محمد بن تاج‌ الدین حسن بن محمد اصفهانی، ملقب به "بهاء‌ الدین محمد"، "فاضل هندی"، "فاضل اصفهانی"، "کاشف کشف‌ اللثام" و "جامع ‌المعقول و المنقول"، "تاج الفقهاء" در سال 1062 هجری قمری در یک خانواده روحانی در روستای "فلاورجان" از توابع استان "اصفهان" متولد شد. پدرش، "تاج الدین حسن اصفهانی" مشهور به "ملا تاجا" مردی دانشمند و فاضل بود. او نام این کودک را "ابوالفضل" نهاد."تاج الدین حسن" از علمای اصفهان در اواخر قرن یازدهم و از شاگردان "علامه مجلسی" بود و از او روایت نقل می ‌کرد. تخصص "تاج الدین حسن" در زمینه تصحیح کتب روایی بود.در مورد تحصیلات و نام اساتید فاضل هندی اسنادی در دست نیست فقط گفته شده اولین استاد او پدرش بود. او در 13 سالگی علوم معقول و منقول را به پایان رساند و به مقام اجتهاد رسید. فاضل هندی در 16 سالگی "شفای بوعلی" را تلخیص كرد اما این نسخه سوخت و از میان رفت و در 22 سالگی بار دیگر به تلخیص "شفا" پرداخت.علت شهرت یافتن بهاء الدین محمد به فاضل هندی این بود که او به همراه پدرش به "هندوستان" سفر کرد و آنجا اقامت گزید اما بدون میل باطنی‌ اش به این لقب شهرت یافت.بهاء الدین محمد فاضل اصفهانی به دلیل تسلط بی ‌نظیر بر مسائل فقهی ملقب به "تاج الفقهاء" شد.زندگی او با فقر و تهی دستی همراه بود و از راه کتابت روزگار میگذراند. معروف ترین اثر او در فقه "کشف‌ اللثام عن قواعدالاحکام" است. در زمان معاصر او، مکتب اخباریگری که ضد اجتهاد بود و تقلید از غیر معصوم را حرام می دانست، رواج داشت و اخباریون حجیت عقل را منکر می شدند و وظیفه افراد را رجوع به احادیث اهل بیت(ع) بیان می کردند. او با تالیف این کتاب اجتهاد عصر صفوی را به دوران بعد منتقل نمود.فاضل هندی در 25 رمضان 1137 هجری قمری در سن 75 سالگی به دیدار حق شتافت و پیکر او در قبرستان "تخت فولاد" در "اصفهان" به خاک سپرده شد. 
بهاء الدین محمد پس از طی تحصیل در علوم عقلی، نقلی و فنون اسلامی به مرتبه‌ ای دست یافت که از او به عنوان یکی از فقهای بزرگ دولت صفویه یاد می‌ شد.او در 8 سالگی به تدریس "شرح مختصر و مطول تفتازانی" پرداخت و در 11 سالگی کتاب "منیه الحریض علی فهم شرح التلخیص" را تالیف کرد و در 13 سالگی از تحصیل معقول و منقولی فارغ شد و به مقام اجتهاد رسید."سید جلال الدین آشتیانی"، فیلسوف معاصر درباره تحصیلات او چنین گفت: «حقیر در جنگی قدیمی در زمان گذشته، عبارتی از شخصی که در اواخر صفویه می ‌زیسته است دیدم که چنین نوشته است: در مدرسه، صبی مراهقی [پسر نزدیک به بلوغ] را دیدم که در بحث علوم ماهر و واجد مقام عالی در علوم عصر بود و آثار نبوغ از ناصیه [پیشانی] او آشکار بود. از نسبش پرسیدم، گفتند: او فرزند "ملاتاج" و نامش "بهاء الدین محمد" است.»درباره نام اساتید بهاء الدین محمد اسنادی در دست نیست اما برخی گفته اند اولین استاد او پدرش بوده است.فاضل هندی در سال 1077 هجری قمری یعنی در 16 سالگی در ردیف فضلای به نام بود. 
همسر فاضل هندی از اهالی "اژیه" از توابع "اصفهان" بود. گفته اند که فاضل هندی با "علامه مجلسی اول" نسبتی داشته و با واسطه داماد او بوده است. تنها پسر فاضل هندی، "محمدتقی" همانند پدرش دانشوری فرزانه بود. 
مهمترین شاگردان بهاء الدین محمد که از ایشان اجازه روایت داشتند عبارتند از:"محمد تقی اصفهانی" مشهور به "ملا تقیا" که در سال 1118 هجری قمری اجازه را دریافت کرد، "سید محمد علی کشمیری" که در سال 1129 هجری قمری اجازه را دریافت کرد، "سید ناصرالدین احمد بن سید محمد بن سید روح الامین مختاری سبزواری"، "مولی نصیری امینی"،"میرزا بهاء الدین محمد مختاری"."شیخ احمد بن حسین حلی" که از فاضل هندی اجازه روایی داشت و این اجازه را فاضل هندی به خط خود پشت کتاب "قرب الاسناد" نوشته است و "ملا عبدالکریم بن محمد هادی طبسی" که اجازه روایی او از فاضل هندی پشت کتاب "من لایحضره الفقیه" موجود است و هر دو کتاب در کتابخانه "آیت الله مرعشی نجفی" موجود بودند. "شیخ محمد بن حاج علی بن امیر محمود جزائری تستری"،" میرزا عبدالله افندی" و "سید صدر الدین محمد حسینی قمی همدانی" از دیگر شاگردان ایشان بودند."علی اکبر بن محمد صالح حسنی لاریجانی" از دیگر شاگردان اوست که نسخه ‌ای از کتاب "کشف اللثام" فاضل هندی را به خط خود نوشت و اجازه روایی استادش نیز در آن موجود است. "محمد صالح کزازی قمی"، فتواهای فاضل هندی را در رساله ‌ای به نام "تحفه الصالح" گرد آورد و به "شاه سلطان حسین صفوی" اهداء کرد. "شیخ عبدالحسین بن عبدالرحمن بغدادی"، فاضل هندی در سال 1134 هجری قمری رساله "الاحتیاطات اللازمه العمل" را برای او املا کرد. 
فاضل هندی در زمانی می ‌زیست که اخباری ‌گری در حوزه‌ های علمیه رواج داشت. مکتب اخباریگری توسط "ملا امین استرآبادی" تاسیس شد. این مکتب در یک سلسله اصول معین، منکر حجیت عقل بود و همچنین حجیت و سندیت قرآن را به بهانه اینکه فهم قرآن مخصوص اهل بیت(ص) است و وظیفه ما رجوع به احادیث اهل بیت می باشد، منکر می شد. مکتب اخباریگری ضد مکتب اجتهاد و تقلید بود و آن اهلیت، صلاحیت و تخصص فنی که مجتهدین قائلند، منکر می شد و تقلید غیرمعصوم را حرام می دانست.در این شرایط فاضل هندی شرح فقهی مفصلی را بر "قواعد الاحکام" از "علامه حلی" نوشت و نام آن را "کشف اللثام عن حدود قواعد الاحکام" نهاد. او پیش از این شرح، شرحی بر "لمعه" با عنوان "المناهج السویه" را نوشته بود. "جمال خوانساری" جز حاشیه بر "لمعه" و نگارش آثار فقهی کوتاه، متن مفصلی آماده نکرد. بعد از این دو نفر تا مدتی طولانی، یعنی در تمام قرن دوازدهم متن فقهی مفصلی نوشته نشد. به همین دلیل "کشف اللثام" موقعیتی ممتاز یافت. زمانی که "صاحب جواهر" و "صاحب ریاض المسائل" دست به نگارش کتابهای مفصل خود زدند، آخرین اثر فقهی مفصل عالمانه را همین "کشف اللثام" دانسته و از آن در تدوین کتابهای خویش بهره‌ بردند. "صاحب جواهر" به فاضل هندی و کتابش اعتماد داشت و چیزی نمی ‌نوشت مگر آن که "کشف اللثام" در دسترس او باشد. او همچنین گفته است: «اگر فاضل [هندی] در ایران نبود، گمان نمی ‌کردم فقه به آنجا برسد.»شیخ انصاری نیز در کتاب "مکاسب" خود به "کشف اللثام" بسیار استناد کرده است.فاضل هندی حلقه واسط مهمی در تاریخ اجتهاد شیعی بود. این سلسله اجتهاد در عصر صفویه از "محقق کرکی" شروع شد و به ترتیب با "شیخ حسین بن عبدالصمد" پدر شیخ بهایی، خود "شیخ بهایی"، "میرداماد"، "حسین بن رفیع الدین" معروف به "سلطان العلماء"، "حسین خوانساری"، "جمال خوانساری" و فاضل هندی ادامه یافت و توسط "صاحب جواهر" و "صاحب ریاض المسائل" استمرار یافت. 
در برخی از آثار فاضل هندی آمده است که او 80 تالیف درباره موضوعات مختلف علوم اسلامی نگارش کرده است. فاضل هندی در موضوعات ‌عقاید، کلام، تفسیر، نحو و ... به تلخیص و شرح آثار پیشینیان پرداخت. از جمله کارهای تفسیری او تنظیم بخشهای تفسیری کتاب "امالی" از "سید مرتضی" است. فاضل هندی در تلخیص برخی متون نحوی نیز کوشش بسیاری نمود. شمار آثار او را تا 150 کتاب و رساله نیز نوشته ‌اند.معروف ‌ترین اثر بهاء الدین محمد "کشف‌ اللثام عن قواعدالاحکام" است که شرحی عمیق و مبسوط در فقه است که خود تالیفی مستقل به حساب می‌ آید. برخی از تالیفات دیگر او عبارتند از:"منیه الحریص علی فهم شرح التلخیص": این کتاب از نخستین آثار فاضل اصفهانی در موضوع علم بلاغت است که او قبل از بلوغ نگارش آن را به پایان رسانده است."تفسیر قرآن" "التمحیص"، که در علم بلاغت نوشته شده است. "چهار آئینه": این کتاب به زبان فارسی است و فاضل هندی آن را در اثبات خدا، اجماع امت بر امامت غیر معصوم، ‌تفسیر آیه 40 سوره توبه و اثبات عصمت آل عبا(ع) نوشته است."التنصیص علی معانی التمحیص"، این کتاب شرحی بر رساله "التمحیص" خودش در موضوع بلاغت است و او تلخیص "المفتاح خطیب قزوینی" را در آن مختصر کرده است. این رساله را فاضل هندی در 12 سالگی تالیف کرد. "حاشیه بر شرح مواقف" "شرح هدایه" "رساله عدم وجوب نماز جمعه در زمان غیبت امام (ره)" "زبده در اصول دین" "شرح قصیده حمیری" "شرح ملخص التلخیص" "شرح عوامل" "شرح زبده" "شرح عقاید النسفیه" "کلید بهشت""قراح الاقتراح" که به زبان عربی و درباره نحو می ‌باشد و در سال 1081 هجری قمری تالیف شد. "مناهج السویه فی شرح الروضه البهیه"، این کتاب را فاضل هندی در 25 سالگی در 4 جلد به رشته تحریر درآورد. "الزهره فی مناسک الحج و العمره" "احاله النظر فی القضاء و القدر" "الزبده العربیه" "شرح الدره البریعه فی علم اصول الشریعه" "الحور البریعه فی الاصول الشریعه" "خلاصه المنطق" "الحاشیه علی المواقف" "الحاشیه علی الهدایه الاثیریه للمیبدی" "رساله فی الاحتیاط الازمه العمل" "عون اخوان الصفا علی فهم کتاب شفاء" "اثبات الواجب فی اثبات الواجب" "حکمت خاقانیه" "السوال و الجواب" "شرح العوامل" از "ملامحسن قزوینی" "فهرست کنز الفوا" "اللالی العبقریه فی شرح العینیه الحمیریه"، این کتاب به زبان عربی و شرح ادبی مفصل و مهمی است بر قصیده "عینیه" از "سید اسماعیل حمیری" "النجاه": که به زبان فارسی و درباره اصول دین است. "بینش، غرض آفرینش" "کاشف اسرار الیقین من اصول الشرع المبین فی شرح معالم الدی" "موضح اسرار النحو" "الرساله التهلیلیه" "الکواکب الدری"، این کتاب در موضوع تفسیر و ادبیات است و به زبان عربی می ‌باشد و در سال 1097 هجری قمری تالیف شد. "حاشیه بر کافیه ابن حاجب" "تطهیر التطهیر عن اوهام شبه الحمیر" "الزام العار لصاحب الغار" که تفسیر آیه 38 سوره توبه است. "حاشیه بر قرب الاسناد" "الرسائل الکثیره" "تحفه الصالح" "تحریم خمر" 
یکی از ویژگی‌ های مهم فاضل هندی توجه ویژه او به کتاب بود. او در بدترین شرایط مالی و فقر حاکم در زندگی، نسخه ‌های منحصر به فردی از پیشینیان را در کتابخانه شخصی ‌اش جمع کرد. او برای تالیف کتاب پرارزش "کشف اللثام" به نقل ‌های دیگران از کتاب ‌های قدیمی اعتماد نکرد و با در اختیار داشتن مصادر اصلی، مستقیما از آنها در خلق این اثر جاودان استفاده کرد. شماری از کتابهایی که در کتابخانه فاضل هندی وجود داشت عبارتند از:"الجمل و الانتصار"، "المزار للشهید"، "حاشیه علی القواعد"، "رساله فی جواز السفر"، "اللوامع و المقدادیات"، "الغنیه فی العلوم"، "الشامیات و البحریات لابن فهد حلی"، "المسائل الغرویه"، "شرح نهج المسترشدین"، "شرح الارشاد لابن المصنف"، "اجوبه المسائل المختلفه للشیخ علی"، "مناهج الیقین فی اصول الدین"، "رساله ایضاح الاشتباه فی اسماء الرواه و اسامی الرجال"، "مجلی مرآة المنجلی فی علم الکلام"، "قواعد ابن میثم"، "فرج بعد الشده للتنوخی"، "ترجمه تورات"، "الانوار البدریه"، "نثر اللالی" و "تفسیر بلابل القلاقل" 
فاضل هندی در 25 رمضان 1137 هجری قمری در 75 سالگی درگذشت و در قبرستان "تخت فولاد" در اصفهان به خاک سپرده شد. آرامگاهفاضل هندی در قسمت جنوب غربی مزار مقدس "لسان الارض" تخت فولاد به خاک سپرده شد و به دلیل شرایط نامساعد سیاسی آن زمان که مصادف با حمله افاغنه به ایران بود، آرامگاهی برای او ساخته نشد. در سال 1263 هجری قمری در پی دفن یکی دیگر از علمای اصفهان به نام "ملا محمد نائینی" معروف به "فاضل نائینی" از آنجا که دو عالم با لقب "فاضل" در کنار هم در این تکیه مدفون شدند، محل دفن آنها به تکیه "فاضلان" شهرت یافت.بنای بقعه بهاء الدین محمد فاضل اصفهانی متعلق به دوره انقلاب اسلامی است که در سال 1375 به همت مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد ساخته شده است. معماری بنای تکیه فاضل هندی عبارت از یک بقعه چهارگوش با گنبد عرقچین به سبک معماری امروزی است که بر روی سکویی چهار ضلعی قرار دارد. مقبره او یکی از مشهورترین قبور تخت فولاد بود و مومنان جهت برآورده شدن حاجاتشان به زیارت قبر او می رفتند. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۰۵

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۴:۰۷

فاضل هندی

خلاصه زندگی نامه

 محمد بن تاج‌ الدین حسن بن محمد اصفهانی، علامه، فقیه، حکیم و محقق قرن یازدهم و دوازدهم هجری قمری که در زمان شاه عباس دوم و شاه سلیمان صفوی می زیست. کتاب فقه کشف اللثام وی نقطه عطفی در شرح فقه شیعه بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع