانی نیز عضویت داشته که از جمله این مجامع عبارتند از: -عضویت و ریاست انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی -عضویت در هیات امنای انجمن فلسفه ایران -عضویت در هیات امنا و مدیر عانل بنیاد دایره المعارف اسلامی در سال 1362 -سرپرست گروه فلسفه و کلام بنیاد پژوهشهای اسلامی -عضویت پیوسته در فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی -عضویت وابسته در فرهنگستان علوم پزشکی (گروه طب اسلامی) -عضویت در شورای علمی مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی -سرپرست گروه پژوهشهای طب اسلامی، وزارت بهداشت در سال 1375 -عضویت در شورای عالی پژوهشکده تاریخ علم عضویت در مجامع علمی بین المللی -عضویت در مجمع بین المللی تاریخ پزشکی -عضویت در مجمع بین المللی فلسفه در قرون وسطی -عضویت در فرهنگستان زبان عرب مصر (مجمع اللغه العربیه) -عضویت در فرهنگستان علوم اسلامی هند (المجمع العلمی الهندی) -عضویت در فرهنگستان زبان عرب دمشق (مجمع اللغه العربیه بدمشق) -عضویت در فرهنگستان مباحث علوم و تمدن اسلامی اردن (المجمع الملکی) -عضویت در مجمع بین المللی تاریخ علم و فلسفه عربی و اسلامی، پاریس -عضویت در هیات تحریریه مجموعه متون و تحقیقات اسماعیلیه 
کتابهای مهدی محقق اعم از تألیف، ترجمه، تصحیح و مجموعه مقالات به 80، مقالات فارسی به عربی به 130، و مقالات انگلیسی به متجاوز از 35 بالغ می ‌شود. این مقالات در مجلات دانشگاه های ایران و نشریات علمی کشور و همچنین در مجلات علمی کشورهای انگلستان و فرانسه و آمریکا و ایتالیا و هلند و ترکیه و مصر و اردن و لبنان و سوریه و افغانستان و پاکستان و هندوستان چاپ و منتشر گشت. چند نمونه از آثار ایشان عبارت است از : -بستان الاطباء -بیست گفتار در مباحث فلسفی و کلامی -تأثیر قرآن در اشعار ناصرخسرو -تحلیل اشعار ناصر خسرو -ترجمه شرح منظومه غررالفرائد سبزواری -تصحیح کتاب «مفتاح الطب و منهاج الطلاب» -تعلیقات، مقدمه و تصحیح اشترنامه عطار -تعلیقات، مقدمه و تصحیح وجوه قرآن تفلیسی -شرح الهیات شفا ملا مهدی نراقی -شرح باب حادی عشر علامه حلی -شرح مشکلات و مقدمه بر پانزده قصیده از ناصرخسرو -شیعه در حدیث دیگران -فیلسوف ری -فیلسوف ری محمدبن زکریای رازی -مقدمه در شرح احوال و آثار و افکار السیره الفلسفیه رازی -مقدمه و فرهنگ لغات لسان التنزیل -وجوه قرآن -یادنامه ادیب نیشابوری 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۲۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۲۲

اسناد و مراجع