علاء الدین علی بن محمد سمرقندی معروف به "ملاعلی قوشچی" یا "فاضل قوشچی" در سال 805 ه.ق (782 ه.ش) در شهر سمرقند ازبکستان به دنیا آمد. وی در زادگاهش علوم مختلف را آموخت و ریاضیات را نزد "قاضی زاده رومی" (ریاضی ‌دان و ستاره‌ شناس ایرانی) و "الغ بیگ تیموری" (سلطان ماوراء النهر) آموخت.ملاعلی نزد "الغ بیگ" بسیار محبوب بود تا آنجا که وی را فرزند "الغ بیگ" می خواندند، چنانكه سلطان كوچک ترین نكته محرمانه و سیاسی كشور را از او پنهان نمی كرد. "الغ بیگ" او را مامور تکمیل رصدخانه کرد و ملاعلی با انجام وظیفه محوله توانست "زیج الغ بیگ" را که یک زیج (سالنامه) جدید بود به پایان برساند.ملاعلی قوشچی پس از درگذشت "الغ بیگ" به "حج" رفت و مورد توجه "اوزون حسن" (حکمران آق قویونلو) قرار گرفت. وی از طرف "اوزون حسن" به سفارت "قسطنطنیه" منصوب شد و از طرف او برای عقد مصالحه بین "اوزون حسن" و "سلطان محمد خان ثانی عثمانی" )هفتمین پادشاه دولت عثمانی( به شهر استانبول ترکیه رفت. او "رساله محمدیه" را در علم حساب به نام "سلطان محمد خان" نوشت و سپس شروع به تدریس در مدرسه "ایاصوفیا" کرد.از جمله آثار قوشچی می توان به "شرح تجرید الکلام خواجه نصیرالدین طوسی، حاشیه شرح کشاف تفتازانی، محبوب الحمائل فی کشف المسائل و العنقود الزاهر فی نظر الجواهر" اشاره کرد.سال 879 ه.ق (853 ه.ش)، ملاعلی قوشچی درگذشت و در جوار قبر "ابوایوب انصاری" (از اصحاب پیامبر اکرم(ص)) در شهر استانبول ترکیه به خاک سپرده شد. 
كلمه "قوشچی" لفظی تركی و مركب از دو لفظ "قوش" (به معنی مرغ) و چی (حرف نسبت) است. ملاعلی به این نام شهرت یافت زیرا نخست وظیفه داشت مرغان شکاری "الغ بیگ" را نگهداری کند. "الغ بیگ" به علت علاقه ای كه به او داشت، بازداری خود را در شكار به او می‌ داد یا به روایتی گاهی پرنده را بر دستش می ‌نهاد؛ قوشچی گری از مناصب مهم درباری بود. 
ملاعلی قوشچی در "سمرقند" بیشتر علوم، به ویژه هیئت و ریاضیات را از "قاضی زاده رومی" (از ریاضیدانان سده نهم هجری) و الغ بیگ تیموری" آموخت. سپس در جوانی برای كسب علوم گوناگون به ویژه علم ریاضی به شهر "كرمان" رفت. مطالعه آثار گذشتگان و رصد ستارگان در روزگار تحصیل ملا علی اتفاق افتاد.وی پس از پایان تحصیلاتش به "سمرقند" بازگشت و "رساله حل اشكال قمری" را برای "الغ بیگ" نوشت و بیش از پیش تحسین وی را برانگیخت. 
"الغ بیگ" فرزند شاهرخ و نوه تیمور از پادشاهان تیموری ایران بود كه به كشور گشایی علاقه نداشت اما به علت علاقه ای كه به علوم گوناگون داشت مدرسه ای در "سمرقند" بنا كرد و نجوم مهم ترین موضوعی بود كه در آنجا تدریس می ‌شد. او دانشمندان روزگار خود را مامور تشكیل رصدخانه "سمرقند" كرد.در همین دوران ملاعلی پس از تكمیل و اتمام تحصیلات خود در سمرقند و كرمان، به عنوان منجم در رصدخانه سمرقند مشغول به كار شد و بعد از مرگ قاضی زاده رومی، مدیریت رصدخانه سمرقند را بر عهده گرفت؛ پیش از قاضی زاده رومی، غیاث الدین جمشید كاشانی یكی از ریاضیدانان و ستاره شناسان سده نهم، مدیریت رصدخانه سمرقند را به عهده داشت. ملاعلی قوشچی سپس در تكمیل "زیج الغ بیگ" كه به زیج جدید معروف بود، شركت جست و به خوبی آن را به پایان رساند.پس از چندی "الغ بیگ" با خشم جمعی از روحانیان متعصب آن دوره كه با پژوهش های ستاره شناسی و دانش های پیشرفته سر ناسازگاری داشتند رو به رو شد و محاكمه و سرانجام كشته شد. قبل از اینکه رصدخانه را از بین ببرند، قوشچی شبانه و مخفیانه به آنجا رفت و مجموعه بررسی ها و یادداشت های مربوط به رصدها را جمع آوری كرد و از "سمرقند" بیرون برد.ملاعلی قوشچی از نخستین استادان "الغ بیگ" و راهنمای وی در طرح رصد خانه "سمرقند" بود، یكی از آثار معروف او در ریاضیات "شرح اشكال التاسیس" است. 
قوشچی پس از درگذشت "الغ بیگ" به علت بی توجهی جانشینان "الغ بیگ" به دانش و پژوهش و یا به دلیل انقلاب های سیاسی بر سر جانشینی "الغ بیگ"، از توقف بیشتر در دستگاه "تیموریان" خودداری كرد و روانه دیار غربت شد. او سپس برای انجام فریضه "حج" به "تبریز" رفت و امیر تبریز، "اوزون حسن آق قویونلو" به او احترام فراوان گذاشت.قوشچی برای بستن پیمان صلح میان "اوزون حسن و سلطان محمد عثمانی" به شهر "استانبول" رفت و با اصرار و خواهش "سلطان محمد" در آنجا ماند و در مدرسه "ایاصوفیه" به تدریس پرداخت و "رساله محمدیه" را در علم حساب به نام "سلطان محمد عثمانی" نوشت. "سلطان عثمانی" برای قوشچی ماهیانه 200 درهم حقوق معین كرد و به فرزندان و بستگانش مقام و منصب داد.قوشچی یكی از نخستین معلمان "نجوم و ریاضیات" در "تركیه" بود و برای گسترش علوم در آن كشور كوشید؛ وی كسرهای اعشاری را كه نخستین بار "غیاث الدین جمشید كاشانی" (ریاضیدان، اخترشناس و شمارشگر ایرانی) نوشته بود در "تركیه" شناساند. 
ملاعلی قوشچی کتاب ها و رساله ها و حواشی فراوانی در ریاضیات، نجوم، هیئت، منطق و کلام و... دارد که به ترتیب عبارتند از:-رساله محمدیه در حساب، ملاعلی قوشچی هنگامی این رساله را به نام "سلطان محمد عثمانی" نوشت که "اوزون حسن" در مصالحه با "سلطان محمد عثمانی" بود. رساله وی 2 فن دارد؛ نخستین فن او در 5 مقاله، حساب منجمان، حساب اهل هنر، استخراج مجهولات به طریق خطاین، جبر و مقابله و فن دوم در 3 مقاله، مساحت خطوط و سطوح مستوی، مساحت سطوح مستدیر، مساحت اجسام تدوین شد.-میزان الحساب (زبده الحساب، حساب)، این کتاب، به زبان فارسی و در 3 مقاله است که عبارتند از حساب هندی در یک مقدمه و دو باب، حساب تنجیم در یک مقدمه و شش باب، مساحت در یک مقدمه و سه باب.-رساله ای در حساب، این رساله، به زبان فارسی و دارای 3 مقاله است، پس از پایان رساله حساب، در برگ 81 نوشته هایی مختلف وجود دارد، از آن جمله قسمتی از نامه ایست به عربی در پاسخ نامه ای دوستانه و در آن اشعار فارسی نیز یافت می شود.-کتاب هیئتپ، این کتاب، به زبان فارسی و در مورد هیئت است و "مصلح الدین لاری انصاری" (فقیه، منطقی، منجم و از علمای بزرگ اسلام در قرن دهم هجری) شرحی بر آن نگاشت.-رساله فتحیه در علم هیئت، این رساله، به زبان فارسی و موضوع آن هیئت است که چندین بار چاپ شد و از کتاب های مهم درسی است و مقدمه و دو مقاله دارد. نسخه ای که به سال 896 ه.ق و به خط "محمود بن احمد بن محمود رومی" نوشته شد، از کهن ترین نسخ رساله هیئت قوشچی است و کتاب "تنقیح مقاله" در "توضیح رساله"، شرح رساله هیئت قوشچی است.-شرح زیج الغ بیگ به نام سلم السماء، این کتاب، به زبان فارسی و از "غیاث الدین جمشید کاشانی" است که 7 مقاله دارد، مقاله نخست در مقدمات، دوم در اندازه قمر و سیارات، سوم در اندازه خورشید، چهارم در اندازه سفلیین، پنجم در اندازه ستارگان، ششم در سیارات، هفتم در دوری اجرام آسمانی است. او هر بار قسمتی از متن را که گاه به دو صفحه می ‌رسید یک جا می ‌آورد و سپس به شرح، گسترش و یا خرده گیری و اصلاح می‌ پرداخت و هر جا به بسطی نیاز نداشت به نقل عبارت های متن بسنده می ‌کرد. "بیرجندی" در شرح خود بر زیج الغ بیگی به شرح قوشچی نظر دارد و در مورد اعتراض ها و استدلال های قوشچی مطالبی ‌نوشت.-اجزاء القضیه، این کتاب، به زبان عربی و تحقیقی است درباره اجزای قضیه (منطق) و تصدیق و تصور. در کنار رساله حاشیه هایی از مولف با نشان و بی نشان دیده می ‌شود.-شرح تجدید الاعتقاد خواجه نصیر الدین طوسی، این رساله، به شرح جدید مشهور است و به زبان عربی نگاشته شد و موضوع آن کلام و فلسفه است. "شمس الدین محمد بن احمد خضری" در سده دهم کتابی با عنوان تعلیقه بر الهیات شرح تجدید الاعتقاد، ملاعلی قوشچی تالیف کرد.-محبوب الحمایل، ملاعلی قوشچی 20 متن را در یک جمله جمع کرد و هر متن آن را که به یک علم اختصاص داشت محبوب الحمایل نامید و همواره آن را با خود همراه داشت، در سفر و حضر آن را مطالعه می ‌کرد و شاگردان او نیز این متن را با خود همراه داشتند-حاشیه براوایل شرح کشاف تفتازانی-العنقود الزواهر فی نظم الجواهر در علم صرف-الفوائد فی الاغلاط، به زبان عربی 
سال 879 ه.ق (853 ه.ش)، ملا علی قوشچی در شهر استانبول ترکیه از دنیا رفت و پیکر وی در کنار قبر "ابو ایوب انصاری" (از اصحاب پیامبر اکرم(ص)) به خاک سپرده شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۵۴

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۵۵

ملاعلی قوشچی

خلاصه زندگی نامه

 علاء الدین علی بن محمد سمرقندی، عالم، منجم، محقق، متكلم، مدرس، دانشمند و ریاضیدان ایرانی در قرن نهم هجری قمری که متصدی رصدخانه "الغ بیگ" بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع