قاضی احمد برهان‌الدین ملقب به برهان الدین و معروف به قاضی برهان الدین سیواسلی، در 3 رمضان 745 ه.ق، در "قیصریه" یا "کایسری" در ترکیه کنونی به دنیا آمد. برهان الدین علوم معمول زمان را نخست نزد پدر فرا گرفته و سپس برای تکمیل تحصیلات به "مصر" و "دمشق" و "حلب" رفته و در 766 به زادگاه خویش بازگشت. در 21 سالگی چنان رضایت خاطر حاکم قیصریه را جلب کرده که او را  به منصب قضا برگزید. وی در سال 783 خود را، سلطان سرزمینهای تابع خاندان ارتنا خوانده و به مدت 18 سال تا 800 در این منصب بود. قاضی برهان الدین اشعاری به ترکی آذربایجانی داشته و از این جهت در تاریخ ادبیات ترک جزو شعرای آذربایجانی قرار می‌گیرد. اشعارش از ادبیات فارسی و عربی و فولکلور ترک الهام گرفته و "دیوان اشعار برهان الدین" که مهمترین اثر وی بوده، در ترکیه و آذربایجان چاپ شده و شامل 1500 غزل، 20 رباعی و 119 تویوق بود. سرانجام قاضی احمد برهان‌ الدین، در سال 800 هجری قمری در برخوردی خصمانه با خان آق قوینلو در "قرابِل" کشته شد. 
پدر برهان الدین، "شمس الدین محمد"، از اخلاف طایفه "سالور" از "اُغُزها"، که در اصل در "خوارزم" (آذربایجان) سکونت داشتند، و سومین عضو خاندان بوده که نسل اندر نسل به مقام قضا منصوب شده بودند. برهان الدین در اوان کودکی نیز مادرش را، که دختر "عبدالله چلبی" بوده، از دست داد. 
قاضی احمد برهان‌ الدین تحصیلات ابتدایی را نزد پدرش آغاز کرده و سپس برای ادامه‌ تحصیلات خود، به همراه پدرش به "شام" و "مصر" رفت. وی در مصر و شام زبان ‌های عربی و فارسی را یاد گرفته و به گفته‌ صاحب "بزم و رزم"، حاشیه "علی شرح مطالع" را نزد "قطب الدین رازی" در شام فرا گرفته و "کلیات قانون" را پیش "سید محمد نیلی" خواند. علاقه و استعداد وافر و روحیه‌ طلبگی خاصی که برهان الدین از آن برخوردار بوده، باعث شد که روز به روز بر درجات علمی و ادبی ‌اش افزوده گردد. وی پس از وفات پدرش، که در مصر اتفاق افتاده، مدتی در حلب مانده، و سپس در سال 766 ه.ق، به قیصریه  بازگشت. 
قاضی احمد برهان‌ الدین در 21 سالگی چنان رضایت خاطر حاکم قیصریه، "غیاث الدین محمد ارتنا" را جلب کرده که او را به جای پدرش به عنوان قاضی قیصریه برگزیده و دخترش را نیز به همسری وی درآورد. با این حال، برهان الدین در سال 767 ه.ق، مخفیانه در شورش "بیگها"، که به مرگ ارتنا انجامید، شرکت کرد. 
در عهد امیران نالایق خاندان "ارتنا"، برهان الدین به وزارت و اتابکی رسید، تا این ‌که در سال 783 خود را همراه با حقوق معمول امارت (ضرب سکه و ذکر نام خویش در خطبه نماز جمعه)، سلطان سرزمینهای تابع خاندان ارتنا خواند و و مناطق "سیواس"  و "ارزنجان"  را نیز مطیع خویش نمود. او نه به عنوان یک حاکم، بلکه به عنوان خدمتگزاری مسؤول و متعهد و نوع دوست، همواره در اجرای عدالت اسلامی ‌کوشید. دوران هجده ساله امارت او در معارضه با بیگهای شورشی و جنگ با همسایگان نیرومندی نظیر "قَرَه مانیان" و "عثمانیان" گذشت. وی، که بسیار متهور و شجاع بوده، در سال 789 ه.ق، با وجود آگاهی از برتری نیروهای مصری به جنگ آن‌ها رفته و شکست خورد، ولی دیری نگذشت که برای مقابله با آق قوینلوها، که از مشرق پیشروی می‌کردند، از ممالیک مصر مدد جسته، و سپس در کنار آق قوینلوها با بیگهای (امیران) شورشی "آماسیه" و "ارزنجان" به نبرد پرداخت. پس از چندی با صدور حکم اعدام "شیخ مؤید"، حاکم شورشی قیصریّه، خشم "قرایولوک عثمان بیگ"، از خاندان آق قوینلو، را بر خود برانگیخته و منجر به نبردی بین آنها شد. در نتیجه تمامی متصرفات برهان الدین بعد از کشته شدن وی به "ایلدرم بایزید" چهارمین سلطان عثمانی رسید. 
برهان الدین در طول زندگی نا آرام خود، که پیوسته صرف آشوب های مداوم ناشی از سیاست و جنگ ‌شده بود، باز هم مجال و آرامش درونی کافی داشت تا فعالانه به دانش پژوهی و شاعری بپردازد. وی آثار متعددی به زبان‌های ترکی، عربی و فارسی تألیف و تحریر کرده، که تعدادی از آن‌ها به دست ما رسید. آثار فقهی او به زبان عربی عبارت‌اند از: -ترجیح التوضیح (شعبان 799) -اکسیر السعادات فی اسرار العبادات، کتابی معتبر در نزد علما مهمترین اثر "دیوان برهان الدین"، مشتمل بر بیش از1500 غزل (بدون ترتیب الفبایی معمول و فاقد بیت مَخْلَص)، بیست رباعی، 119 "تویوغ" (دوبیتی) به گویش ترکی شرقی، و برخی ابیات پراکنده، که از دیگر آثار او به مراتب مهم ‌تر بود. تنها نسخه‌ خطی این دیوان در موزه‌ بریتانیا  نگهداری شده و بخشی از آن در سال 1922 میلادی و نسخه‌ عکسی کامل آن در سال 1943 در استانبول  منتشر شد. اما کامل ترین چاپ آن، از آن استاد زبانشناسی ترکی آذری، پروفسور "محرم ارگین" بوده که در سال 1980 از سوی دانشکده‌ ادبیات دانشگاه استانبول با حروف لاتین منتشر شد.  در این چاپ 1457 شعر، اعم از غزل و رباعی و تویوق با مقدمه‌ای در شناخت نسخه‌ نامبرده گرد آمده، و در نشر دیگری که دکتر "علی آلپ ارسلان" بیرون داده، 125 شعر زیبا با مقدمه‌ای ممتع تدوین شد. ویژگی دیوان برهان الدین اشعار برهان الدین دارای اوزان عروضی، اما از سکته‌هایی که بروز آن‌ها در دوره‌های بعد امکان نداشته خالی نبوده و در "تویوغها"، پاره‌هایی با وزن عروضی در کنار پاره‌هایی قرار گرفته که دارای وزن هجایی اند. برهان الدین در واقع شاعر عشق ناسوتی بوده و اشارات عرفانی را کمتر می توان در آثارش یافت کرد. وی هم چنین در غزل، از نظر مضمون و فنون بلاغی، از سنتهای شعر غنایی فارسی پیروی کرد. برهان الدین هر چند به معنای واقعی شاعر بوده، اما تذکره نویسان به این عنوان به او توجه ننموده اند و تنها در آثار برخی از مورخان به اختصار، اشاراتی راجع به او دیده و در آن‌ها ضمنا گفته شده: که وی اشعاری به عربی و فارسی سروده، و در سنت شاعری آذربایجان یا عثمانیان تأثیری بر جای نگذاشت.  

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۴:۱۰

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۴:۱۱

قاضی برهان الدین سیواسلی

خلاصه زندگی نامه

 قاضی احمد برهان‌الدین ملقب به برهان الدین و معروف به قاضی برهان الدین سیواسلی، شاعر و دانشمند آسیای صغیر در قرن هشتم هجری قمری، که به ترتیب به مناصب قضا، وزارت، اتابکی و سلطنت رسید. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع