علامه ملا محمد اسماعيل‌ خواجويی مازندرانی‌ اصفهانی فرزند "محمد حسین مازندرانی" معروف به "علامه خواجویی" در سال 1090 هجری قمری به دنیا آمد. نام او محمد و شهرتش اسماعیل بود. او اصالتا اهل مازندران بود اما محل دقیق ولادتش نامعلوم است.ملا اسماعیل خواجویی برای تحصیل عازم اصفهان شد و در آنجا ساکن شد و به همین دلیل به "اصفهانی" شهرت یافت.در سال 1122 هجری قمری افاغنه به ایران حمله کردند و در اصفهان به قتل و غارت پرداختند. آنها به عالمان و دانشمندان هتک حرمت کردند و آنها را به شهادت رساندند و بسیاری از مراکز علمی و کتابخانه ها را ویران کردند. بسیاری از علما در این زمان محو و نابود شدند و هیچ آثاری از آنها باقی نماند. در این اوضاع علامه خواجوی برای اقامت به محله "خواجو"‌ در خارج شهر اصفهان‌ رفت و به همین دلیل به "خواجوی" معروف گردید.ملا اسماعیل خواجویی‌ احاطه کامل به علوم‌ عقلی‌ و نقلی‌ داشت. او حلقه ارتباط حوزه علمیه اصفهان در عهد صفوی و دوره قاجاریه بود. وی فلسفه غنی عصر صفویه که با هجوم افاغنه در معرض نابودی قرار گرفت را با تالیف رساله های پرشمار و تربیت شاگردانی عالم به دوره قاجاریه منتقل کرد."محمد جعفر خواجویی"‌ و "محمد اسماعیل‌ خواجویی‌ ثانی"‌ به ترتیب فرزند و نوه ملا اسماعیل خواجویی می باشند.علامه خواجوی در 11 شعبان 1173 هجری قمری در 83 سالگی به دیدار حق شتافت و در قبرستان قدیمی شهر اصفهان به نام "تخته فولاد" به خاک سپرده شد. 
ملا اسماعیل خواجویی برای‌ كسب‌ علم‌ عازم شهر‌ اصفهان‌ شد و از محضر "ملا بهاالدین محمد اصفهانی" معروف به "فاضل‌ هندی‌" بهره برد. همچنین‌ در بعضی از منابع از "محمد جعفر خراسانی‌ اصفهانی"‌، "ملا حمزه‌ گیلانی"‌، "ملا محمد صادق‌ اردستانی" و "سید رحیم عقیلی" نیز به عنوان اساتید او یاد شده است. همچنین وی از "شیخ حسین ماحوزی بحرانی" اجازه روایت دریافت کرد. 
ملا اسماعیل خواجویی بعد از اتمام دوران تحصیلاتش از محققان‌ و مدرسان‌ علوم‌ عقلی‌ و نقلی‌ گردید و تا پایان‌ عمر به‌ تعلیم‌ این‌ علوم‌ پرداخت‌. او كتاب‌ "الشفاء" نوشته "ابن ‌سینا"، طبیب بزرگ ایرانی را درس‌ داد‌ و بسیاری‌ از قسمتهای‌ آن‌ را نیز حفظ بود.  شاگردان مشهورترین‌ شاگردان‌ ملا اسماعیل خواجویی‌ "ملا مهدی‌ نراقی‌"، "محمد بیدآبادی"، "میرزا ابوالقاسم‌ مدرس‌ خاتون‌ آبادی"، "ملا محراب‌ گیلانی"، "میرزا مهدی خراسانی اصفهانی"، "میرزا مهدی شهرستانی اصفهانی"، "محمد باقر نجفی هزار جریبی"، "میرزا محمد باقر نواب لاهیجی" و "سید محمد رضا بهشتی اصفهانی" بوده ‌اند.  
افغان ها در سال 1122 هجری قمری به ایران حمله کردند و در سال 1135 هجری قمری موفق به فتح ایران شدند. افغان ها در حمله خود به هتک حرمت به عالمان و دانشمندان پرداختند به طوری که عده ای را به شهادت رساندند و عده ای مفقود شدند و شهر اصفهان که مرکز علمی آن روزگار در ایران بود از حضور دانشمندان خالی شد. آنها مراکز علمی، فرهنگی و کتابخانه ها را نیز ویران کردند.ملا اسماعیل خواجویی که در این زمان در اصفهان می زیست،‌ در حاشیه كتاب‌ "الاربعین‌" نوشته "شیخ ‌بهایی"‌، بخشی از این حادثه را گزارش‌ كرده‌ است‌. او در مقدمه این حاشیه نوشت: «... من این کتاب را زمانی گرد آوردم که تن و جان مردم همه کدر و تیره گشته بود و ریختن خون مومنان حلال گشته و زن ها و ناموس مردمان به دست ستمگران و کافران افتاده و باران بلا و ستمگری از همه سو می بارید.»علامه خواجوی در حمله افغانها به ایران اسیر شد و اموالش‌ به‌ غارت‌ رفت. او در سال 1113 هجری قمری به محله "خواجو" در خارج اصفهان‌ رفت و در آنجا ساکن شد و به تدریس و تالیف پرداخت تا خلا علمی به وجود آمده بر اثر حمله افاغنه را جبران نماید.نادر شاه به همراه شاه طهماسب در سال 1142 هجری قمری به مبارزه با "اشرف افغان" فرمانده افاغنه در ایران رفت و او را از ایران بیرون کرد و تا هند به دنبال او رفت. نادرشاه حتی در هند به بهانه پناه دادن هندیها به "اشرف افغان" به قتل و غارت در آنجا پرداخت. او سپس در سال 1148 هجری قمری اعلام سلطنت در ایران کرد. 
ملا اسماعیل خواجویی‌ صاحب‌ آثار متعددی‌ بود. "میرزا محمد باقر موسوی خوانساری" صاحب "روضات الجنات" تعداد آثار ایشان را 150 اثر ذکر کرده است اما "احمد بن ابوالحسن شیرازی" صاحب "حدیق الشعراء" 300 اثر را برای ایشان برشمرده است. متاسفانه بخش مهمی از آثار ایشان به صورت نسخه اصلی باقی مانده و هنوز به چاپ نرسیده است."جلال الدین همایی"، پژوهشگر می نویسد: «از مولفاتش حدود 150 کتاب مختصر و مفصل به فارسی و عربی در فنون مختلف ادب، فقه، کلام، حدیث و غیره باقی مانده که پاره ای از آنها به خط خودش که اتفاقا شیرین و خوش اسلوب می نوشته و قسمتی به خطوط دیگران به نظر راقم سطور رسیده اکثر مولفاتش انشا و پر فایده است.»برخی از آثار علامه خواجویی در کتاب "الذرِیعه" نوشته "آقا بزرگ طهرانی" و آثار فقهی او نیز در کتاب "مقدمه ای بر فقه شیعه" نوشته "سید حسین مدرسی طباطبایی" معرفی شده است."آقا بزرگ طهرانی" در کتاب "الذریعه" تعدادی از رسائل ایشان را نام می برد که نزد "آیت الله خادمی اصفهانی" بوده است. برخی از آثار خطی علامه خواجوی در کتابخانه های مختلف نگهداری می شود اما آثار بسیاری از ایشان در طول تاریخ از بین رفته اند و از آنها تنها نامی در کتاب دانشمندان دیگر یا بعضا در آثار خودشان دیده می شود. حدود 80 اثر از علامه خواجویی توسط "حجت الاسلام سید مهدی رجایی" نویسنده کتاب "احوال و آثار علامه خواجویی" به چاپ رسیده است. که شامل موارد زیر هستند:"بشارات الشیعه""ذریعه النجاه من مهالک نتوجه بعد الممات""الفواید فی فضل تعظیم الفاطمیین""طریق الارشاد الی فساد امامه اهل الفساد""تذکره الوداد فی حکم رفع الیدین حال القنوت""الفصول الاربعه فی عدم لسقوط دعوی المدعی بیمین المنکر""ترجمه المناظره المامونیه""هدایه لفواد الی نبذ من احوال المعاد""المسائل الخمس""المسائل الفقهیه المتفرقه""الفصول الاربعه فی من دخل علیه الوقت و هو مسافر فحضر و بالعکس و الوقت باق""الاربعون حدیثا""الدرر الملتقطه من تفسیر الایات القرآنیه""مفتاحِ الفلاحِ و مصباح النجاحِ فی شرح الدعاء الصباح""الفوائد الرجالیه""التعلیقه علی مشرق الشمس للشیخ البهایی""التعلیقه علی مفتاح الفلاح للشیخ البهایی""حاشیه بر اجوبه المسائل المنهاییه""جامع الشتات فی النوادر و المتفرقات""رساله اینیه""رساله منیره الفرقه الناجیه عن غیرهم""رساله فی تحقیق و تفسیر الناصبی""رساله در توجیه مناظره شیخ مفید""رساله فی شرح حدیث الطلاق بید من اخذ بالیساق""رساله فی حرمه النظر الی وجه الاجنبیه""رساله خمسیه""رساله فی اقل المده بین العمرتین""رساله فی الرضاعیه""رساله فی جواز التعویل علی اذان الغیر فی دخول الوقت""رساله فی حکم الاستیجار للحج من غیر البلد المیت""رساله فی حکم السراج عند المیت ان مات لیلا""رساله فی شرح حدیث توضاوا مما غیرت الناز""رساله فی حکم الغسل فی الارض البارده و مع الماء البارد""رساله فی افضلیه التسبیح علی القراءه فی الرکعتین الاخیرتین""رساله فی تحقیق وجوب غسل المیت""رساله فی حکم شراء ما یعتبر فیه التذکیه""رساله فی حکم لبس الحریر للرجال فی الصلاه و غیرها""رساله فی حکم الغسل الاستبراء""رساله فی وجوب الزکاه بعد اخراج الموونه""رساله فی صلاه الجمعه""رساله فی شرح حدیث: ما من احد یدخله عمله الجنه و ینجیه من النار""رساله فی شرح حدیث: لو علم ابوذر ما فی قلب سلمان لقتله""رساله فی شرح حدیث: اعلمکم بنفسه اعلمکم بربه""رساله شرح حدیث: لا یموت المومن ثلاثه فتمسه النار الا تحله القسم""رساله شرح حدیث: انهم یانسون بکم فاذا غبتم عنهم استوحشوا""رساله شرح حدیث: النظر الی وجه العالم عباده""رساله فی شرح حدیث: لسان القَاضی بین جمرتین من نار""رساله فی شرح حدیث: من احینا اهل البیت فلیعد للفقر جلبابا او تجفافا""رساله فی تفسیر آیه: فاخلع نعلیک بالواد المقدس""رساله فی تعیین لیله القدر""رساله عدلیه""رساله فی نوم الملائکه""رساله فی بیان الشجره الخبیثه""رساله فی الجبر و التفویض""رساله فی تفسیر قوله تعالی: و کان عرشه علی الماء""رساله فی ذم سوال غیر الله تعالی""رساله فی احکام الطلاق""رساله فی ارث الزوجه""رساله فی الحبوه""رساله فی حرمه تزویج المومنه بالمخالف""رساله فی استحباب کتابه الشهادتین علی الکفن""رساله فی حکم التنفل قبل صلاه العید و بعدها""رساله فی بیان عدد الاکفان""رساله فی جواز التدوای بالخمر عند الضروره""رساله فی حکم الحدث الاصغر المتخلل فی غسل الجنابه""رساله فی استحباب رفع الیدین حاله الدعاء""رساله فی بیان علامه البلوغ""رساله فی من ادرک الامام فی اثناء الصلاه""رساله فی حکم من زنا بامراه ثم تزوج بابنتها""رساله فی شرایط المفتی""رساله فی منجزات المریض""رساله اصول الدین مبسوط""رساله اصول الدین کلیات""رساله نوروزیه""الرساله الهلالیه""الرساله الذهبیه" آثار خطی موجود"حاشیه بر تفسیر صافی" که در کتابخانه "مجلس شورای اسلامی" نگهداری می شود."حاشیه بر زبده البیان" که نسخه اصلی آن توسط "حجت الاسلام قاسم رحیمی" در یکی از کتابخانه های شخصی اصفهان پیدا شد اما از ابتدا تا انتها افتادگی داشته و از این رو تاکنون ناشناخته مانده است."حاشیه بر مدارک الاحکام" که نسخه خطی جلد دوم این کتاب در مرکز "احیاء میراث اسلامی" در قم نگهداری می شود ولی از جلد اول آن نسخه کاملی در دست نیست."اثبات الحرکه" که در کتابخانه "آستان قدس رضوی" وجود دارد."تبصره الاخوان فی بیان اکبریه القرآن" اصل این رساله در کتابخانه "آیت الله العظمی نجفی مرعشی" موجود است."الغناء" نسخه ای از این کتاب در کتابخانه "دانشگاه تهران" موجود است. 
علامه خواجویی در 11 شعبان 1173 هجری قمری در 83 سالگی به دیدار حق شتافت و پیکر او در "تخت‌ فولاد"، قبرستان قدیمی شهر اصفهان بین مزار "فاضل‌ هندی"، استادش و "علی اکبر اژه ای"‌ به خاک سپرده شد. تکیه ملا اسماعیل خواجویی در تخته فولاداز جمله تكايايی كه در قسمت "لسان الارض" واقع شده تكيه ملا اسماعيل خواجویی می باشد كه به واسطه وجود تعداد بيشماری از عالمان حوزه حكمت و فلسفه، از اهميت بالايی برخوردار می باشد. اين تكيه پس از وفات علامه خواجویی در اين بخش از تخت فولاد ايجاد شد.تکیه ملا اسماعیل خواجویی اولین تکایای تخت فولاد به شمار می‌آید که بیشترین عالم مدفون در حوزه فلسفه و حکمت را در خود جای داده است. تکیه ملااسماعیل خواجویی در سمت راست خیابان "فیض" واقع شده است و از شرق به تکیه "فاضلان" و از شمال به کوچه "لسان ‌الارض" محدود می ‌شود.در سال 1378 به منظور بزرگداشت مقام ملا اسماعیل خواجویی بقعه‌ ای با سبک معماری امروزی بر مزار آن علامه ساخته شد که در ساخت آن از مصالح بتون و آجر تزئینی استفاده شده است. 
"محدث قمی" در کتاب "فوائدالرضویه" در مورد علامه خواجوی می نویسد: «این شیخ جلیل در دنیا اکتفا کرده بود به قلیلی از اکل و شرب و لباس و قطع کرده بود نظر خود را از ماسوی‌ الله ‌تعالی، مستجاب‌الدعوه و در نظر ملوک و سلاطین بسیار معظم و مفخم بود. نادرشاه با آن سطوت و صولت، در مقابل ایشان خاضع بود و اوامرش را امتثال می‌کرد.»علامه خواجوی احترام بسیاری به سادات قائل بود به طوری که رساله ‌ای به نام "الفوائد فی فضل تعظیم ‌الفاطمیین" در فضیلت فرزندان حضرت فاطمه(س) به نگارش درآورده و منسوبین از مادر به آن حضرت را نیز از سادات شمرده است.او به روایت شرح حال نویسان از خطی زیبا نیز بهره مند بود.او‌ در زهد و تقوا، اعراض‌ از دنیا و تاسی‌ به‌ سیره‌ رسول‌ اكرم(‌ص) ‌و امامان‌ شیعه‌(ع) سرآمد عصر خود بود. او‌‌ نزد "نادرشاه"‌ منزلت‌ خاصی‌ داشت‌ و "نادر شاه" به‌ توصیه‌ های‌ او عمل‌ می ‌كرد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۳:۱۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۳:۱۲

ملا محمد اسماعيل خواجويی

خلاصه زندگی نامه

 ملا محمد اسماعيل خواجويی مازندرانی اصفهانی، حکیم، فقیه و متکلم شیعه قرن دوازدهم که مقارن با حمله افاغنه به ایران در سال 1122 هجری قمری با تالیفات رساله و تربیت شاگردانی عالم، فلسفه عهد صفویه را از نابودی حفظ کرد و به دوره قاجار منتقل نمود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع