فخرالدین‌ بن محمد علی طُریحی، مشهور به "نجفی" و معروف به "شيخ طريحی"، در سال 979 ه.ق، در محله "آل طریح" در "نجف" به دنیا آمد و از این ‌رو به "نجفی" شهرت یافت. وی تحصیلات خود را در حوزه علوم دینی نزد پدر آغاز کرد و پس از چندی از محضر اساتیدی چون "امیر شرف ‌الدین علی شولستانی" و "شیخ محمود بن حسام ‌الدین بن درویش" نیز بهره مند شد و پس از کسب مدارج علمی، به تدریس و تربیت شاگردانی چون "صفی ‌الدین بن فخرالدین طریحی"، "محمدباقر مجلسی" و "سید هاشم بحرانی" اشتغال یافت. از طریحی آثار متعددی برجای مانده که می توان به "مَجمع البحرین و مَطلع النیرین"، "المُنتخب فی جمع المَراثی و الخُطَب" و "غریب القرآن" نیز اشاره کرد، سرانجام این محدث نجفی، در سال 1085 ه.ق، در "رماحه" وفات نمود و جنازه اش در "نجف" اشرف مدفون شد. 
خاندان طریحی از خاندان های کهن و مشهور "نجف" بودند که بنا بر نام جدّ اعلایشان، "طُریح"، به "طُریحی" شهرت یافتند. نسب این خاندان به "حَبیب بن مُظاهر اسدی"، صحابی مشهور امام علی و امام حسین علیهما السلام، می ‌رسد. ظاهرا این خاندان پس از تخریب "کوفه"، و در قرن ششم ه.ق، به "نجف" اشرف رفتند. به گفته "نجفی"، "شیخ داود اسدی" نخستین فرد از این خاندان بود که در "نجف"، در محله ‌ای که امروزه "بِراق" خوانده می ‌شود، سکنی گزید. والدین هرچند طریحی پدر خود را "محمدعلی" معرفی کرده، اما در برخی منابع نام پدر او "محمد" ذکر شده است. "آقا بزرگ تهرانی" گزارش نام "محمد" را، که مبدع آن "حر عاملی" بوده و دیگران از او تبعیت کرده‌اند، اشتباه دانسته و نام "محمدعلی" را تأیید کرد. به گفته "سماهیجی بحرانی"، مادر وی ایرانی و از اهالی "مشهد" بود. 
طریحی دوران جوانی را در نجف نزد پدرش و عمویش، "محمد حسین طریحی"، گذراند و در سال 1062 ه.ق، از "عراق" به "مکه" رفت و شماری از آثار خود را در اثنای این سفر نگاشت، پس از آن به "ایران" سفر کرد. فخرالدین، بنابر زمان تألیف آثارش، در سال 1079 ه.ق، به "مشهد" رفت، وی تألیف "ایضاح الحساب" را در سال 1083 ه.ق، در "اصفهان" به پایان رسانده، که نشان می‌ هد مدتی نیز در "اصفهان" اقامت داشت. او پس از سفر به چند شهر دیگر، به "نجف" بازگشت. 
علامه طریحی همانند دیگر دانشوران در محضر استوانه‌های علمی‌‌ زمان خود زانوی ادب زد و با فراگیری علوم در رشته‌های مختلف، اندیشه و قلب خود را بارور ساخت، مهمترین اساتید طریحی در حوزه علوم دینی عبارتند از: - شیخ محمد علی طریحی - شیخ محمد حسین طریحی - محمد بن جابر نجفی - امیر شرف ‌الدین علی شولستانی - شیخ محمود بن حسام ‌الدین بن درویش 
طریحی در کنار تحصیل بی ‌وقفه بر کرسی تدریس نشست و شاگردان بسیاری از ملت‌ های مختلف به دور خود جمع نموده و از خود نامداران عالی مقداری را به یادگار گذارد. درس وی در حوزه علمیه "نجف" یکی از درس‌های پرجمعیت بود. درس و بحث او فقط در شهر "نجف" محدود نبود بلکه از شهرهای عراق فراتر رفته، در شهرهایی همچون "مشهد مقدس"، "اصفهان"، "شیراز"، "رماحیه" نیز ادامه داشت و در آن شهرها به تدریس می ‌‌پرداخت و به عده‌ای که شایسته بودند، اجازه تدریس و نقل حدیث می‌‌ داد. شاگردان و راویان علامه طریحی در طول زندگی پربار خود علاوه بر خدمات بسیار ارزنده فرهنگی و اجتماعی به جهان اسلام، دانشمندان و محققان بسیاری را تربیت کرد که هر کدام در جایگاه خود از افتخارات عالم تشیع می ‌‌باشند و نامشان در دفتر شاگردان مکتب جعفری نورافشانی می ‌‌کند. عده‌ای از شاگردان و یا کسانی که از وی روایت کرده‌اند، عبارتند از: -علامه مجلسی رحمه الله علیه -سید هاشم بن سلیمان بحرانی -شیخ صفی ‌الدین طریحی -شیخ حسام‌الدین بن جمال‌الدین طریحی -شیخ حر عاملی محمد بن حسن -شیخ محمدامین بن محمدعلی کاظمی -مولی محمدطاهر بن محمدحسن نجفی -شیخ محمد بن عبدالرحمن بن حلی -شیخ عنایت‌الله بن محمدحسین مشهدی -سید نعمه‌الله بن عبدالله شوشتری جزائری -سید محمد بن اسماعیل نجفی -سید محمود بن فتح الله نجفی کاظمی -شیخ عبدالواحد بن محمد بورانی نجفی -جمال‌الدین بن محمدعلی طریحی -شیخ شمس‌الدین بن فخرالدین طریحی -شیخ محمد بحرانی 
نام طریحی در سند اجازه ‌نامه‌های روایتی آمده و خود او نیز دارای اجازه روایت و سماع بود و به برخی از شاگردانش نیز، اجازه روایت داد. "آقا بزرگ طهرانی" طریحی را، با فرض اینکه "کتکانی" مستقیماً از وی روایت کرده باشد، جزو "معمرین" برشمرد. 
علامه طریحی بعد از خود کتابخانه ‌ای به یادگار گذارد که به "خزانه فخریه" معروف گشت، این گنجینه کتب از قدیمی ‌‌ترین مخزن‌های کتاب بعد از "خزانه غرویه" در "نجف" و دارای آثار نفیس و گران بهایی بود که اکثر آن‌ ها را علامه در زمان خود وقف طلاب علوم دینی نموده تا شیفتگان علوم آل البیت علیهم‌ السلام از آن‌ ها بهره ‌مند شده و برای نشر آرمان‌های مقدس اسلامی‌‌ دریغ ننمایند. اما کتابخانه شیخ فخرالدین طریحی بعد از وفات وی کتاب‌ هایش به ورثه ‌اش منتقل شد؛ اما در اثر بی‌ توجهی، بسیاری از آن‌ها از بین رفته و تباه شد. 
مَجمع البحرین و مَطلع النیرین از مشهورترین و مهمترین آثار طریحی، "مَجمع البحرین و مَطلع النیرین" بود، این کتاب نخستین اثر شیعی، که به توضیح واژگان مشکل قرآن و حدیث، در کنار هم، پرداخت. وی این کتاب را پس از تألیف دو کتاب دیگرش، "غریب القرآن" و "غریب الحدیثگ، نگاشت. ظاهرا طریحی در تألیف این کتاب، بیشترین تأثیر را از آثاری چون "الصحاح" از "جوهری" (درگذشت 393 ه.ق)، "معجم مقاییس اللغه و مجمل اللغه" از "احمد بن فارس" (درگذشت 395 ه.ق)، "النهایه فی غریب الحدیث" از "ابن اثیر جزری" (درگذشت 606 ه.ق)، و "القاموس المحیط" از "مجدالدین فیروزآبادی" (درگذشت 817 ه.ق) گرفت. غریب القرآن اثر دیگر طریحی در بیان معنای واژگان مشکل قرآن کریم، کتاب "غریب القرآن" بود، که با عنوان "تفسیر غریب القرآن" چاپ شد. به گفته "آقا بزرگ طهرانی"، طریحی تألیف این کتاب را پیش از "مَجمع البحرین"، در سال 1051 ه.ق، به پایان رساند. ظاهراً طریحی در این اثر، کتاب "نزهه القلوب و فرحه المکروب" از "ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی" (درگذشت 330 ه.ق) را، برای استفاده آسان ‌تر، به ترتیب الفبایی و با افزودن برخی مطالب، تدوین کرد. "آقا بزرگ طهرانی" به تمایز کتاب "غریب القرآن" با دو اثر دیگر وی، " ُنزهه الخاطر و سُرور الناظر" و "کشف غوامض القرآن"، تأکید کرده، اما "جعفر آل محبوبه" برآن است که میان این آثار تفاوتی نیست و هر سه، نام های متفاوتی برای یک کتاب است. جامع المقال فی تمییز المشترکه من الرجال یکی از آثار مشهور طریحی در علم رجال تألیف شده است. از این اثر با عناوین گوناگونی یاد شده است، ازجمله "جامع المقال فی تمییز المشترکه من الرجال"، "جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث"، "الرجال و تمییز المشترکات منهم" و "تمییز المتشابه من أسماء الرجال". طریحی این کتاب را در 12 باب، در سال 1053 ه.ق، تألیف کرده، که ظاهراً متن اصلی کتاب است. وی 12 فایده در شناخت مشترکات در اسم و نسب و کنیه و القاب و برخی نکات حائز اهمیت دیگر، مانند شمار احادیث کتاب های چهارگانه حدیثی، تاریخ وفات برخی از مشایخ متقدم را آورد. شاگردش، "محمد امین کاظمی" صاحب کتاب "هدایه المُحدّثین"، بر باب دوازدهم این کتاب شرحی نوشت. به گفته "امین"، "شیخ عبدالحسین طریحی" (نوه فخرالدین طریحی) "جامع المقال" را در سال 1262 ه.ق، با عنوان " ُمتقن الرجال فی تلخیص جامع المقال" خلاصه کرد. المُنتخب فی جمع المَراثی و الخُطَب اثر دیگر طریحی "المُنتخب فی جمع المَراثی و الخُطَب"، مشتمل بر مرثیه‌ ها و خطبه‌ هایی در رثای اهل بیت علیهم السلام. مجموعه ‌ای از اشعار خود طریحی در این مجموعه نیز آمد. به نوشته "حر عاملی"، طریحی اثر دیگری با نام "المَقتل" نیز داشته، اما "افندی" این دو را یک کتاب دانست است. این کتاب که با عناوینی همچون "مجالس الطریحی" و "المجالس الفخریه" نیز از آن یاد شده، نخستین بار در سال 1307 ه.ش، در حاشیه "مَقاتل الطالبین" از "ابوالفرج اصفهانی" در "تهران" چاپ شد، هم چنین جزء اول و دوم آن نیز، جداگانه، بارها به چاپ رسید. الفخریه الکبری اثر دیگر طریحی، کتابی فقهی با عنوان "الفخریه الکبری"، که در آن فتواهای خود را در باب طهارت و بخشی از صلاه گرد آورده و تألیف آن را در سال 1082 ه.ق، به پایان رساند، طریحی خود این اثر را با عنوان "الفخریه الصغری" تلخیص کرد. احتمالاً اثری که "حر عاملی" با عنوان "الفخریه فی الفقه" معرفی کرده، اشاره به همین 2 اثر بود. "صفی‌الدین طریحی"، فرزند فخرالدین طریحی، شرحی با عنوان "الریاض الزهریه فی شرح الفخریه" و برادرزاده فخرالدین طریحی، "شیخ حسام الدین"، نیز شرحی مزجی با عنوان "منهج الشریعه الغراء فی شرح فخریه الصغری" بر اين كتاب نوشته اند. طریحی آثاری نیز در شرح برخی کتابها نوشته، که عبارتند از: -الضیاء اللامع فی شرح مختصر الشرائع -النکت الفخریه شرح رساله الاثنی عشریه فی الطهاره و الصلاه، اثر "شیخ حسن بن شهید ثانی" -النکتُ اللطیفه فی شرح صحیفه السجادیه -شرح المبادئ الأصولیه از علامه حلی -إیضاح الحساب شرح خلاصه الحساب شیخ بهایی، اللمع فی شرح الجمع. 
به گفته برخی، طریحی در سال 1085 ه.ق، در شهر "رَمّاحیّه" درگذشت و پس از انتقال جسدش به "نجف"، نزدیک مسجدش در محله "بِراق"، که امروزه به "الجامع الطریحی" شناخته می ‌شود، دفن گردید. اما برخی تاریخ وفات طریحی وی را سال 1087 ه.ق، گزارش کرده‌اند و برآن ‌اند که تاریخ نخست را "حر عاملی"، به اشتباه، به کار برده و دیگران از او پیروی کرده‌اند. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۳:۴۷

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۳:۴۹

فخرالدین طریحی

خلاصه زندگی نامه

 فخرالدین‌ بن محمد علی طُریحی، مشهور به نجفی و معروف به شيخ طريحی، از مفسران قرآن کریم و عالمان دینی امامیه در سده یازدهم ه.ق، و نخستین عالم شیعی که در توضیح واژگان مشکل قرآن و حدیث، کتاب نوشت. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع