مُحَسِّن بن علی بن محمدبن ابی الفهم تنوخی"، مکنی به "ابوعلی"، در سال 327ه.ق در بصره و در خاندان تَنُوخی، خاندانی منتسب به قبیله "تنوخ" که بیشتر آنان اهل علم و حدیث، حنفی مذهب و صاحب منصب قضا بودند، به دنیا آمد. تنوخی در مدتی كوتاه، مراتب علمی و دینی متداولِ زمانِ خود را طی كرد و سپس به شغل قضاوت پرداخت. او نیز همچون پدرش "ابوالقاسم علی بن محمدبن ابی الفَهم"، معروف به "تنوخی کبیر" به اعتزال گرایش داشت که در کتابش "نَشوارُ المُحاضره"، مشهود بوده است. كتاب الفَرَجُ بَعد الشِّدَّة، شامل مجموعه‏ای از وقایع تاریخی و اجتماعی آن دوران است كه وی آن را با دقت و ظرافت خاصی تالیف كرده است. هم‏چنین كتاب دیگر تنوخی، المساجد نام دارد كه حاوی حكایات و فرازهای اخلاقی است. تنوخی در سال 384ه.ق درگذشته است. 
تنوخی در سال 346ه.ق در ضرابخانه‌ای در شهر اهواز به کار وارسی مسکوکات اشتغال داشت و در سال 349ه.ق "ابوسائب عُتبه بن عبیداللّه" قاضی القضاه همدان، و سپس "مطیع للّه" او را به منصب قضا در برخی شهرهای خوزستان گماردند. این توجه درباریان، به ویژه "عضدالدوله دیلمی"، تا سال 371ه.ق ادامه داشت و پس از آن تنوخی در خانه تحت نظر بود و در شرایط سختی زندگی می‌ کرد. 
آثار تنوخی عبارتند از: - دیوان شعر، که از بین رفته است. - نَشوارُ المُحاضره و اخبارُالمُذاکره - الفرج بعدالشدّه، تألیف آن در سال 373 آغاز شد - المُسْتَجادمِن فَعَلات ال اَجْواد، که "آقابزرگ طهرانی" نام آن را در "الذریعه"، "المُستجاد مِن فعلات ال أمجاد و المسجّاد" آورده و "سرکیس" در "معجم المطبوعات" آن را "المستجاد مِن فعلات ال اجداد" ذکر نموده است. این کتاب را "محمد کُردعلی" در دمشق چاپ کرده است. - مجموعه اقوالی با نام "عنوان الحکمه و البیان"، مارگلیوث آن را در مقدمه ترجمه انگلیسیِ جزء اول "نشوارالمحاضره" آورده است. 
از مشهورترین تألیفات تنوخی، "نَشوارُ المُحاضره و اخبارُالمُذاکره" در یازده مجلد بوده که تألیف آن را در سال 360 ه.ق آغاز نمود و بیست سال بعد به اتمام رساند. بعضی، آن را به نامهای "جامع التواریخ"، "نشاورالمحاضره"، و "نشوان المحاضره" نیز ضبط کرده اند. به گفته "عبود شالجی"، مصحح این کتاب، "جامع التواریخ" نامیدن کتاب اشتباه است، چون در مقدمه این اثر به نام آن اشاره شده است. این کتاب شامل قصصی بوده و از اهمّ موضوعات آن اخبار قضات و رفع مظلمه می باشد. ویژگی ‌ها و علت تألیف کتاب نَشوارُ المُحاضره از ویژگیهای کتاب این است که مؤلف با طبقات مختلف مردم ارتباط بر قرار کرده و تمامی اخبار، اشعار و محاورات آنها را شنیده و با بیانی واحد به نگارش در آورده است. به نوشته مؤلف، دلیل تألیف این کتاب، حفظ اخبار دولت‌ها و ملت‌ها و بیان فنون آنها و به تمثیل در آوردن آنها به منظور شناخت معاش و معاد و عواقب صلاح و فساد بوده است. محل چاپ جزء اول این کتاب در سال 1300 ش در قاهره به اهتمام "مارگلیوث"، مستشرق معروف، چاپ شد. همچنین تنوخی این کتاب را به انگلیسی برگرداند و با نام "احادیث قاضی عراقی" در سال 1301 ش در لندن منتشر کرد. "عبود شالجی" هشت جلد از این کتاب را در سالهای 1391 و 1393 در بیروت چاپ کرد. 
محسن بن علی تنوخی در سال 384 ه.ق در بغداد درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۶:۴۵

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۶:۴۶

محسن بن علی تنوخی

خلاصه زندگی نامه

 مُحَسِّن بن علی بن محمدبن ابی الفهم تنوخی، مکنی به ابو علی، قاضی، محدّث، ادیب و شاعر سدۀ 4 ه.ق در بغداد و جنوب ایران بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع