جستجو در مطالب و اشخاص
آیت ‏الله حاج ملاعلی تبریزی، مشهور به "واعظ خیابانی"، فرزند "عبدالعظیم تبریزی خیابانی"،  در حدود سال  1245 ه.ش (1282 ه.ق) در یکى از محلات قدیمى "تبریز" به نام "حکم آباد" به دنیا آمد. ایشان مبادی و مقدمات علوم را در زادگاهش پشت سرگذاشته و پس از سالیانی، مدارج علمی را طی کرد. ملا علی از جوانی به مطالعه کتاب و تالیف و تصنیف آثار مشغول و کتب متعددی شامل 27 جلد پدید آورد که "وقایع الایام" در 5 جلد، "منتخب المقاصد و مُنتخب الفوائد" در 9 جلد و "علمای معاصرین" از آن جمله ‏اند. آیت ‏الله واعظ خیابانی همچنین از محضر حضرات آیات عظام: "سیدابوالحسن اصفهانی"، "سید حسین قمی" و ... اجازه روایت و از برخی دیگر اجازات امور حسبیه نیز دریافت نمود. ایشان سرانجام در دوازدهم شهریور 1327 ه.ش، برابر با بیست و هشتم شوال 1367 ه.ق، در 82 سالگی در "تبریز"، بدرود حیات گفت و به دیدار معبود شتافت. 

آیت ‏الله حاج ملاعلی تبریزی، دروس مقدماتى و ادبى همچون صرف و نحو را نزد ادیب فرزانه مرحوم "ملاّ نور محمّد" مشهور به "مقدّس اهرابى" آموخت و سپس به مدرسه طالبیه انتقال یافت و معانى، بیان، بدیع، منطق را نزد "حاج میرزا احمد فخرالعلماء شرابیانى" و "آقا میرزا عبد الغفور اشلقى" و دیگر استادان فن به شاگردى نشست و بهره ها برد. او همچنین کتاب "خلاصه الحساب" را از عالم فاضل "حاج محمّد صادق ساعتى" و سى فصل را از استاد ماهر "میرزا عبدالعلى منجّم تبریزى" و "شرح لمعه"، "ریاض"، "مکاسبگ و "رسائلگ را در محضر"آیت الله حاج ملاّ احمد تاهباز" و دیگر استادان "تبریز" فراگرفت و از دوره سطح فارغ گردید. وى سپس مدت هاى متمادى در دروسِ دو استاد ممتاز حوزه علمیه "تبریز" که تازه از "نجف" اشرف برگشته بودند حاضر شده و پایه هاى علمى خویش را مستحکم کرد. خود در این مورد مى گوید: "حقیر زیاده از بیست سال در خدمت آیه الله حاج میرزا اسدالله مجتهد بزازى تبریزى تلمّذ و استفاده کردم با اینکه سطوح فقه و اصول را از قبیل شرح لمعه و ریاض و مکاسب و رسائل را نزد اساتید تبریز کاملا خوانده بودم، پس از مراجعت حضرت معظم له و مرحوم حجّه الاسلام حاج سید احمد آقا خسروشاهى ـ قدّس سرّهماـ از نجف اشرف مجدداً خواندم". 

آیت الله واعظ خیابانى، در اثر جامعیت علمى و ارتباط نزدیک با دانشمندان علوم اسلامى از بزرگان حوزه هاى علمیه نجف اشرف، قم، کاظمین و تبریز اجازات جامع روایى و امور حسبیه دریافت داشته که متن هر کدام از آنها علم و فضل و دانش او را نشان مى دهد.اسامى مشایخ وى به ترتیب تاریخ صدور اجازه چنین است: -شیخ عبّاس قمى -شیخ جعفر نقدى -شیخ محمّد حسین کاشف الغطاء -میرزا احمد مجتهد تبریزى قراجه داغى -میرزا على آقا حسینى شیرازى -سید ابوالحسن اصفهانی -سید محمّد حجّت کوه کمرى -سید حسین بروجردى -میرزا محمّد على اردوبادى -حسین قمى. -میرزا فتاح شهیدى -شیخ محمّد باقر بیرجندى -میرزا محمّد تهرانى عسگرى -شیخ على کاشف الغطاء  -سید حسن صدر -شیخ محمّدجواد بلاغى ایشان همچنین به برخى از دانشمندان اسلامى از جمله به "آیت الله حاج شیخ جعفر اشراقى تبریزى نوبرى" (23 ذى الحجه 1356ق) و "آیت الله شیخ نصرالله شبسترى" (1292ـ1382ش.) اجازه نقل حدیث داد. 

به طور کلى سفرهاى آیت الله حاج ملاّ على واعظ خیابانى را مى توان به دو دسته تقسیم کرد.   سفرهاى زیارتی ایشان بارها جهت زیارت خانه خدا و قبور مقدّس ائمه هدى علیهم السلام  و زیارت قبله اوّل مسلمین عزم سفر بسته و با کمى امکانات و سختى راه ها خود را به مزار مطهّر آنها رسانده و نسبت به ساحت والاى آنها عرض ادب کرد، ایشان در خصوص این سفرها مى نویسد: "بحمد الله الملک الوهّاب، 2 مرتبه به حج بیت الله الحرام و 6 دفعه به زیارت ارض اقدس رضوى و 3 مرتبه به تقبیل اعتاب مقدسه ائمه عراق ـ علیهم الصلوه و السّلام ـ و زیارت بیت المقدّس و قدس خلیل الله موفّق شدم." سفرهاى علمى ـ سیاحتى آیت الله واعظ خیابانی، براى دیدار با دانشمندان اسلامى و تحقیق در آثار و تألیفات علماى شهرهاى دور و نزدیک به شهرهاى مختلف ایران سفر نموده که مى توان به دو سفر زیر اشاره نمود: ایشان در روز چهار شنبه سوّم ربیع الثانى سال 1352 ه.ق، برابر 1312 ه.ش، وارد "خوى" شده و بعد از 15 روز توقف در آن شهر، شنبه جمادى الاولى همان سال به موطن اصلى خود "تبریز" مراجعت نمود. سفر دوّم ایشان در سال 1353 ه.ق، بوده، هدف از این سفر زیارت مرقد شریف حضرت امام رضا(ع) بود. به همین منظور روز دهم جمادى الثانى سال 1353 ه.ق، وارد "زنجان" گردیده و 8 روز در آنجا اقامت گزید. در بیست و دوّم جمادى الثانى به "تهران" و در آخر همان ماه به شهر مقدّس "قم" وارد شده، او پانزدهم رجب دوباره به "تهران" برگشته و بعد از آن مدتى عازم "مشهد" مقدّس گردیده و تا دهم شعبان در آن شهر اقامت گزید، امّا زمان برگشت وى از "مشهد" معلوم نیست. آیت الله واعظ خیابانى در این دو سفر تمام خصوصیات و ویژگى هاى علماء و کتاب هاى خطى مهمى را که ملاحظه کرده و با دقّت فراوان در یک دفترچه 200 برگى به نگارش در آورد و آن را "ذخایرالاسفار" نامید. شایان یادآورى است که نسخه هایى که وى در این سفرها ملاحظه کرده، یا از بین رفته اند و یا در صورت وجود، شناسایى نشده اند. همچنین اسامى علمایى که ذکر کرده و شرح حال مختصرى از آنها به دست داده، اغلب در کتاب هاى تراجم یافت نمى شود. 

آیت الله واعظ خیابانى، در زمان خویش از واعظان زبردست و از مشهورترین سخنرانان ایران به شمار مى رفت. به منبر و خطابه علاقه مفرطى داشته به طورى که بعد از اتمام سطوح به خطابه روى آورد و بیشترین آثار علمى خویش را در این زمینه به نگارش درآورد. شیخ "آقا بزرگ تهرانى" او را در وعظ و خطابه از مشاهیر وعاظ ایران و از افاضل رجال با کفایت منبر یاد کرده و فعالیت هاى علمى و تبلیغى وى را مى ستاید و کتاب دایره المعارف تشیع هم در این خصوص مى نویسد: "ملاّ على خیابانى در وسعت اطلاعات به ویژه در زمینه تاریخ و تراجم کم نظیر بود و خود در مقدمه کتاب "علماى معاصرین" تصریح کرده است که از عنفوان جوانى به تاریخ و تراجم علاقه شدیدى داشته است. همچنین ذوق و شوق تألیف و خطابه در وجودش موج مى زد بدین سبب پس از فراغت از دوره سطح از همان ایام تحصیلات عالى به تألیف و تحقیق و نوشتن همچنین خطابه و وعظ و سخنرانى پرداخت. او از مشهورترین واعظان و خطیبان ایران به ویژه آذربایجان بوده به همین خاطر "واعظ خیابانى" خوانده مى شد." 

در مورد صفات و ویژگى هاى اخلاقى ـ انسانى آیت الله واعظ خیابانی، در کتاب هاى تراجم مطلب به خصوصى قید نشده است، ولى از عبارات مشایخ اجازه و تقریظ هاىی که علماء بزرگ بر کتاب هاى ایشان نگاشته اند محبت وى به اهل بیت، اشتیاق زیاد او به تألیف، مطالعه، علم و فضل معظم له مورد تأیید قرار گرفته است. براى نمونه "شیخ آقا بزرگ تهرانى" در خصوص وى مى نگارد: "او عشق و علاقه فراوان به مطالعه، قرائت و تألیف دارد و در اثر همین علاقه تعداد کثیرى از آثار مفید و ارزنده از خود به یادگار گذارده است که همین کتاب ها به کثرت تتبع و وسعت معلومات و اطلاعات او دلالت دارد". 

آیت الله واعظ خیابانى عالمى پّرتلاش بود و تمام زندگى خود را با نوشتن و تألیف سپرى نمود. او از تمامى لحظات عمر خویش براى نوشتن و ضبط آثار و اخبار ائمه معصومین(ع) و احیاى میراث غنى تشیع سود جسته و بنا به تصریح خودش از سال 1305 ه.ق (20 سالگى) تا سال 1355 ه.ق، بیش از 50 اثر در موضوعات مختلفى همچون ادبیات، تاریخ، جغرافیا، عقاید، اخبار، مواعظ، رجال، و...، به رشته نگارش در آورد. اولین شهید محراب، آیت الله محمّد على قاضى طباطبایى در خصوص آثار علمى وى مى نویسد: "در میان مشایخ محدثین عصر ما نیز مرحوم علاّمه محدث، ثقه جلیل، آقاى حاج مولى على واعظ تبریزى خیابانى صاحب مجلدات وقایع الایام ـ رحمه الله تعالى ـ رویه بسیار خوبى در تألیفاتش دارد هر چه از ضعیف و قوى و صحیح و سقیم نقل کرده، مصدر و سند نقل خود را نشان داده است". متأسفانه بیشتر کتاب هاى وى که مشحون از اطلاعات کتابشناسى، تاریخى، جغرافیایى و علمى است به صورت دست نوشت باقى مانده و تعداد کمى از آنها به چاپ رسید. آنچه در پى مى آید فهرست بخشى از آثار چاپى و خطى وى است که از لابه لاى کتابها بیرون کشیده شده است: -وقایع الایام، در چند جلد در شرح وقایع و اعمال ماه شوال، رمضان، محرّم، رجب و شعبان -علماى معاصرین -منتخب کفایه الموحدین و قصص العلماء -هدّیه المؤمنین فی اصول الدّین -تحفه الاحباب -منتخب المطالب -مجموعه شعریه -غرایب الدعوات، کتابى است در ادعیه و طلسمات و عوذات متفرقه -ذخایر الاسفار -منتخب المقاصد و منتخب الفواید -منتخب کفایه الموحدین و گنجینه الاسرار و روضه الابرار -منتخب از لجّه و قصص العلماء -فهرست وقایع الایام، کتابى است در 300  صفحه در احوال جمیع ایام با ذکر مدارک و منابع -انتخاب الاسفار، منتخب از چند کتاب خطى نادر است که مؤلف بر آنها دست یافته و براى خویش گلچین نموده است. -تحفه الاحباء فی شرح قصیده سید الشعراء،(لعینیه)، این اثر که اوّلین تألیف مؤلف به خواهش یکى از اعیان دولت در زمان تحصیل در ایام تعطیل نوشت. آغاز تحریر این کتاب روز شنبه 2 دى الحجّه 1305 ه.ق و انجام روز دوشنبه 25 همان ماه بود. -کفایه الانام فی وقایع الایام، کتابى در تاریخ و حوادث روزانه سال قمرى که از اوّل ماه محرم شروع شده، گویا این کتاب پیش نویس کتاب "وقایع الایام" بوده که بعداً بطور منظّم و با اضافات تدوین شد. -مجالس المحدثین، 51 مجلس کوتاه در داستان بعضى از پیامبران و فضائل امامان و پایان هر مجلس ذکر مصائب حضرت سید الشهداء(ع) بود. -عده السفر و زبده الحضر، مجالس کوتاه مختصرى شامل یادداشتهایى براى واعظان و اهل منبر که در سفر و حضر از آن استفاده کنند. -طرائف الصحائف، طرائف، نوادر، لطائف و فواید نفیسه کتاب هایى است که مؤلف آنها را خوانده و در این جُنگ آورد، وى گاهى بعضى از مطالب را توضیح داده و براى آغاز انتخاب بیشتر کتاب ها خطبه اى جداگانه انشاء نمود. -کلمه جامعه، کتابى در 470  صفحه که حاوى عقائد، مسائل، قصاید و احوال حضرت صدیقه طاهره(س) و ائمه معصومین(ع) بود. -مقاصد علیه، کتابى به زبان فارسى و حاوى یادداشت هاى منبرى مؤلف در موضوعات اخلاق و آداب اسلامى. -مجالس المحدثین فی اصول الدّین، این کتاب حاوى اصول دین و اعتقادات امامیه بوده که براى اهل منبر و واعظان در مجالسى ترتیب داده و در پایان هر مجلس به مصائب حضرت امام حسین (ع) اشاره کرد. -مجالس مختصره در مقاصد مهمه، حاوى 257 مجلس کوتاه در اصول دین و امور اعتقادى آمیخته با مطالب تاریخى که هر مقصد شامل مجلسى براى وعاظ بود. -مجمع الشتات، متفرقاتى به نظم و نثر به زبان فارسى و عربى در تاریخ و بیوگرافى علماء و پاره اى از نامه هایى که بین مؤلف و دیگران ردّ و بدل شد. -مجالس وافیه در مقاصد مهمه، اصول دین پنجگانه و اعتقادات شیعه امامیه را به صورت مجالسى براى گویندگان تنظیم کرده و در پایان هر مجلس به مصائب حضرت امام حسین(ع) اشاره کرد. -منتخب المسائل من الرسائل، وى در این کتاب مسائل فقهى را از رساله هاى عملیه با عبارت هاى آنها انتخاب کرده است. -نخبه المطالب، روایات و مطالب متنوعى است در موضوعات اعتقادى و اخلاقى که مؤلف براى مؤلفات و منبرهاى خود از کتاب هاى متفرقه انتخاب نمود. -نفایس الادب بلغه العجم و العرب، منتخباتى است به نثر و نظم فارسى و عربى در مورد فضیلت علم و آداب و شرایط آن و سخنورى و عقل. وى کتاب خویش را در چهار مقصد تدوین نموده و در هر موضوعى اوّل آیات قرآن و احادیث را نقل کرده و سپس گفته هاى از حکماء و ادباء را به نظم و نثر آورد. -نوادر الاخبار، کتابى است در اخبار و احادیث مربوط به موضوعات مختلف که به کار واعظان مى آید. -نوادر الثمانین، کتابى است محصول مطالعه چهل کتاب خطى و چهل کتاب چاپى که براى استفاده خویش در منبر و یا در تألیفاتش در جُنگى انتخاب شد. -نوادر الکتب الخطیه و الطبعیه، مؤلف کتاب هاى خطى و چاپى را که به ترتیب مى خوانده، آنچه به نظرش مهم مى آمده در این مجموعه گنجانیده است. -قطرات اللجه، منتخباتى است از مجموعه «لجه الاخبار» ملاّ محمّد هاشم بن اسماعیل تبریزى. این کتاب در شب 29 ربیع الثانى 1313ق به پایان رسیده است. -منتخب القصائد، اشعارى است انتخاب شده از شاعران گوناگون فارسى زبان در فضائل و مصائب حضرات معصومین (ع)، این انتخاب براى اهل منبر انجام گرفته و در آغاز کتاب چند قصیده عربى آمده است. 

جلد اوّل، وقایع الایام در احوال رجب و شعبان کتابى است جامع و مفید در وقایع و اعمال ماه رجب و شعبان که در 586 صفحه تدوین یافته است. این کتاب در سال 1325ق در مطبعه کربلائى اسد آقا و به اهتمام فرزند ایشان محمّد اسماعیل در تبریز به چاپ رسید. جلد دوّم، وقایع الایام در احوال محرم الحرام این کتاب به علت حوادث عظیم، فتنه هاى بسیار، ناامنى هاى موجود در جامعه آن روز و سفر نویسنده به بیت الله الحرام هفت سال بعد از تألیف جلد اوّل به رشته تحریر در آمده است. مؤلف در این خصوص مى نویسد: "در سال سى و یک از فضل و عنایت ملک علاّم شرف زیارت بیت الله الحرام... مُیسّر گردید و عهد کردم که اگر به سلامت از آن سفر برگردم به اتمام این کار اهتمام بنمایم... و چون در اواسط محرم سى و دو به وطن مألوف برگشتم در اوّل جمادى الاولى به عزم درست و نیت راسخ بدون تردید به این امر ابتداء گردید". این نوشتار براى بار اوّل در سال 1340ق با تقریظ مرجع تقلید وقت، آیه الله حاج میرزا صادق آقا مجتهد تبریزى در 677 صفحه و بدون حواشى در تبریز به چاپ رسید و چاپ دوّم آن با افزایش حواشى و تقریظ ادیب فرید، آقا سید عبدالحمید تبریزى غیاثى، در سال 1351ق در مطبعه علمیه آقا اسماعیل در تبریز به زیور چاپ آراسته گردید. جلد سوّم، وقایع الایام فی احوال شهر الصیام کتابى است بسیار سودمند در احوال ماه مبارک رمضان و مُزین به تقریظ آیه الله حاج میرزا محمّد على اردوبادى. نویسنده در این کتاب توضیحات جامع و پُرفایده اى در تفسیر برخى از آیات قرآن کریم و روایات مشکله ارائه نموده و سپس در حاشیه کتاب اطلاعات مفیدى در شرح حال اصحاب، تابعین، محدثین، حکماء، ادباء و نحویین گزارش کرده است. این کتاب مأخوذ از 210 منبع بوده و پس از تألیف، از اوّل تا آخر مورد تصحیح و مقابله مؤلف و آقا میرزا حسن راثى خیابانى گرفت و سپس در سال 1351ق در 667 صفحه به سعى و اهتمام آقاى مشهدى اسماعیل در مطبعه علمّیه تبریز به چاپ رسید. جلد چهارم، وقایع الایام فی تتمه محرم الحرا این کتاب معروف به "تتمه محرم" بوده و مزین به تقریظ دو فقیه بى بدیل، آیه الله حاج میرزا فتاح شهیدى و آیه الله حاج شیخ جعفر نقدى است. "آیت الله حاج میرزا محمّد على مدرّس خیابانى تبریزى" در اوّل کتاب در معرفى تتمه محرم مى نویسد: "...همانا اثرى است پربُها و رخشنده و گوهرى است متلالى و درخشنده که علاوه بر احیاء آثار اهل بیت عصمت و خانواده طهارت صلوات الله علیهم اجمعین حاوى مطالب متنوعه علمیه و تاریخیه و ادبیه و تحقیقات مقاصد مهمه و توضیحات کلمات معضله و ترجمه حال جمعى از علماء و ادباء خاصّه و عامّه و شطرى از از اکابر رواه اخبار دینیه بوده و محل استفاده صغیر و کبیر... " تتمه محرم مأخوذ از 133 منبع بوده و در سال 1362ق در 402 صفحه با سرمایه دوست مؤلف، "آقاى مشهدى محمّد على توتونچى" به چاپ رسید. 

کتابى است مورد احترام و اعتماد پژوهشگران و محققان علوم اسلامى که در 81 سالگى مؤلف آن را به رشته تحریر درآورد. این کتاب حاوى شرح حال 300 تن از مشاهیر و بزرگان علم و فقاهت شیعه بوده که در دو مقصد تدوین یافت. مقصد اوّل در احوال اشخاصى است که از ابتداء بلوغ مؤلف (سال 1299ق) تا سال تألیف کتاب (سال 1363ق) به رحمت ایزدى پیوسته اند. مقصد دوّم در شرح حال افرادى است که در سال تدوین کتاب در قید حیات بودند. کتاب فوق در سال 1325ش (برابر با 1365ق) به همّت و نفقه تاجر نیکوکار "حاج محمّد باقر آقا خویى کلکتّه چى" و خط طاهر خوشنویس، در مطبعه اسلامیه در تهران به چاپ رسید. کتاب یاد شده در سال 1383 ه.ش، با تحریف نام اصلى با عنوان "علماى معاصر" از سوى انتشارات "نوید اسلام" در "قم" به چاپ رسید. 

کتابخانه شخصى آیت الله حاج ملاّ على واعظ خیابانى، متشکل از کتاب هاى خطى و چاپى بوده که آیت الله شیخ آقا بزرگ تهرانى در بیشتر جلدهاى الذریعه از کتاب هاى نفیس ایشان یاد مى نماید. ایشان اسامى کتاب هاى خطى موجود در کتابخانه اش را در آخر کتاب "وقایع الایام فی احوال شهرالصیام" آورده و آنها خیلى استادانه و ماهرانه توضیح داد. لازم به یادآورى است که بیشتر کتاب هاى دست نویس مؤلف پس از وفاتشان به کتابخانه "آیت الله العظمى سید شهاب الدّین مرعشى نجفى" در شهر مقدّس "قم" منتقل شده و در آن کتابخانه نگه دارى مى شود. 

حاج ملا علی واعظ خیابانی سرانجام بعد از 84 سال و 3 ماه و 17 روز زندگى با برکت، در روز یکشنبه چهاردهم ماه صفر سال 1367ق برابر با ششم دى ماه 1326 ه.ش، در تبریز داعى حق را لبیک گفت و جان به جان آفرین تسلیم نمود. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۶:۳۷

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۶:۳۸

ملا علی واعظ خیابانی

خلاصه زندگی نامه

 آیت ‏الله حاج ملاعلی تبریزی، مشهور به واعظ خیابانی، از علما و مؤلفان پرتلاش شیعه و از مشهورترین وعاظ ایران در قرن چهاردهم هجری بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع