باباخان جهانبانی معروف به فتحعلی شاه دومین پادشاه قاجار فرزند "حسین قلی خان" در سال 1182 هجری قمری به دنیا آمد. "آغامحمدخان" قاجار چون فرزندی نداشت برادرزاده اش، بابا خان را ولیعهد خود کرد. پس از قتل "آقا محمدخان قاجار" هرکدام از سرداران و فرماند‌هان سپاه او برای تسخیر بخشی از ایران عازم مناطق مختلف شدند. در این میان باباخان با درک شرایط و اوضاع حساس کشور به سرعت به سوی تهران حرکت کرد و در سال 1212 هجری قمری به کمک "حاج ابراهیم ‌خان کلانتر" بر تخت شاهی تکیه زد و اعتمادالدوله را به عنوان صدراعظم خود برگزید.باباخان به هنگام تاجگذاری نام فتحعلی را که نام جدش "فتحعلی ‌خان قاجار" بود، برای خود برگزید. "قا آن افخم"، "خاقان اعظم"، "نواب همایون"، "کامکار معظم"، "اولوالامر محترم"، نواب مالک ‌رقاب، خدیو صاحبقران، شاه شاهان، ابوالخواقین، بدرالسلاطین، شمس‌ الملوک، سلطان یوزاغلان، نواب اقدس والا شهنشاه عالم از دیگر القاب این شاه قاجار بود. فتحعلی شاه چون بیش از 25 سال پادشاه ایران بود به "سلطان صاحب قرانیه" معروف شد. در زمان فتحعلی شاه جنگ های مختلفی بین ایران و دو کشور عثمانی و روسیه اتفاق افتاد. فتحعلی شاه در دو قرارداد گلستان و ترکمانچای قسمتهای زیادی از ایران را به روسیه واگذار کرد به طور کلی در دوران حکومت او به دلیل بی لیاقتی، 17 ولایت "قفقاز" از "ایران" جدا شد.فتحعلی شاه در طول دوران حکومت خود حرم سرایی با بیش از 1000 زن، کنیز و رقاصه داشت او از 157 زن صاحب 262 فرزند شد.فتحعلی شاه در 19 جمادی‌ الثانی 1250 هجری قمری بعد از 36 سال و 8 ماه حکومت، در سن 68 سالگی در شهر "اصفهان" چشم از جهان فرو بست و در شهر "قم" به خاک سپرده شد. 
درباره اصل و نسب قاجارها اطلاعات درستی در دست نیست اما اینطور که بر می آید آنها از نژاد ترک غربی بودند. آنها از دوره صفویه در تاریخ ایران پیدا شدند. در اواخر قرن 9 هجری قمری "شاه عباس"، پادشاه صفوی آنها را برای دفاع از مرزها به 3 قسمت تقسیم کرد. قسمتی در "مرو" برای مقاومت در برابر "ازبکان"، قسمتی در "گنجه" و "ایروان" و قسمت دیگر در قلعه "مبارک آباد استر آباد" ساکن شدند. قدرت یافتن دودمان قاجار به عهد صفوی و "شاه عباس" برمی ‌گردد. آنان ابتدا در شمال "رود ارس" ساکن بودند و در آن زمان به دلیل کمکهای بزرگشان به دربار صفوی، قدرت بیشتری یافتند و سپس دسته‌ ای از آنان در غرب "استرآباد" و در دشت "گرگان" ساکن شدند. "نادرشاه افشار" در زمان حکومتش برای جلوگیری از به قدرت رسیدن "محمدحسن خان" که در هنگام قتل پدر 12 ساله بود، او را در خردسالی مقطوع النسل کرد و برای همین در ذکر نام وی یعنی آقامحمد را به شکل "آغامحمد" می ‌نویسند. 
فتحعلی شاه نزدیک به 1000 زن عقدی، کنیز و رقاصه داشت و این در نوع خود یک رکورد بی نظیر محسوب می شد. با این همه او خواننده های زن تهران مانند "استاد مینا" و "استاد زهره" را نیز به قصر خود دعوت می کرد. تعداد زنان او در آغاز حکومت از چهار زن عقدی و 600 کنیز تجاوز نمی کرد اما پس از مدتی به 500 نفر رسید و تا پایان دوران سلطنت تعداد زنانی که در حرمسرای او زندگی می کردند از 1000 گذشته بود. فتحعلی شاه تنها از 157 زن خود 262 فرزند داشته است.اولین زن فتحعلی شاه، که در زمان ولیعهدی به عقد او درآمد "بدرجهان خانم" دختر یکی از یاغیان معروف اوایل سلطنت "آغا محمدخان" به نام "قادرخان عرب" بود. "آغامحمدخان" ولیعهد خود را در راس لشگری به دفع این خان یاغی فرستاد و بعد از شکست و اسارت "قادرخان"، دختر او را، "بدرجهان خانم" به زوجیت باباخان درآورد. بدرجهان خانم 5 دختر و 2 پسر به نامهای "حسینعلی میرزا فرمانفرما" و "حسنعلی میرزای شجاع السلطنه" برای فتحعلی شاه به دنیا آورد ولی پسران او در اواخر سلطنت فتحعلی شاه بر پدر یاغی شدند. فتحعلی شاه در حق این 2 پسر خود گفته بود: «خون قادرخان در رگ اینها جاری است!»"سنبل خانم" یکی دیگر از زنان فتحعلی شاه نیز از خانواده اسرای "کرمان" در قتل عام مردم "کرمان" در اوایل فرانروائی "آغامحمدخان" بود. "آغا محمدخان" سنبل را که در آن موقع دختر کوچکی بود به ولیعهدش، باباخان بخشید و در زمان حکومت باباخان در "فارس" و "کرمان" به عقد او درآمد."آغامحمدخان" در سال 1208 هجری قمری به "کرمان" لشکرکشی کرد و "لطفعلی خان"، حاکم آنجا را شکست داد و به کشتار و قتل عام مردم آن دیار پرداخت. بسیاری از مردم را کور کرد و عده زیادی را به طرز فجیعی به قتل رساند. گفته اند او دستور داد تپه یی از چشمان مردم بسازند. پسر دار شدن از 5 زن در یک سال در میان زنان حرمسرای فتحعلی شاه 2 زن، "آسیه" نام داشتند و آسیه دومی هم زنی مقتدر بود. این "آسیه"، دختر "محمدخان قاجار" بود که نخست زن "مهدیقلی خان" عموی "فتحعلی شاه" شد ولی بعد از مرگ "مهدیقلی خان"، به دستور "آقامحمدخان" او را به عقد باباخان درآوردند. "محمد قلی میرزا ملک ‌آرا" پسر دوم فتحعلی شاه، پسر این زن است. قابل ذکر است که "محمدقلی میرزا" و 4 پسر دیگر فتحعلی شاه، "محمد علی میرزا"، "محمد ولی میرزا"، "عباس میرزا" و "حسینعلی میرزا" در یک سال یعنی سال 1203 هجری قمری از 5 زن به دنیا آمدند. محبوبترین زن در حرمسراازمیان بیش از 1000 زن، که در طول سلطنت فتحعلی شاه قاجار در حرمسرای او زیسته‌ اند، نام 200 تن از آنان در منابع مختلف مربوط به قاجاریه ثبت شده است. "طاووس خانم" ملقب به "تاج الدوله" بیش از هر زن دیگری در دوران سلطنت دومین پادشاه سلسله قاجار اثر گذاشته و تنها زنی است که تا پایان عمر فتحعلی شاه محبوب و سوگلی حرم این پادشاه بوده و بیش از زنان دیگر برای او فرزند آورده است. "طاووس" شعر هم می ‌گفت‌ ولی از اشعار او در هیچ یک از منابع مربوط به قاجاریه نمونه‌ ای مشاهده نشده است. طاووس چون از یک خانواده معمولی بود به عقد منقطع فتحعلی شاه درآمد، ولی جشن عروسی او با شاه قاجار از مراسم بسیار باشکوه عروسی دوران سلطنت فتحعلی شاه بود. شاه در همان ماههای اول ازدواج تصمیم گرفت او را به عقد دائم خود درآورد و قصد داشت یکی از 4 زن عقدی خود را طلاق بدهد و "طاووس" را به عقد دائمی خود درآورد ولی طاووس حاضر نشد و ترجیح داد همچنان زن صیغه شاه بماند. 
فتحعلی شاه در سال‌ های اول حکومت برای تثبیت قدرت خود به سرکوب و دفع مخالفین پرداخت و خوانین، بازماندگان خاندان صفوی و برخی از هم‌ رتبه‌ های خود را در قوم "قاجار" از بین برد. در دوره فتحعلی شاه قدرتهای استعماری در پی پیشبرد مصالح خود به دست‌ اندازی به نقاط مختلف جهان مشغول بودند. در این میان "انگلیس" از یک ‌سو و "فرانسه" و "روسیه" از سوی دیگر هر یک سعی می‌ کردند با اعتمادسازی در برابر شاه  قاجار با پرداخت مبالغی اندک، امتیاز کلانی را از شاه "ایران" بگیرند.در دوره فتحعلی شاه اوضاع قشون "ایران" رو به زوال گذاشت و شرایط امنیتی کشور به مخاطره افتاد. "محمود محمود" در کتاب "تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس" در مورد دوره سلطنت فتحعلی شاه می ‌نویسد: «دریاهای شمالی و جنوبی ایران که یک وقتی وسیله امنیت و حفاظت ایران بود، در این زمان اسباب ضعف و وسیله خطرناکی برای این کشور شده‌ است. چنان که در بحر "خزر"، فرمانروایان "مسکو" و در "خلیج فارس"، "بریتانیای کبیر"، اسباب مزاحمت شده و صادرات و واردات نیز به دست "روس" و "انگلیس" افتاده‌ است.» انعقاد قرارداد 1800 با دولت انگلیس"سرجان ملکم"، دیپلمات بریتانیایی در پاییز سال 1179 مصادف با سال 1215 هجری قمری وارد "بوشهر" شد، سپس به "تهران" آمد و یک قرارداد سیاسی و تجاری را از طرف دولت "انگلیس" با دولت "ایران" منعقد کرد. انگلیسی‌ ها از طریق امضای قرارداد 1800 به برخی مقاصد خود دست یافتند. به موجب این قرارداد، فتحعلی‌ شاه دستور داد در تمام کشور باید با عمال دولت "انگلیس" همراهی شود و اجازه ورود فرانسوی‌ ها به نواحی جنوبی "ایران" و بنادر "خلیج فارس" گرفته شود.  عهدنامه فین کن اشتاینفتحعلی شاه همچنین در اردیبهشت 1186 مصادف با سال 1222 هجری قمری عهدنامه "فین ‌کن ‌اشتاین" را با دولت "فرانسه" منعقد کرد. مطابق این عهدنامه، دو کشور "ایران" و "فرانسه" علیه دولت "انگلیس" متحد شدند و "ایران" پذیرفت تا ارتش "فرانسه" را برای حمله به "هند" یاری دهد و دولت "فرانسه" قول داد "ایران" را برای باز پس ‌گیری ایالات از دست رفته توسط "روسیه" یاری دهد. "ژنرال گاردان"، فرمانده فرانسوی با تعدادی قشون، توپخانه و افسران فرانسوی به سوی "ایران" حرکت کرد تا سپاه "ایران" را برای جنگ با روس‌ ها و حمله به "هندوستان" تعلیم دهد. قرارداد همکاری ارتش ایران با بریتانیای هندانگلیسی‌ ها قصد داشتند در ممالک آسیای مرکزی نفوذ بیشتری داشته باشند لذا امنیت خراسان و سرحدات "هندوستان" را هدف قرار دادند. آنها تلاش می‌ کردند تا نشان دهند علت اقدامات نظامی "ایران" در "خراسان"، تسخیر "هرات" به تحریک روسها ست تا مشترکا به "هندوستان" حمله کنند لذا در اواخر سلطنت فتحعلی شاه، حکومت بریتانیایی هند، هیات مفصلی از ماموران نظامی خود را به "ایران" فرستاد. فتحعلی شاه این هیات را پذیرفت و ارتش "ایران" را در اختیار آنها قرارداد. عهدنامه ها با دولت روسیهجنگ‌ های اول و دوم میان "ایران" و "روسیه" در دوره قاجار که به جدا شدن سرزمین‌ های "قفقاز" از "ایران" انجامید در زمان فتحعلی شاه رخ داد. عهدنامه گلستاندر جنگ اول بین ایران و روسیه که در سال 1225 هجری قمری رخ داد ایران شکست خورد. "روسیه" پس از فتح منطقه "اصلاندوز"، در استان "اردبیل"، "آذربایجان" را مورد تهدید قرار داد.در آن زمان ترکمانان "خراسان" نیز شورش کردند و شاه "ایران" که درصدد آماده کردن سپاهی برای سرکوب نیروهای روسی بود به علت اوضاع نا آرام در چند جبهه تقاضای صلح کرد. شکست "ایران" در جنگ "اصلاندوز" و شورشهای محلی، فتحعلی شاه را مجبور به صلح با روس ها کرد.بعد از موافقت فتحعلی شاه مبنی بر صلح با "روسیه"، "میرزا ابوالحسن ایلچی" به عنوان نماینده و "سرگور اوزلی" نیز به عنوان واسطه از تهران عازم "روسیه" شدند. دولت "روسیه" نیز چون در آن زمان گرفتار درگیری با "ناپلئون بناپارت"، فرمانده "آلمان" بود، از رسیدن سفیر "روسیه" و تقاضای صلح استقبال کرد. قرارداد صلح در روستای "گلستان" در "قره باغ" در "روسیه" منعقد شد. این عهدنامه در 29 شوال 1228 هجری قمری مصادف با سال 1192 در 11 فصل به امضا رسید. "عهدنامه گلستان" سبب شد برای اولین بار مرزهای طبیعی ایران تغییر کند و تمام نواحی شمال رود "ارس" از دست "ایران" خارج شود.در این عهدنامه ذکر شد که ایران تمامی ولایاتی که روسها تصرف کردند یعنی گرجستان، باکو، دربند، شروان، قراباغ، شکی، گنجی، موقان و قسمت علیای "طالش" را به روسها بدهد و حق کشتی رانی "ایران" در دریای "خزر" از بین رفت. روسها تعهد کردند نیابت سلطنت "عباس میرزا"، ولیعهد فتحعلی شاه را در "ایران" به رسمیت بشناسند و در رساندن او به سلطنت متعهد شدند . عهدنامه ترکمانچایپس از اولین جنگ بین ایران ور وسیه، نگرانیهای دولت ایران به دلیل از دست دادن سرزمین های وسیع و ظلم و ستم پی در پی روس ها به مسلمانان "قفقاز" از عوامل اصلی شروع دوباره آتش جنگ بود. ایران به فرماندهی "عباس میرزا" برای پس گیری مناطق تصرف شده به جنگ روسها رفت. در این نبرد که به جنگ "گنجه" معروف شد به علت خیانت "آصف الدوله" صدراعظم جدید "ایران" در اعزام نیرو به سپاه "ایران"، در سپاه "ایران" بی نظمی به وجود آمد و تلاش های "عباس میرزا" در نظم بخشیدن به امور فایده ‌ای حاصل نکرد و ناچار به عقب نشینی شد و "پاسکوویچ"، فرمانده "روسیه" پیروز شد.در عهدنامه ترکمانچای شرایطی که "پاسکوویچ" برای عقد مصالحه پیشنهاد کرد بسیار سنگین بود اما سفیر انگلستان، "مک دونالد" در "تهران" که بیشتر از فتحعلی شاه از پیشروی سپاه "روسیه" می ‌‌ترسید، در عقاید خود پافشاری کرد و شاه را به قبول شرایط صلح واداشت. پس از وساطت سفیر انگلیس، مجلسی در روستای "ترکمانچای"، اردوگاه "پاسکوویچ" با حضور "عباس میرزا"، "آصف الدوله" و "حاجی میرزا ابوالحسن خان شیرازی" تشکیل شد و عهدنامه ‌ای در 16 فصل و یک قرارداد تجاری الحاقی در 9 فصل نوشته شد و در 5 شعبان 1243 هجری قمری مصادف با سال 1206 به امضای نمایندگان "ایران" و "روسیه" رسید. روس ها با در دست داشتن امتیازات پیمان "ترکمانچای"، شمال "ایران" را قبضه کردند. مفاد عهدنامه ترکمانچای از این قرار بود: استرداد اسرای "ایران"، پرداخت غرامت جنگ به دولت "روسیه"، اجازه عبور و مرور كشتی ‌های تجاری "روس" در دریای "مازندران"، حق قضاوت كنسولی به "روسیه"، تخلیه "تالش" توسط سپاه "ایران"، واگذاری "ایروان" و "نخجوان" به ملكیت مطلقه "روس"، تایید ولیعهدی "عباس میرزا" و به رسمیت شناختن سلطنت ایران در صورتی که ولیعهد به این مقام برسد. عهدنامه ارزرومدر اواخر سلطنت فتحعلی شاه همچنین رفت و آمد ایل‌ های کُرد چادرنشین در مناطق مرزی ایجاد اشکال کرد و "عباس میرزا" برای تثبیت اوضاع به غرب لشکرکشید و تا "بغداد" پیشروی کرد. دولت "عثمانی" تقاضای صلح کرد و در شهر "ارزنه ‌الروم" در سال 1209 مصادف با سال 1245 هجری قمری عهدنامه "ارزنه ‌الروم" مشهور به "ارزروم" بین "ایران" و "عثمانی" به امضا رسید. 
فتحعلی شاه در 19 جمادی‌ الثانی 1250 هجری قمری بعد از 36 سال و 8 ماه حکومت، در سن 68 سالگی در شهر "اصفهان" چشم از جهان فرو بست. وی را پس از مرگ برای دفن به شهر "قم" منتقل کردند. ولیعهد وی، پسرش "عباس میرزا" بود که پیش از رسیدن به سلطنت درگذشت و پس از مرگ او، پسرش "محمد میرزا" ولیعهد شد که پس از مرگ فتحعلی شاه با نام "محمد‌شاه" بر تخت نشست. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۳۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۳۳

فتحعلی شاه قاجار

خلاصه زندگی نامه

 باباخان جهانبانی، دومین پادشاه سلسله قاجار معروف به فتحعلی شاه که نزدیک به 37 سال بر ایران حکومت کرد و در دوران پادشاهی او قسمت های مهمی از خاک ایران به تصرف کشورهای بیگانه درآمد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع