غیاث ‌الدین جمشید کاشانی در سال 790 قمری، در کاشان متولد شد. وی فرزند پزشکی کاشانی به نام "مسعود" بود.او در همه آثارش خود را چنین معرفی کرده است: "کمترین بندگان خداوند (یا نیازمندترین بندگان خدا به رحمت او)، جمشید، پسر مسعود طبیب کاشانی، پسر محمود پسر محمد".بیش تر آنچه که از زندگی وی می دانیم از بررسی آثار علمی ارزنده اش و نیز دو نامه که خطاب به پدر خود و مردم کاشان نوشته به دست آمده است.دوران کودکی و جوانی وی درست همزمان با اوج یورش های وحشیانه تیمور به ایران بود. با وجود این، جمشید در همین شرایط نیز هرگز از آموختن علوم مختلف غافل نشد. پدرش مسعود، چنان که گفتیم، پزشک بود اما شاید از علوم دیگر نیز بهره ی بسیار داشت. به طور مثال، از یکی از نامه های کاشانی به پدرش معلوم می شود که پدر قصد داشته تا شرحی بر معیار الاشعار "نصیر الدین طوسی" بنویسد و برای پسرش بفرستد.وی ریاضیدان حاذقی بود که اختراع روشهای مختلف حل مسائل ریاضی را در کارنامه خود دارد. وی از کاشان به سمرقند رفت و یک رصد خانه طراحی کرد و ساخت و تا آخر عمر ریاست آنرا برعهده داشت که در ماه رمضان 832 قمری در نزدیکی رصد خانه درگذشت. 
نخستین فعالیت علمی کاشانی که از تاریخ دقیق آن آگاهیم، رصد خسوف در 12 ذیحجه‌ 808 قمری، برابر با دوم ژوئن 1406 میلادی در کاشان است. غیاث‌ الدین نخستین اثر علمی خود را در همین شهر و در 21 رمضان 809 قمری مطابق با اول مارس 1407 میلادی، یعنی 2 سال پس از مرگ تیمور و فرو نشستن فتنه‌ی او، نوشت. چهار سال بعد در 813 قمری هنوز در کاشان بود و رساله‌ مختصری به فارسی درباره‌ی علم هیأت (کیهان ‌شناسی) نوشت. در 816 قمری کتاب نجومی مهم خود یعنی "زیج خاقانی" را به فارسی نوشت و به "الُغْ بیگ"، فرزند "شاهرخ" و نوه‌ "تیمور"، که در "سمرقند" به سر می ‌برد، هدیه کرد. کاشانی امید داشت که با حمایت "الغ بیگ" بتواند با آسودگی بیشتر پژوهش‌های علمی خود را ادامه دهد.کاشانی دست کم تا مدتی پس از پدید آوردن کتاب ارزشمند "تلخیص المفتاح"، یعنی 7 شعبان 824 قمری مطابق با 7 اوت 1421 میلادی، هنوز در کاشان به سر می ‌برد. این نکته خود مایه‌ شگفتی بسیار است که چرا مردی دانشور چون "الغ بیگ" پس از مطالعه‌ "زیج خاقانی" به نبوغ کم نظیر پدید آورنده ، یعنی کاشانی، پی نبرد! کاشانی در یکی از دو نامه‌ی خود از یک سو به طور تلویحی از این‌ که بسیار دیر مورد توجه دولت‌مردان قرار گرفته گلایه می ‌کند. 
کاشانی به احتمال قوی در 824 قمری به همراه "معین‌الدین کاشانی" (همکار غیاث ‌الدین در کاشان و سمرقند) از کاشان به سمرقند رفت و چنان که خود در نامه‌ هایش کم و بیش اشاره کرده، در پی ‌ریزی رصدخانه‌ سمرقند نقش اصلی را ایفا نمود. از همان آغازِ کار، وی را به ریاست آنجا برگزیدند و تا پایان عمر خود در همین مقام بود.  
وی سرانجام صبح روز چهارشنبه 19 رمضان 832 قمری برابر با 22 ژوئن 1429 میلادی بیرون شهر سمرقند و در محل رصدخانه از دنیا رفت."امین احمد رازی" در کتاب "تذکرهء هفت اقلیم" می‌گوید که: «چون کاشانی چنان که باید و شاید آداب حضور در دربار را رعایت نمی‌کرد، "الغ بیگ" (حاکم سمرقند)وی سرانجام صبح روز چهارشنبه 19 رمضان 832 قمری برابر با 22 ژوئن 1429 میلادی بیرون شهر سمرقند و در محل رصدخانه از دنیا رفت." امین احمد رازی" در کتاب "تذکرهء هفت اقلیم" می‌گوید که: «چون کاشانی چنان که باید و شاید آداب حضور در دربار را رعایت نمی‌کرد، "الغ بیگ" (حاکم سمرقند) فرمان به قتل او داد.» البته بنا به نقلی به او تهمت سوء قصد به جان "بیگ" زدند و او پیش "الغ بیگ" مغضوب گردید و در آخر به دست داروغه "سمرقند" و فرمان وزیر سمرقند کشته شد.از نامه‌های کاشانی به پدرش چنین برمی‌آید که پدر به دلایلی از سرنوشت فرزند خود در دربار "الغ بیگ" نگران بود و در نامه یا نامه‌هایی، پسر را از خطرات معمول در دربار پادشاهان برحذر داشته بود و کاشانی نیز در پاسخ برای کاستن از نگرانی‌های پدر، نمونه‌های متعددی از توجه خاص "الغ بیگ" به خود را برای پدر شاهد آورده بود. فرمان به قتل او داد.» البته بنا به نقلی به او تهمت سوء قصد به جان "بیگ" زدند و او پیش "الغ بیگ" مغضوب گردید و در آخر به دست داروغه "سمرقند" و فرمان وزیر سمرقند کشته شد.از نامه‌های کاشانی به پدرش چنین برمی‌آید که پدر به دلایلی از سرنوشت فرزند خود در دربار "الغ بیگ" نگران بود و در نامه یا نامه‌هایی، پسر را از خطرات معمول در دربار پادشاهان برحذر داشته بود و کاشانی نیز در پاسخ برای کاستن از نگرانی‌های پدر، نمونه‌های متعددی از توجه خاص "الغ بیگ" به خود را برای پدر شاهد آورده بود. 
- اختراع کسرهای دهگانی (اعشاری)- دسته ‌بندی معادلات درجه‌ اول تا چهارم و حل عددی معادلات درجه‌ چهارم و بالاتر- محاسبه‌ عدد" پی" کاشانی در الرساله المُحیطیه (وی عدد"پی"  را با دقتی که تا 150 سال پس از وی بی‌ نظیر ماند محاسبه کرد.- تکمیل و تصحیح روش‌های قدیمی انجام چهار عمل اصلی و اختراع روش‌های جدیدی برای آن‌ها (به‌ ویژه ضرب و تقسیم)-اختراع روش پیدا کردن ریشه‌ n اُم عدد دلخواه. روش کاشانی در اصل همان روشی است که صدها سال بعد توسط "پائولو روفینی" (ریاضیدان ایتالیایی، 1822- 1765 میلادی)، و "ویلیام جُرج هارنر" (ریاضیدان انگلیسی، 1837-1786میلادی)، بار دیگر اختراع شد.- اختراع روش پیدا کردن جذر (ریشه‌ دوم) که در اصل ساده شده‌ روش پیدا کردن ریشه‌‌ی nاُم است.- ساخت یک ابزار رصدی. کاشانی ابزارِ رصدی جالبی اختراع کرد و آن را "طَبَقُ المَناطِقْ" نامید. رساله ‌ای نیز به نام "نُزْهَه الحَدائِق" درباره‌ چگونگی کار با آن نوشت.- محاسبه‌ "جِیْب یک درجه". وی در رساله‌ "وَتَر و جِیْب" مقداری برای "جِیْبِ یک درجه (60 sin 1˚) به دست آورده که اگر آن را بر 60  تقسیم کنیم، حاصل آن تا17  رقم اعشاری با مقدار واقعی سینوس یک درجه موافق است. 
مفتاح الحساب، کتابی درسی، درباره‌ ریاضیات مقدماتی است و آن را از نظر فراوانی و تنوع مواد و مطالب و روانی بیان سرآمد همه‌ آثار ریاضی سده‌ها میانه می‌دانند.تصحیح زیج ایلخانیسُلّمُ السَماء (نردبان آسمان) یا رساله‌ "کمالیه "به عربی. کاشانی این رساله را در 21 رمضان 809 قمری (اول مارس1407  میلادی) در کاشان به پایان رسانده است. کاشانی در این رساله از قطر زمین، و نیز قطر خورشید، ماه، سیارات، و ستارگان و فاصله‌ی آنها از زمین سخن گفته است.مختصر در علم هیأت، به فارسی. کاشانی این رساله را در 813  قمری برابر با 1410  میلادی، یا اندکی پیش از آن نوشت. وی در این رساله درباره‌ مدراهای ماه، خورشید، ستارگان، و سیاره‌ها و چگونگی حرکت آن‌ها سخن گفته است.زیج خاقانی به فارسی؛ این کتاب یکی از آثار مهم نجومی کاشانی به شمار می ‌رود. کاشانی این زیج را در816  قمری (1413 میلادی) کامل کرد. هدف کاشانی از نگارش این زیج، تصحیح اشتباهاتی است که در "زیج ایلخانی" روی داده است. کاشانی در مقدمه‌ی زیج خود با به رغم انتقاد از مطالب "زیج ایلخانی"، از نویسنده‌ی آن، "خواجه نصیرالدین طوسی"، با تجلیل و احترام بسیار یاد کرده است. شرح آلات رَصَد به فارسی؛ کاشانی این رساله را در ذیقعده‌ی 818 قمری (ژانویه‌ 1416 میلادی) برای شخصی به نام "سلطان اسکندر" نوشته است. برخی این اسکندر را "اسکندر بن قرایوسف قراقویونلو" دانسته‌اند. اما برخی دیگر، معتقدند که این اسکندر، پسر عموی "الغ بیگ" است که بر فارس و اصفهان حکومت می‌کرد.نُزْهَه الحَدائِق به عربی؛ کاشانی این رساله را در دهم ذیحجه‌ی 818قمری مطابق 10فوریه‌ی1416میلادی (حدود یک ماه پس از نگارش رساله‌ی شرح آلات رصد) نوشته و در آن دستگاهی به نام طبق المناطق را که اختراع خود وی بوده، شرح داده است. با این دستگاه می‌توان محل ماه و خورشید و پنج سیاره‌ی شناخته شده تا آن زمان و نیز فاصله‌ی هر یک از آن‌ها را تا زمین، و برخی پارامترهای سیاره‌ای دیگر را به دست آورد.ذِیْلِ نزهه الحدائق؛ در نیمه‌ شعبان 829  قمری (22 ژوئن 1426 میلادی)، هنگامی که در سمرقند اقامت داشته، ده پیوست را به "نزهه الحدائق" افزوده است.تَلْخیصُ المِفْتاح به عربی؛ این رساله، چنان که از نامش پیداست گزیده‌ "مفتاح الحساب" کاشانی است.الرِساله المُحیطیه به عربی؛ وی در این رساله نسبت محیط دایره به قطر آن، یعنی عدد پی ‌را به دست آورده است.وَتَر و جِیْب؛ این رساله‌ درباره‌ چگونگی محاسبه‌ جِیب یک درجه نوشته شد. متأسفانه متن اصلی این رساله باقی نمانده اما از شرح‌هایی که بر آن نوشته‌اند می ‌توان به مطالب آن پی برد.زیج تَسْهیلات؛ در مقدمه‌ی مفتاح الحساب از این کتاب نام برده و تا کنون وجود نسخه‌ای قطعی از آن گزارش نشده است. نگارش مفتاح الحسابکاشانی کار نگارش مفتاح الحساب را، که بی‌تردید مهم‌ترین، مفصل‌ترین و برجسته‌ترین کتابِ ریاضیات عملی در دوره اسلامی بشمار می‌آید، در 3 جمادی الاولی سال830  قمری به پایان رسانده و آن را به "الغ بیگ" هدیه کرده است. اما پیش‌ نویس این کتاب را دست کم از 6 سال پیش، یعنی 824 قمری فراهم آورده و در این مدت، مشغول تکمیل و اصلاح آن بوده است. زیرا او در مقدمه‌ "تلخیص المفتاح" که در همین سال نوشته شده، تأکید کرده که این تلخیص را پس از به پایان رساندن تألیف "مفتاح الحساب" فراهم آورده است. برای نشان دادن اهمیت مفتاح الحساب کاشانی نزد شرق شناسان، بویژه محققان اروپایی، در اینجا به چاپ‌های مختلف متن عربی و ترجمه‌های این اثر اشاره می ‌کنیم:- در 1864 میلادی "فرانتس ووپکه"، محقق آلمانی الاصل ساکن فرانسه، بخشی از این کتاب را به فرانسه ترجمه کرد.- در 1944 میلادی، "پاول لوکی" بخش قابل توجهی از مفتاح الحساب را به آلمانی ترجمه و شرح کرد. این ترجمه نیز، همچون ترجمه‌ "رساله محیطیه"، پس از مرگ "لوکی" و در سال 1951 میلادی منتشر شد. وی همچنین مقاله‌ مهمی درباره‌ روش کاشانی در پیدا کردن ریشه‌ n‌اُم اعداد نوشت.- در 1951 میلادی "نائله رجایی" در پایان‌ نامه‌ی دوره‌ دکترای خود در دانشگاه آمریکایی "بیروت"، با استفاده از مطالب "مفتاح الحساب" و "رساله محیطیه" به بحث درباره‌ اختراع کسرهای اعشاری توسط کاشانی پرداخت.- در همان سال و در همان دانشگاه، "عبدالقادر الداخل" نیز در پایان ‌نامه‌ دکترای خود روش کاشانی درباره‌ پیدا کردن ریشه‌ n ‌اُم در دستگاه شمار شصت گانی را بررسی کرد.- در1956  میلادی نیز "برویس رُزنفلد"، "آدُلف یوشکویچ" و "سِگال"، تصویر یک نسخه‌ی خطی این اثر و نیز تصویر یک نسخه‌ خطی رساله‌ محیطیه‌ را همراه با ترجمه‌ روسی آن در مسکو به چاپ رساندند.- در 1967 میلادی "احمد سعید الدمرداش" و "محمد حمدی الحفنی الشیخ"، متن عربی این کتاب را در "قاهره" به چاپ رساندند. غلط‌های این چاپ حتی از غلط‌های نسخه‌ی خطی چاپ مسکو بیشتر است.- در 1977 میلادی "نادر النابلسی" یک بار دیگر تمامی این کتاب را با حواشی به نسبت سودمند و با دقتی بیشتر از دو مصحح قبلی در "دمشق" به چاپ رساند. 
"پاول لوکی"، پژوهشگر برجسته‌ آلمانی که بیش از هر مورخ دیگری در راه شناساندن اهمیت آثار ریاضی این دانشمند بزرگ به جهان علم کوشش کرده، درباره‌ آثار کاشانی چنین آورده است: « پس از پژوهش درباره‌ی برخی آثار کاشانی، که خوشبختانه بیشتر آن‌ها در کتابخانه‌های شرق و غرب موجود است، او را ریاضی‌دانی هوشمند، مخترع، نَقّاد و صاحب افکار عمیق یافتم. کاشانی از آثار ریاضی ‌دانان پیش از خود آگاه و بویژه در فن محاسبه و به کار بستن روش‌های تقریبی بسیار آگاه و چیره‌ دست بوده است. اگر رساله‌ "محیطیه" او به دست ریاضی‌دانان غربی معاصر وی رسیده بود، از آن پس مردم مغرب زمین از بعضی منازعات و تألیفات مبتذل درباره‌ اندازه‌ گیری دایره (محاسبه‌ عدد پی) بی‌ نیاز می ‌شدند. اگر نظریه‌ واضح و روش علمی وی در مورد شناساندن کسرهای اعشاری انتشار یافته بود، "فرانسوا وی‌یِتْ"، "اِستِوِن" و "بورگی" ناچار نمی ‌شدند که یک قرن و نیم پس از کاشانی نیروی فکری و عملی خود را برای از نو یافتن این کسرها به کار اندازند.» "اِدوارد اِستوارت کنِدی"، پژوهشگر برجسته‌ آمریکایی، که مدتی نیز در ایران می‌زیست و با زبان فارسی آشنایی داشت درباره‌ کاشانی چنین گفته است: «پیش از هر چیز باید گفت که کاشانی حاسبی زبردست بود و در این فن مهارت خارق العاده داشت. و شاهد این مدعا این است که وی با اعداد شصتگانی خالص به آسانی و روانی حساب می‌ کرد. کسرهای اعشاری را اختراع نمود، روش تکراری را در حساب به طور کامل و پیگیر به کار می‌ بست. با چیره دستی مراحل محاسبه را طوری تنظیم می ‌نمود که بتواند حداکثر مقدار خطا را پیش‌ بینی کند و در هر جا صحت اعمال را امتحان می‌کرد.» "آدُلف یوشکویچ"، پژوهشگر مشهور روسیه در کتاب تاریخ ریاضیات در سده‌های میانه در باره کتاب ارزشمند کاشانی می‌نویسد: «مفتاح الحساب کتابی درسی، درباره‌ ریاضیات مقدماتی است که استادانه تألیف شده و مؤلف آنچه را که طبقات مختلف خوانندگان کتاب بدان نیاز داشته‌اند، در نظر گرفته است. این کتاب از حیث فراوانی و تنوع مواد و مطالب و روانی بیان تقریباً در همه‌ آثار ریاضی سده‌های میانه یگانه است.» 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۰۴

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۰۵

غیاث‌ الدین جمشید کاشانی

خلاصه زندگی نامه

 غیاث‌ الدین جمشید کاشانی، ریاضیدان برجسته دوره‌ اسلامی که مخترع روشهای انجام چهار عمل اصلی حساب به‌ ویژه ضرب و تقسیم، روشهای پیدا کردن ریشه اعداد، حل معادلات تا درجه چهار و... بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع