ملامحمد بن صادق شوشترى، متخلص به "خطا" سرگذشت خود را در جام جهان نما به تفصيل آورده است. به گفته خودش در شوال 1175 در شوشتر به دنيا آمد. وقتى در سال 1187 اوضاع شوشتر ناآرام شد، به کربلا رفت و آموزشهاى ابتدايى را ديد. در همين دوره از بغداد نيز ديدن کرد و پس از درگذشت پدر و مادرش، در پانزده يا شانزده سالگى به بهبهان نزد مادربزرگ خود بازگشت. "محمد جعفرخان"، بيگلربيگى کهگيلويه و بهبهان، او را به پسرخواندگى پذيرفت و عده اى از دانشمندان را براى تعليم و تربيت وى گماشت. خطا در رمضان 1194 به سبب درگيريهاى محلى در بهبهان همراه "محمدجعفرخان" از بهبهان گريخت و به "شيخ ناصرالدين"، حاکم بوشهر پناه برد. سپس از بوشهر به شيراز رفت و مهمان "محمدزال خان بن رستم"، صاحب دهستان خشت، شد. وى در آنجا ازدواج کرد و صاحب فرزند شد و سه سال در آنجا ماند. گويا خطا خانواده خود را از کربلا به لکهنو خوانده بود، زيرا پسرش "ميرزاعلى"، که به "صواب شوشترى" معروف بوده و به زبان فارسى شعر مى سروده، نيز در اوايل جوانى در لکهنو درگذشته است. از تاریخ درگذشت خطا اطلاعات دقیقی در دست نیست، ولی گفته شده که وی تا بعد از دوره نواب "سعادت على خان" نیز زنده بوده است. 
وقايع عزل و نصب شاهان زنديه سبب ناآراميهاى گسترده در ايران شد. اين هرج ومرج به دهستان خشت نيز رخنه کرد و خطا با خانواده خود به بوشهر بازگشت و به بازرگانى پرداخت. در همان ايام سلطنت زنديه منقرض شد و قاجاريان به سلطنت رسيدند. تغيير و تحول حکومت موجب ناآرامى کشور شد و خطا با همسر خود به کربلا رفت و در آنجا به خدمت علما مشغول شد. سپس خانواده خود را به دو تن از بزرگان کربلا سپرد و براى تأمين معاش به هند رفت. حمایت نوابین از خطا خطا در سال 1209 به هند رسيد و عازم "لکهنو"، پايتخت حکومت شيعى "اَوَدْه"، شد. در آنجا "لعل بهادر"، نخست وزير حکومت اوده، او را نزد نواب "آصف الدوله"، "محمديحيى عليخان بهادر" برد که از او خلعت دريافت کرد و از مقربان وى شد. پس از وفات "آصف الدوله" در سال 1212، نواب "تفضل حسين خان"، رياضى دان و حکيم دربار آصف الدوله، از خطا حمايت مى کرد. او نيز در سال 1215 درگذشت و خطا به نواب "سعادت على خان"روى آورد و هجده سال در خدمت وى بود. پس از وفات "سعادت على خان" منصب وزارت به نواب "غازى الدين حيدر" رسيد که در سال 1235 شاه مستقل گرديد. خطا به او پيوست و اثرش "جام جهان نما" را به نام او موشح ساخت. 
سروده ها و نوشته هاى خطا بسيار است. زمانى که در ايران به سر مى برد بيست هزار بيت در مصائب اهل بيت عليهم السلام سروده بود و به گفته خودش در اندک مدتى نوشته هاى منظوم و منثور وى مورد توجه قرار گرفت. او در نظم بيشتر به قصيده و قطعه پرداخته و "عبداللطيف شوشترى" وى را سراينده اى نغز گفتار و در قصيده سرايى پيرو "سلمان ساوجى" دانسته است. نمونه اندک غزليات وى، که در "جام جهان نما" (خُم دوم) ديده مى شود، از شيرينى و لطافت عارى است، اما قصايد و قطعات او استوار است. 
مهر و ماه جام جهان نما بحرالبکا شوشترى گفتار بحر وصال کنزالملوک ديوان خطا 
مهر و ماه مثنوى اى که در ايام تحصيل در بهبهان سروده بود و هيچ نسخه اى از اين کتاب موجود نيست. جام جهان نما این کتاب مهمترين اثر خطاست. او اين کتاب را هنگام اقامت در "لکهنو" تأليف کرد و به نواب "غازى الدين حيدر" پيشکش کرد. اين کتاب دايرتالمعارفى است، مشتمل بر مقدمه اى طولانى، هشت ميخانه، فصلهاى اصلى کتاب، و يک خاتمه، که هر ميخانه نيز تقسيمات فرعى دارد. در مجموع در اين کتاب نوشته هايى مربوط به علوم طبيعى، شعر و بديع، جفر، رمل، کيميا، عقايد فرق شيعه و سنّى و زردشتى، تصوف، فلسفه، ستاره شناسى، هيئت، جغرافيا، موسيقى، تاريخ و ادب درج شده است. البته ارزش اصلى اين کتاب منحصر موسيقى، به مطالبى است که درباره تاريخ معاصر آورده است. از فوائد اين کتاب مطالبى است که مؤلف درباره علوم جديد نوشته، که از نظر تاريخ علوم و مطالعه نخستين برخوردهاى مسلمانها با اروپا وعلوم و معارف اروپايى ارزشمند است. نسخه هاى اين کتاب در مجموعه "شيرانى" دانشگاه "پنجاب" لاهور و کتابخانه شخصى "خورشيد احمد خان"، مدير روزنامه مرکز اسلام آباد، در 730 صفحه موجود است. بحرالبکا این اثر را خطا پيش ازساال 1194 تأليف کرده بود. مجموعه اى از نثر و نظم، مشتمل بر يک چشمه، چهار نهر و شصت دجله که در بيان مصائب ائمه عليهم السلام به ويژه مصيبت حضرت امام حسين عليه السلام است. متن اين رساله با حذف مطالب منثور و بعضى منظومات در جام جهان نما، خُم اول، ميخانه هفتم، نقل شده است. شوشترى گفتار مجموعه اى از مثنويات، ترجيع بند، قطعات تاريخ، غزليات، رباعيات، لطايف و ظرايف و تعبير خواب است. متن اين مجموعه نيز در جام جهان نما، خُم دوم، ميخانه هفتم، درج شده است. بحر وصال ابن اثردر قالب مثنوى و در بيان داستان عاشقانه پسر ايرانى مقيم بنارس و دختر راجاى هند است. متن اين مثنوى نيز در "شوشترى گفتار" گنجانيده شده است. نسخه مستقل از اين مثنوى در کتابخانه مرکزى دانشگاه تهران موجود است. کنزالملوک این کتاب مجموعه اقوال و نصايح حکماست که خطا آن را در کربلا به نظم درآورده و در "شوشترى گفتار" نيز نقل کرده است. ديوان خطا این اثر که مشتمل بر حدود دوازده هزار بيت بوده است. 
"ميرعبداللطيف خان شوشترى" که همشهرى و دوست خطا بوده و در سال 1203 به هند وارد شده و سلطان الواعظين "ابوالفتح حسنى حسينى اصفهانى" که در سال 1221 به هند سفر کرده است، هر دو خطا را در لکهنو و فيض آباد ديده اند و از مهارتِ او در تعزيه خوانى و موسيقى و شاعرى سخن گفته اند. 
به گفته "محمد مظفر حسين صبا" خطا تا دوره نواب "سعادت على خان" زندگانى نمود، اما از "جام جهان نما" برمى آيد که او پس از آن زمان هم زنده بوده است. او در لکهنو درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۰:۴۸

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۰:۴۹

محمد خطای شوشتری

خلاصه زندگی نامه

 ملا محمد بن صادق شوشترى، متخلص به خطا، نويسنده، شاعر، موسيقى شناس و سياح ايرانى در اواخر سده دوازدهم و اوايل سده سيزدهم که حدود بيست سال در هندوستان بوده است. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع