مهدی بركشلی در سال 1291 ش در تهران به دنیا آمد و پس از اخذ لیسانس فیزیك و شیمی به تدریس پرداخت. در آن سال‏ها، فرصتی پیش آمد كه به همراه معلمینی كه برای آشنایی با روش‏های جدید تعلیم و تربیت به خارج از كشور اعزام می‏شدند، به فرانسه برود. در پاریس علاوه بر مطالعات تعلیم و تربیت، موفق به دریافت درجه دكترای علوم شده و سپس دكترای تخصصی را اخذ نمود. او همچنین تحت نظر استادانی همچون علی‏نقی وزیری و ابوالحسن صبا، موفق به اخذ دیپلم عالی مدرسه عالی موسیقی در رشته موسیقی گردید. به سبب ارتباط مستقیم رشته موسیقی و فیزیك، دكتر بركشلی برای شناخت خصوصیات موسیقی سنتی ایران و تاریخ آن، تحقیقاتی را در این زمینه انجام داد كه در مجله‏های داخلی و خارجی و نیز به صورت كتاب، چاپ شد. دكتر بركشلی بعدها در دانشكده علوم دانشگاه تهران مشغول تدریس شد و همچنین گروه موسیقی و تئاتر دانشكده هنرهای زیبا، مؤسسه تحقیقاتی موسیقی‏شناسی در فرهنگستان ادب و هنر و كمیته ملی موسیقی یونسكو را تأسیس كرد. از جمله شاگردان او می‌توان به پرویز مشکاتیان، علیرضا افتخاری، اکبر محسنی، سهیل ایوانی و عبداللَّه طریقت اشاره کرد. بحث و اثبات اینكه، فارابی، دانشمند شهیر و مسلمان ایران، كاشف گام دوازده نیم پرده مساوی بوده است كه پایه و اساس موسیقی بین‏ المللی است، نه باخ، از نوآوری‏های این موسیقی‏دان معاصر ایران می‏ باشد. گام‏ها و دستگاه‏های موسیقی ایران و موسیقی دوره ساسانی و نیز موسیقی فارابی و... از آثار اوست. دكتر بركشلی همچنین در تدوین كتاب‏های درس فیزیك و شیمی دوره دبیرستان و دانشگاه نیز فعالیت داشته است. مهدی بركشلی سرانجام در سال 1366ش درگذشت. 
برکشلی تحصیلات ابتدایی را در دبستان "توفیق" گذراند، در سال 1308 از دار المعلمین مرکزی و دبیرستان شرف موفق به اخذ دیپلم گردید، سپس به پیشنهاد دکتر محمود حسابی تحصیلات عالیه را در دار المعلمین عالی ادامه داد و در سال 1312 از دار المعلمین عالی (دانشسرای عالی) که بعدها جزو دانشگاه تهران شد، درجه لیسانس در رشته فیزیک و شیمی گرفت و به تدریس در دبیرستانهای "دارالفنون" و "ثروت" پرداخت. وی در سال 1315 به درجه فوق لیسانس در رشته فیزیک از دانشکده علوم و در سال 1328 از دانشگاه سوربن(فرانسه) به اخذ دکترای فیزیک و در سال 1332 به اخذ دکترای تخصصی در رشته علوم آکوستیک از دانشگاه اکس مارسه (فرانسه) نائل آمد.در این مدّت، به دلیل اشتراک رشته های فیزیک و موسیقی در مبحث اصوات و ارتعاشات، به شناخت مختصات فیزیکی گامها و دیگر جنبه های علمی موسیقی همت گماشت و همچنین درباره تاریخ و ویژگیهای موسیقی سنتی ایران و آثار موسیقیدانان قدیم ایرانی به تحقیق و تألیف پرداخت. استاد برکشلی دانسته های خود در زمینه ردیف موسیقی را، در 30 صفحه گرامافون یا 78 دور، در صداخانه ملّیِ پاریس، ضبط کرد که این صفحه ها در ایران موجود نیست. 
برکشلی پس از بازگشت به ایران، در سال 1333 ش به عنوان بازرس تعلیماتی وزارت فرهنگ که بعدها وزارت آموزش و پرورش شد مشغول بکار گردید. وی برای توسعه اداره کل هنرهای زیبا طرحهایی چون تأسیس سازمان "فولکلور" و "صداخانه ملی" و تأسیس دوره عالی موسیقی شناسی در هنرستان عالی موسیقی ملّی ارائه داد. برکشلی چندی بعد، در دانشکده علوم دانشگاه تهران به تدریس در شاخه های مختلف رشته فیزیک پرداخت. دیگر فعالیتهابرکشلی در اوایل دهه 1350 ش به سمت مدیریت گروه فیزیک دانشکده علوم منصوب شد. فعالیتهای دیگر او در این دوره، علاوه بر تدریس در دانشگاهها و دانشکده های مختلف، بدین قرار بود: عضویت گهگاه در امور اداری موسیقی رادیو و اداره هنرهای زیبا عضویت و ایراد سخنرانی در گردهمایی های مختلف داخلی و خارجی نظارت بر کارگاه سازسازی وزارت فرهنگ و هنر تأسیس گروه موسیقی و گروه تئاتر در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران تأسیس "انستیتوی تحقیقات موسیقی شناسی"در فرهنگستان ادب و هنر تأسیس کمیته ملی موسیقی یونسکو ریاست کمیسیون ملی یونسکو در ایران و نیز ریاست انجمن فیزیک ایران معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و آموزش عالی عضویت در مجمع بین المللی انجمن آکوستیک دانان آمریکا عضویت در انجمن آکوستیک گت گاتِ آمریکا و سازمان بین المللی هنر فولکلور وابسته به یونسکو 
برکشلی پس از مراجعت به ایران به امر تحقیق و تدریس در دانشگاه تهران، دانشکده‌های دامپزشکی، افسری، فنی، علوم، هنرهای زیبا، دانشگاه اراک و جندی‌شاپور پرداخت. وی همچنین از اعضای فعال مجامع بین‌المللی مانند انجمن آکوستیک آمریکا، انجمن آکوستیک گت گات آمریکا و عضو سازمان بین‌المللی هنر فولکلور (وابسته به سازمان یونسکو) بود. استاد برکشلی چند سال علاوه بر اشتغالات آموزشی و پژوهشی، عهده‌دار مدیریت گروه فیزیک دانشکده علوم دانشگاه تهران، معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و آموزش عالی، ریاست انجمن فیزیک ایران و ریاست کمیسیون ملی یونسکو در ایران بود و در بیش از 20 کنگره جهانی علمی و هنری داخلی و خارجی شرکت فعال داشت. عشق و علاقه فراوان او به ایران و تلاش در جهت تعالی دانش و فرهنگ سرزمینش تا آنجا بود که دعوت انجمن آکوستیک دانان آمریکا را برای ریاست آن انجمن نپذیرفت. برکشلی به سه زبان فرانسوی، انگلیسی و عربی تسلط کامل داشت و یکی از بزرگترین کارهای ایشان ترجمه تفسیر کتاب ارزشمند "الموسیقی الکبیر" اثر فارابی به فارسی است، و بخش بزرگی از مطالعات و تحقیقات وی در زمینه موسیقی علمی می‌باشد. 
نخستین معلم موسیقی برکشلی "اسماعیل زرین فر" بود که دو سال و اندی نواختن ویولون در موسیقی ایرانی را به وی آموخت. او مدتی، به آموختن بُعدِ نظری و عملی موسیقی، نزد "استاد علی نقی وزیری" ادامه داد و ضمن آشنایی با نظریه جدید او درباره موسیقی ایرانی، نواختن ویولون، بیشتر در زمینه موسیقی ایرانی و با پایه ها و مایه هایی از اصول نظری ـ علمیِ موسیقی اروپایی و کار با ارکستر را فراگرفت. برکشلی تنها کسی بود که از مدرسه خصوصی وزیری که یک مدرسه عالی موسیقی بود، موفق به دریافت دیپلم عالی شد. وی همچنین در ارکستر "انجمن موسیقی ملی" که "روح الله خالقی" در سال 1323 ش تأسیس کرده بود، سمت نوازنده ویولون و آهنگساز داشت. او دوره مقدّماتی ردیف مجلسی موسیقی ایرانی را نیز نزد "ابوالحسن صبا" آموخت.در همان زمان بود که به پیشنهاد استاد دکتر حسابی، با همکاری چند تن از موسیقی دانان و هنرمندان از جمله استاد وزیری و حاج مخبر السلطنه هدایت و با استفاده از امکانات دانشکده فیزیک-که تحت سرپرستی دکتر حسابی بود-تحقیقات و آزمایشاتی در مورد گام موسیقی ایرانی که گام فارابی است انجام داد. این کار بزرگ حدود سه سال طول کشید و نتایج آن در محافل داخلی و خارجی مطرح و چاپ شد. 
به اعتقاد برکشلی، ایران بویژه در دوره اسلامی خاستگاه اصلی موسیقی شرق بوده و گامِ موسیقی شرقی بر پایه پرده بندی تنبور خراسان است که فارابی آن را مفصلاً تشریح و صفی الدین ارموی تثبیت کرده است. وی همچنین ثابت کرد که فارابی هشتصد سال قبل از "یوهان سباستیان باخ"، نظریه تعدیلِ مساویِ فواصل گام را پیشنهاد کرده بوده است و این تأکید بر تقدّم، به معنای تأکید بر تجویز این نظریه برای موسیقی شرقی است، چرا که در عین حال، وی از فارابی نقل می کند که توافق صداها و ملایمت ابعاد که براحساس طبیعی استوار است باید پایه و اساس گرفته شود نه عوامل مصنوعی، و این بحث در قضیه کاربرد نسبت معروف "ِ256243"که اصطلاحاً "بقیه" نامیده می شود، به نتیجه رسیده است. این نظریه در حقیقت مؤیّد نظریه "هلمهولتس" فیزیکدان آلمانی  در پژوهشِ فواصل گام طبیعی است و نشان می دهد که ایرانیان از دیرباز به فواصل گام طبیعی آشنایی کامل داشته اند و در تبیین مبانی نظری و اجرای عملی، از آن انحراف حاصل نمی کرده اند. حاکمیت این موضوع در موسیقی سنتی ایران که وابسته به بخش فرهنگ رسمی، غیربومیِ برخاسته از تمدن شهرهای بزرگ ایران است، تا حدود هفتاد سال پیش برقرار بود؛ تا اینکه ورود و حاکمیت نظریه های جدید، که برخاسته و تقلیدی از اصول نظری ـ علمیِ موسیقی اروپایی بود، مسائل جدیدی پیش آورد. با این حال، هنوز در بیشتر نقاطی که موسیقی مقامی ایران به صورت دست نخورده اجرا می شود، بخصوص منطقه خراسان، این اصول قابل حس و سنجش است . 
واژه سازی و بهره گیری از مشتقات ابداعی برکشلی به زبان و مظاهر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی علاقه خاصّی داشت و تحت تأثیر استادش، "محمود حسابی"، به واژه یابی و واژه سازیهای علمی با بهره گیری از مشتقاتِ ابداعی زبان فارسی، به شیوه فرهنگستان توجه می کرد. پیشنهاد نامگذاری گام تعدیل مساوی نیم پرده ها به نام فارابی، انتخاب نامهای "فار" و "فاراب" برای واحد سنجش لگاریتمی موسیقی، معرف نسبتی برابر 00209ر0 لگاریتم که پیشنهاد فارابی بوده است، که درتاریخ 25 اسفند 1353 به تصویب انجمن فیزیک ایران رسید، نمونه هایی از این امر است. دستیابی به مقدمات جامعی از اصول اولیه جمال شناسی موسیقی سنتی آنچه برکشلی را در میان موسیقیدانان قبل و بعد از او متمایز می کند، تسلط او بر مبانیِ علمی غیرموسیقایی همانند فیزیک و آکوستیک است. وی در نتیجه این تواناییها و به کارگیری روشهای علمی، به مقدمات جامعی از اصول اولیه جمال شناسی موسیقی سنتی(ردیف) دست یافت که جسته گریخته در آثار او منعکس شده است. محور اصلی تحقیقات وی برمبنای شناخت اصولِ پردگانی و مختصات فیزیکی نسبتهای فواصل مخصوص موسیقی ایرانی است که در کتاب مهم او "گامها و دستگاههای موسیقی ایرانی" مشهود است. 
از برکشلی بیش از چهل مقاله در زمینه های صداشناسی، موسیقی و آموزش علوم شامل 23 مقاله به زبانهای انگلیسی و فرانسه و بیش از بیست مقاله به فارسی، یازده عنوان تألیف در زمینه فیزیک، مکانیک، پرتونگاری (رادیوگرافی ) و موسیقی و چهار عنوان ترجمه و شرح متون کهن راجع به موسیقی منتشر ناشده برجای مانده است. تألیفات دبیرستانی: -فیزیک و شیمی«برای دوره‌های اول و دوم متوسطه»(در 5 جلد)، سالهای 1315-1318، انتشارات چاپ کتاب. دانشگاهی: -فیزیک عمومی حرارت، سال 1342، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 839. -مبانی فیزیک اتمی سال 1342، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 856. -مکانیک مقدماتی سال 1345، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 1059. -اصول رادیوگرافی سال 1347، انتشارات دانشگاه تهران، شماره 1208، (به اتفاق دکتر بهارمست). -مکانیک آنالیتیک سال 1337، انتشارات دانشکده افسری. آکوستیک موسیقی: -موسیقی دوره ساسانی، سال 1326، انتشارات دانشگاه تهران. -گامها و دستگاههای موسیقی ایرانی، سال 1355، انتشارات اداره کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر. -ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی، همراه با متن فرانسه، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، سال 1352. -موسیقی فارابی، سال 1354، انتشارات شورای عالی فرهنگ و هنر شماره 35. -اندیشه‌های علمی فارابی درباره موسیقی، مجموعه سخنرانی‌های ایراد شده در دانشگاههای کشور، 1357، فرهنگستان ادب و هنر ایران. ترجمه و تفسیر: -«از انگلیسی به فارسی»:مبانی آکوستیک، تألیف لارنس ای.کینزلر و آستین آر فرای، به اتفاق دکتر ضیاء الدین اسماعیل بیگی، سال 1350 انتشارات فرانکلین، شرکت سهامی کتابهای جیبی. -«از عربی به فارسی»:الموسیقی الکبیر، ابو نصر فارابی، «انتشارات سروش»(زیر چاپ). -«از عربی به فارسی»:جوامع علم موسیقی (شفا)ابن سینا، «انتشارات سروش»(زیر چاپ). تصحیح و تفسیر: -مجمع الادوار از مهدیقلی هدایت، انتشارات نشر دانشگاهی(زیر چاپ). مقالات به زبانهای خارجی: 1-آکوستیک ساختمانی -Recherche de lemplacement optimum des materiaux absorbants dnns une salle.Cplloque lntemational dacoustique Architecturale(1950), Paru dans les Editions de la Revue d Optique,en collaboration avec F.CANAC,Directeur du C.R.S.I.M. -Regime sonor dune salle apres lextinction de la source.paru danu Acustica Vol.I,No.2, 1951. 2-آکوستیک موسیقی: -La Gamme de laMusique lranienne.Cah. dacoust.14(1950),(parus dans les Annales des Telecommunications.Paris 5-5,1950). -De toonladder van tegenwoordige iranishe, muziek,Techn.wetensh.tijdschr.,(1950). -L Evolution de la gamme dans la Musique orientale.Colloque lntemational surLAcoustique Musicale.Marseille 27-28-29 Mai 1985(LXXXIV) ed.du CNRS. -Les echelles regulieres du cycle des quintes et leur deformations occasionnelles dans les cadres non Pentatonique.colloque lnternational du CNRS surla Resonance dans led echelles musicales.Paris 9-14 Mai 1960,ed.du C.N.R.S. 7-Proposition dune unite logarithmique dinter- valle musical portant le nom de FARABI.llecon- gres international dacoustique.Paris 19-27 juillet 1938.pages 123 vol.8 Revue dAcoustique. -The Characteristics of lranian Music, Scales,Systems and Modes.lnternational Sym- posium"National Music Cultures and lntercul- tural Dependencies.In Staatliches lnstitut fur Musikforschung Preussischer Kulturbesitz,Ther- gartenstresse 1-1000 Berlin 5-9 june 1985. 3-آکوستیک روانی: -Mesure des intervalles harmoniques de la gamme a partir de la sensation subjective de consounance.Acustica.Vol ll 1985.pp 243-250. S.Hirzel-Verlag Zurich. -Quelques idues idees nouvelles surla conso- nance.Colloque international duCNRS sur la resonance dans les echelles musicales Mai 1985. -Les Rythmes Caracteristiques de la Musi- que lranienne.Bercht uber Den Siebenten lnter- nationalen Musikwissenschaftlichen Kongress KOLN 1985. 4-موزیکولوژی: -La Musique lranienne,Histoire de la Musique.VOL I.Encyclopedie Pleiade.Ed.Gal- limard 1960,pp 454-524. -La Musisique Traditionnelle de IIRAN.avec les Systemes de la Musique Traditionnelle (Radif).Transcription en notation musicale مقالات به زبان فارسی: -«موسیقی ابن سینا»کنگره ابن سینا، 20-7 اردیبهشت 1333.جشن بزرگداشت اول هزاره سالگرد ابن سینا، تهران، منتشر شده در نشریه انجمن آثار ملی، گزارش کنگره بین المللی ابن سینا 1335. -«موسیقی فارابی»، در جلسه افتتاحیه جشن بزرگداشت یکهزار و یکصدمین سالگرد فارابی، تهران تالار رودکی(وحدت)12 بهمن-15 اسفند 1353. -«موسیقی فارابی و موسیقی ایرانی»، مجمع بحث و تحقیق درباره ابو نصر فارابی در دانشگاه تهران، 13 بهمن 1353. -«موسیقی فارابی و تنبور خراسان»در مجمع و تحقیق در دانشگاه فردوسی مشهد 19 بهمن ماه 1353. -«اصول اولیه علم موسیقی از نظر فارابی»در مجمع بحث و تحقیق درباره فارابی، در دانشگاه جندی شاپور، 13 بهمن ماه 1353. -«درجات ملایمت فواصل موسیقی از نظر فارابی» در مجمع بحث و تحقیق درباره ابو نصر فارابی، دانشگاه شیراز، 2 اسفند 1353. -«گام موسیقی زمان فارابی و گامهای پیشنهادی او»در کنگره تحقیق درباره حکیم ابو نصر فارابی، دانشگاه اصفهان، تالار فارابی، 7 اسفند 1353. -«موسیقی شناسی از نظر فارابی»در کنگره تحقیق درباره حکیم ابو نصر فارابی در دانشگاه آذر آبادگان، 13 اسفند 1353. -«پیشنهاد واحدی برای اندازه‌گیری فاصله لگاریتمی به نام فارابی»در دومین کنفرانس علمی انجمن فیزیک ایران در دانشگاه ملی ایران، 26 اسفند ماه 1353. -«موسیقی ابن سینا»بزرگداشت دوم هزاره ابن سینا، 2-7 اسفند 1359، مجموعه مقالات و سخنرانی‌های هزاره ابن سینا، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، نشریه شماره 22. -«نظریه جدید درباره، درجه بندی فواصل موسیقی از حیث ملایمت»مجله«موسیقی»، شهریور 1335، شماره 2. -«نظریه‌های قدیم درباره ملایمت فواصل موسیقی» مجله«موسیقی»شماره 3، 1335. -«ربع پرده در موسیقی مشرق و مغرب»، مجله «موسیقی»، شماره 4، 1335. -«تحقیقات علمی درباره آکوستیک تئاترهای قدیم» مجله«موسیقی»، شماره 5، دی 1335. -«پرده بندی تنبور خراسان اساس گام موسیقی مشرق و مغرب»مجله«موسیقی»، بهمن 1335. -«اسیلگراف کاتدیک، کاربرد آن در اندازه‌گیری ابعاد موسیقی»مجله«موسیقی»فروردین 1336، انتشارات اداره کل هنرهای زیبای کشور، شماره 8. -«کموتاتور الکترونیک چهار امتدادی، کاربرد آن در اندازه‌گیری ابعاد هارمونیک»، اردیبهشت 1336، شماره 9. -«اصلاح آکوستیک تالار»، مجله«موسیقی» شماره 10 خرداد 1336. -«گام موسیقی ایران»، مجله«موسیقی»شماره 125، مرداد 1336. -«پیشنهاد گام موسیقی ایران به عنوان گام جهانی»کنفرانس فیزیک تهران، 17-22 شهریور 1365. -«تمزیج اجناس، پیشنهاد فارابی راه گشای تشکیل گام همگانی»کنفرانس فیزیک اصفهان 17-22 شهریور 1364، دانشگاه اصفهان. -«مبانی علمی موسیقی ایران»-نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان، سال شانزدهم، شماره 19. 
این کتاب، حاصل بیش از دو سال پژوهش در آزمایشگاه دانشکده فیزیک دانشگاه تهران است که در دوره تحصیل برکشلی در "دارالمعلمین عالی" زیرنظر "دکتر محمود حسابی" انجام شد. منظور از این آزمایشها، حل ّاختلاف "علینقی وزیری" و "مهدی قلی هدایت" بر سر تعیین فواصل در موسیقی ایرانی بود که به عقیده "مهدی قلی هدایت"، برپایه ثلث پرده، مطابق نظریات "فارابی" و "صفی الدین اُرمَوی" بنا شده است، در حالی که علینقی وزیری طبق گام موسیقی اروپایی، گام باخ یا گام معتدل که دوازده نیم پرده است، فواصل موسیقی ایرانی را 24 ربع پرده مساوی می دانست که ابداع خود وی بود. پژوهشهای برکشلی نادرستی نظریه وزیری را ثابت کرد. شرح دقیقتر نتایج پژوهشهای او به انضمام الحاق اصولی مقدماتی از جمال شناسی موسیقی سنتی قدیم دو سال پس از مرگش انتشار یافت. 
سرانجام برکشلی در تاریخ 29 دی سال 1366 درگذشت و در قبرستان امامزاده عبداللّه شهرری به خاک سپرده شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۱۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۲۰

مهدی برکشلی

خلاصه زندگی نامه

 مهدی برکشلی، فیزیکدان و محققی نامدار ایرانی در عرصه موسیقی نظری و مبانی فیزیکی آن که یافته‌های نوینی را در شناخت اصولِ پردگانی و مختصات فیزیکی نسبتهای فواصل مخصوص موسیقی ایرانی عرضه کرد و راه علم را بر موسیقی ایرانی گشود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع