محمدتقی دانش پژوه، در 30 فروردین سال 1290، در شهر "آمل" از توابع استان "مازندران" متولد شد. جد او، "میرزا گل ‌علی" خطی خوش داشت و با نوشتن قرآن کریم زندگی پارسایانه‌ ای را در دهکده "درکا" ‌گذراند. پدرش "حاج میرزا احمد درکایی دیلارستاقی لاریجانی" از مجتهدان و فقیهان بنام آمل و لاریجان بود. محمد تقی پس از سپری کردن دوران کودکی، تحصیلات مقدماتی را نزد پدر آغاز کرد و در 18 سالگی، با فوت پدر برای ادامه تحصیل راهی شهر مقدس قم گردید تا از جلسات درس و بحث علمای حوزه علمیه آن مرکز علمی کسب فیض کند. بعد از دو سال رحل اقامت، به سبب گرفتاری های زندگی نتوانست در قم بماند و به شهر آمل برگشت و نزد علمای این شهر کسب فیض نمود. دانش پژوه در سال 1316 بار سفر بست و راهی تهران شد. چهار سالی در مدرسه سپهسالار قدیم به تحصیل پرداخت، سپس دوره دانشکده معقول و منقول را در مدرسه سپهسالار جدید (مدرسه عالی شهید مطهری) و دانشسرای عالی طی کرد تا اینکه سر از دانشکده الهیات دانشگاه تهران درآورد و در سال 1320 به اخذ درجه لیسانس از این دانشکده نائل آمد. پس از فارغ التحصیل شدن به عنوان کمک کتابدار در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران مشغول به کار شد. لیسانس حقوق دانش پژوه به او اجازه داد تا به عنوان رئیس کتابخانه دانشکده ادبیات موقعیت خود را تحکیم بخشد. در سال 1332  به ریاست کتابخانه مرکزی آن دانشگاه منصوب گردید و در سال 1343 مشاور فنی کتابخانه مرکزی و در سال 1326 عضو کمیته علمی آن شد. استادمحمدتقی دانش پژوه از سال 1334 در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران به تدریس مشغول شد، وی بیش از 330 مقاله تحقیقی در زمینه‌های گوناگون‌ و بیش از 50 تصحیح و فهرست نسخ خطّی از خود به یادگار گذاشت، او سرانجام در روز 27 آذر سال 1375 ، در تهران درگذشت. 
محمدتقی دانش پژوه پس از سپری کردن دوران کودکی، تحصیل را آغاز کرد و مقدمات ادبی را پس از خواندن "عم جزء"، "قرآن کریم"، "دیوان حافظ" و "نصاب الصبیان" فراگرفت و در این راه از محضر پدر و دیگر عالمان زادگاهش بهره فراوان برد. در سن 18 سالگی با فوت پدر برای ادامه تحصیل راهی شهر مقدس "قم" گردید تا از جلسات درس و بحث علمای حوزه علمیه آن مرکز علمی کسب فیض کند. بعد از دو سال رحل اقامت، به سبب گرفتاری های زندگی نتوانست در "قم" بماند و به شهر "آمل" برگشت و در نزد علمای این شهر کسب فیض نمود. دانش پژوه در سال 1316 بار سفر بست و راهی "تهران" شد. وی 4 سال در مدرسه "سپهسالار" قدیم به تحصیل پرداخت، سپس دوره دانشکده معقول و منقول را در مدرسه سپهسالار جدید (مدرسه عالی شهید مطهری) و دانشسرای عالی را طی کرد تا اینکه سر از دانشکده الهیات دانشگاه تهران درآورد و در سال 1320 به اخذ درجه لیسانس از این دانشکده نائل آمد. اساتید محمد تقی تحصیلات مقدماتی را نزد پدرش "حاج میرزا احمد" فراگرفت، در همین دوران از محضر درس بزرگانی چون "میرزا عبدالله طبرسی" حضور یافت که موضوع درسش آثار "فلسفی سبزواری" بود. دانش پژوه هم چنین در حوزه علمیه قم از محضر استادانی همچون "میرزا ابوالفضل گلپایگانی" در درس "القوانین المحکمه" و حضرت "آخوند ملا علی همدانی" و آیت الله "مرعشی نجفی" در درس "شرح لمعه" استفاده کرد. دانش پژوه درباره محضر درس آیت الله "مرعشی نجفی زنجانی" چنین می گوید: «هنوز لذات نوادر ادبی را که از آیت الله مرعشی می شنیدم در کام ذهنم هست.» او بعد از دوسال اقامت در قم ، به آمل برگشت و در نزد "ابوالقاسم فرسیوی" و "آقا محمد عروی دینه ای"، "مکاسب" و "رسائل" شیخ "مرتضی انصاری" را فراگرفت. پس از آن، چهار سال در مدرسه سپهسالار قدیم از محضر "میرزامهدی آشتیانی" در درس فلسفه بهره برد. 
محمد تقی دانش پژوه پس از فارغ التحصیل شدن به عنوان کمک کتابدار در سال 1319، در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران مشغول به کار شده و از فروردین سال 1321 به دبیری دبیرستان‌های تهران و سپس به تدریس در دانشگاه نایل گشت. در بهمن 1331 به معاونت کتابخانه دانشکده حقوق منصوب و نزدیک به 25 سال در این مقام فعالیت داشت. پس از چندی در آذر سال 1333 به ریاست کتابخانه کتب خطی دانشگاه تهران و در مهر 1334 به ریاست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، که قبل از او برعهده "منوچهر ستوده" بوده، منصوب شد؛ در خرداد 1343 به مشاورت فنی کتابخانه مرکزی و در تیر 1346 به عضویت کمیته این کتابخانه نایل گردید و در ضمن این تحولات، همچنان سمت معاونت کتابخانه دانشکده حقوق را نیز برعهده داشت. 
محمدتقی دانش در بهمن سال 1334 از طرف شورای دانشگاه تهران مأمور تدریس دروس "درایه ‌الحدیث" و "فرهنگ ایرانیان" در دانشکده الهیات و معارف اسلامی شد. تدریس "منطق"، "تاریخ فلسفه اسلامی"، "تاریخ خاورشناسان"، و "روش تحقیق" در دوره‌های لیسانس و فوق لیسانس نیز بر عهده او بود و در دوره دکتری به تدریس "عرفان اسلامی" و در دانشکده ادبیات به تدریس متن "الملل والنحل" شهرستانی اشتغال داشت. در سال 1348، دانشیار نیمه وقت دانشکده الهیات شد و از معاونت کتابخانه دانشکده حقوق کناره گرفت و در سال 1349 به ‌مرتبه دانشیار تمام وقت دانشکده ادبیات دانشگاه تهران ارتقا یافت و از آن پس یکسره به آموزش و پژوهش پرداخت و به درخواست کتابخانه مرکزی از رئیس وقت دانشگاه، عنوان مشاور علمی کتابخانه نیز به او داده شد که تا اواخر عمر، چه موظف و چه غیرموظف، این خدمت گرانقدر را انجام داد. 
دانش‌ پژوه، محققی سخت ‌کوش با وسعت معلومات در تصحیح و نشر متون فارسی و احاطه بر فلسفه، منطق، ادبیات، الهیات، کتابداری، و فهرست ‌نگاری نسخه‌های خطی بود و به همین سبب در سراسر جهان خاورشناسی چهره‌ای شناخته شده و نام ‌آور محسوب مس شد. به‌ طوری که انجمن آسیایی فرانسه او را به عضویت افتخاری خود برگزید. فعالیت عمده دانش ‌پژوه، فهرست‌ نگاری نسخه‌ های خطی بود که از کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، که هسته اصلی آن را کتاب‌های اهدایی محمد مشکوه تشکیل می ‌داد، آغاز شد. نسخه‌ های خطی کتابخانه‌های دانشکده حقوق، دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، مجلس شورای ملی (سابق)، مجلس سنا(سابق)، مدرسه سپهسالار سابق (با همکاری علی‌نقی منزوی)، ملک (با همکاری احمد منزوی و حجتی)، آستانه مقدسه قم، کتابخانه مجتبی مینوی، و موارد دیگر به کوشش او شناسایی و فهرست گردیدند. دانش ‌پژوه، دریچه‌ای از کتاب‌های خطی و گنجینه‌ های ایرانی به روی دنیا گشود و نشان داد که ذخایر عظیمی در ایران وجود دارد، و این بزرگ ‌ترین خدمتی بود که او به ایران و دنیای اسلام و عالم کتابداری کرد. 
دانش پژوه، با سفر به شهرهای ایران مانند آمل، اصفهان، یزد، تبریز، قزوین، قم، کاشان، مشهد، و همدان برخی نسخه‌های خطی کتابخانه‌های این شهرها را یادداشت و در نشریه نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران چاپ کرد و دانشگاه نیز، با آگاهی از یادداشت‌های او، بسیاری از نسخه‌های ارزشمند آن کتابخانه‌ها را عکسبرداری کرد که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می‌ شود. به‌ دستور انجمن آثار ملی، و با نظارت او، فهرستی از مخطوطات کتابخانه‌های رشت، همدان، یزد، و مشهد با کمک کارشناسان کشور در سه‌ جلد چاپ شد. دانش‌ پژوه به‌ منظور کسب اطلاعات کتابشناختی و نسخه‌ شناختی و به‌ دستور دانشگاه تهران به شهرهای بغداد، نجف، کربلا، و کاظمین در عراق؛ مدینه و مکه در عربستان سعودی (1345)؛ مسکو، لنینگراد، تفلیس، دوشنبه، تاشکند، بخارا، سمرقند، و باکو در آسیای مرکزی؛ پاریس، مونیخ، لیدن، اوترخت، و استانبول در اروپا؛ و همچنین شهرهای کمبریج، بوستون، پرینستن، آن آربرمیشیگان، شیکاگو، و نیویورک در امریکا به ‌مدت یک ‌سال ـ از مرداد 1351 تا مرداد 1352 ـ سفر کرد. شش ‌ماه از این مدت به دعوت دانشگاه هاروارد بود. وی مشخصات و کیفیات نسخه‌ها را در این سفرها یادداشت کرد و در جلدهای نشریه نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی و دیگر نشریات به‌ چاپ رساند. وی همچنین به دعوت دانشگاه شیکاگو (1353) و دانشگاه لس‌آنجلس، به این شهرها سفر کرد و فهرست پنج هزار عنوان از مخطوطات فارسی، عربی، و ترکی دانشگاه لوس‌آنجلس را که بالغ بر هشت‌هزار مجلد بود در طول دوماه ‌و نیم اقامت خود یادداشت کرد و آن فهرست امروزه اساس کار هر محققی است که در آن دانشگاه به مجموعه نسخه‌های خطی می‌نگرد. می‌توان گفت که دانش‌پژوه نزدیک به یکصد هزار نسخه را یک به یک دیده و بررسی کرده و آنچه را شایسته معرفی دانسته در مقاله‌ها و مقدمه‌های خود شناسانده است. به‌همت او بسیاری از متون زبان فارسی تصحیح شد و در اختیار پژوهشگران قرار گرفت، که نخستین گام آن تهیه و نشر شش رساله کوتاه از خواجه نصیرالدین طوسی، از جمله رساله معینیه در هیئت و شرح مشکلات آن، بود. 
دانش‌پژوه در بسیاری از مجامع بین‌المللی و ایران‌شناسی عضویت و همکاری داشت که انجمن دوستداران کتاب (ایران)، کمیته ملی کتابشناسی، کمیته ملی تأسیس بایگانی کشور، انجمن فلسفه و علوم انسانی، کنگره تحقیقات ایرانی، مجله راهنمای کتاب، انجمن تاریخ طب و علوم، شورای ارزشیابی نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مجلس شورای ملی (سابق) و مجلس سنا(سابق)، کتابخانه ملی ایران، و فرهنگستان زبان و ادب فارسی از آن جمله‌اند. وی در بسیاری از مجامع و کنگره‌های ایران‌شناسی و جلساتی که مربوط به فرهنگ و ادب و تاریخ ایران بود نیز شرکت و سخنرانی داشت. دانش‌پژوه در سال 1355 بازنشسته شد. 
حاصل زندگی علمی محمد تقی دانش‌پژوه بیش از 50 کتاب و صدها مقاله است. اولین اثر او ترجمه "النکت الاعتقادیه" شیخ مفید است که در سال 1324 به‌ چاپ رسید و پس از آن کتاب‌ها و مقالات او، که بیشتر در فلسفه، منطق، و ادبیات و علوم قدیم است منتشر شد. وی هم چنین بنیانگذار نشریات فرهنگ ایران زمین و نیز نسخه ‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با همکاری ایرج افشار بود. دانش ‌پژوه در سال‌های کهولت و ناتوانی نیز همچنان به تحقیق و مطالعه مشغول بوده و "مجمل‌الحکمه" و "بستان العقول فی ترجمان المنقول"، آخرین کتاب‌های تصحیحی او هستند که بعد از درگذشتش به ‌چاپ رسیده‌اند. وی کتابخانه غنی خود را، که یادگار سال‌ها پژوهش و تحقیق بود، وقف کتابخانه عمومی "مجتبی مینوی" کرد. از دیگر آثار ترجمه شده و نسخه برداری شده وی، عبارتند از: -النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، شیخ طوسی -معتقد الامامیه صدرالدین شیرازی -تاریخ الوزراء قمی -جامع الحکمه کاشانی -رساله امامت خواجه طوسی -کسراصنام الجاهلیه صدرالدین شیرازی -آثار درویش طبسی -آثار علوی -اخلاق محتشمی -اسرار شهریاری -الاقطاب القطبیه -المنطقیات الفارابی (جلد سوم) -النجاه ابن سینا -بحرالفوائد -تاریخ اسماعیلیه کاشانی -تاریخ نگاری فلسفه -تبصره مساوی -تحفه -ترجمه «ادب الوجیز و تولی و تبری» از خواجه نصیر طوسی -ترجمه «مختصر نافع» محقق حلی -ترجمه «النکت الاعتقادیه» شیخ مفید -ترجمه شرایع -تصحیح التواریخ رشیدی -تصحیح زبده التوارخ کاشانی -جام جهان نما -جامع التواریخ -جاویدان خرد -چند نسخه خصوصی دیگر -حل مشکلات رساله معینیه -دفتر 11 و 12 نشریه دانشگاه تهران -ذخیره شهاب الاخبار -رساله المعینیه -روزبهان نامه -سه گفتار خواجه طوسی -سوانح الافکار رشیدی -شرح شهاب الاخبار -شرح فارسی شهاب الاخبار -شرح فصوص -طب ابن هندو -فرمان مالک اشتر -فرهنگ ایران زمین -فصول خواجه نصیر طوسی -فلسفه اشراق (حیات النفوس) -فهرست کتاب های خطی کتابخانه مجلس سنا -فهرست کتاب های خطی کتابخانه ملی ملک وابسته به آستا قدس رضوی -فهرست کتب اهدایی مشکوه به دانشگاه -فهرست ملی ملل (جلد نهم) -فهرست موسیقی -فهرست نسخ خطی کتابخانه آستانه مقدسه قم -فهرست نسخه های خطی کتابخانه آستانه امامزاده عبدالعظیم 
دانش ‌پژوه دو بار سکته کرد و مدتی پس از سکته دوم، سرانجام در روز سه‌ شنبه 27 آذر سال 1375 در گذشت و در بهشت زهرا قطعه هنرمندان در کنار یاران و دوستانش "عباس زریاب خویی"، "محمدجواد مشکور"، "احمد تفضلی" و دیگران به‌ خاک سپرده شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۱۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۱۴

محمد تقی دانش پژوه

خلاصه زندگی نامه

 محمد تقی دانش‌ پژوه، فهرست ‌نگار، نسخه ‌شناس، محقق، مصحح و صاحب ‌نام در نشر متون ناشناخته زبان فارسی که از بزرگترین کتاب شناسان ایران در جهان علم و دانش و عضو پیوسته فرهنگستان زبان فارسی بود. از او به عنوان "پدر علم نسخه شناسی" ایران یاد می شود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع