غلامحسین مصاحب در سال 1289 در تهران در خانواده‌ای اهل علم و ادب متولد شد. خاندان مصاحب در "نایین" از دوران صفویه به این سو شناخته‌ شده هستند و چند تن رجال ادب و هنر از این خاندان برخاسته‌اند، از جمله "ملا مصاحب" که در عصر شاه عباس شاعری بنام بود. پدربزرگ او، "میرزا غلامعلی"، خوشنویس، پدرش طبیب و مادرش شاعر بود. وی 4 خواهر و برادر داشت.مصاحب علاقه زیادی به ریاضیات داشت و در همین رشته ادامه تحصیل داد و به مقام استادی رسید. غلامحسین مصاحب سرپرستی "دایره‌المعارف فارسی"، ایجاد تغییرات بنیادی در نظام آموزشی ریاضیات كشور از طریق تأسیس "مؤسسه‌ ریاضیات" در دانش‌سرای عالی، تربیت ریاضی‌دانان جوان و آشنا كردن آنها با ریاضیات جدید و تألیف كتب برجسته‌ ریاضی را در کارنامه فعالیتهای علمی و تحقیقاتی خود دارد.وی در 69 سالگی درگذشت. 
مصاحب بعد از انجام تحصیلات مقدماتی وارد دارالمعلمین شد و دورهٔ آن را به پایان رساند و سپس در دارالمعلمین عالی ثبت نام کرد و در رشتهٔ ریاضیات فارغ‏ التحصیل شد. از آن زمان به خدمت وزارت معارف درآمد، و همچنان تحصیلات خود را در علوم قدیم و فلسفه ادامه داد. وی علاوه بر ریاضیات، زبانهای عربی، فرانسوی و انگلیسی را نیز در حد عالی فرا گرفت، و با زبانهای روسی و آلمانی نیز آشنایی یافت.در سال 1316 برای ادامهٔ تحصیل به فرانسه رفت. پس از بازگشت به ایران در سال 1320 تدریس در دانشسرای عالی را آغاز کرد.در سال 1324 برای تکمیل تحصیلات به انگلستان رفت وی علاقه‌مند بود كه زیر نظر پروفسور "بِسیكویچ" این دوره را بگذراند. پروفسور "بِسیكویچ" به سختی و به ندرت دانشجویان خارجی را می‌پذیرفت. ایشان در ضمن مصاحبه‌ای كه با مصاحب انجام داد از او سوال كرد كه آیا او آن "غلامحسین مصاحب" را كه تحقیقاتی درباره‌ "خیام" انجام داده است می‌شناسد و مصاحب در جواب ایشان گفت: «من خودم هستم» و پروفسور بِسیكویچ بعد از این جواب وی را برای دوره‌ دكترا پذیرفت.  وی در سال 1327 به اخذ درجه دکتری در ریاضیات از دانشگاه "کمبریج" نایل آمد.مصاحب در انگلستان شاگرد خاص برتراند راسل، ریاضیدان و فیلسوف نامدار انگلیسی بود. راسل دو گونه دانشجو و دو گونه كلاس داشت؛ یكی كلاس عادی كه حدود 500 تن دانشجو داشت، و دیگری كلاس خاص با 5 تن دانشجو، كه از میان جمع دانشجویانی كه از سراسر گیتی می آمدند برمی گزید، مصاحب یكی از این 5 تن بود.مصاحب در سال 1340 به تدریس در بخش ریاضی دانشسرای عالی پرداخت و سال 1342 درجهٔ استادی یافت. 
مصاحب در سال 1317 ازدواج كرد و حاصل این ازدواج 5 فرزند با نامهای "شهریار"، "شاهکار"، "نامدار"، "ترانه" و "رستا" بود كه همگی دارای تحصیلات عالی شدند. همسرش نقش مهمی در زندگی و كارهای علمی مصاحب داشت. 
مصاحب در سال 1309، "مجلهٔ ریاضیات مقدماتی و عالی" را تأسیس کرد و یازده شماره از آن را منتشر نمود. از همان سال‌ها به تألیف کتاب‌های درسی برای دبیرستان‌ها پرداخت.وی از ابتدای سال 1322 روزنامهٔ "برق" را انتشار داد که به دلیل مخالفت‌های شدید با دولت‌های وقت و پس از چند بار توقیف از انتشار بازماند. 
ریاست ادارهٔ آموزش متوسطه 1328ریاست ادارهٔ کل تعلیمات عالیهمدیر کل وزارت فرهنگ 1330معاونت فنی وزارت فرهنگ در دولت محمد مصدق 1331عضویت در انجمن ریاضی‌دانان انگلیس 1327عضویت در انجمن فلسفهٔ کیمبریج 
غلامحسین مصاحب در سال 1335 عهده‌دار طرح‌ریزی و سرپرستی دایرةالمعارف فارسی شد و تا 1350 که آن مسئولیت را به عهده داشت، بر ترجمه و تألیف کلیهٔ مقالات دایرةالمعارف نظارت داشت.ماجرا از این قرار بود که در سال 1335 موسسه انتشارات "فرانکلین" تصمیم گرفت دایره المعارف کوچکی، بر مبنای دایره المعارف کوچک "کلمبیا" به زبان فارسی منتشر نماید. با این ویژگی که مقاله هایی که در دایره المعارف کوچک "کلمبیا" به درد فارسی گویان نمی خورد، حذف شود و به جای آن مقاله های مناسب آنان فراهم آید. برای سرپرستی این کار، غلامحسین مصاحب را برگزیدند. اما گویا وی اصلا برای این کار مناسب نبود. او به هیچ روی به این راه نرفت، بلکه راهی را در پیش گرفت که کاملا نظام یافته و با معیارهای علمی سازگار بود. مصاحب، هر چند از دایره المعارفهای گوناگون سود جست. ولی دایره المعارفی تدارک دید که رنگ و بوی ایرانی دارد و بر فرهنگ بیگانه، استوار نیست.مصاحب، کارشناسان برجسته هر رشته را گردآورد. در این کار، دو معاون داشت؛ "احمد آرام" و "محمود مصاحب"، هیئت تحریریه ای تشکیل شد که تمام یا بیشتر وقت خود را بر سر آن گذاشتند. با اینکه مصاحب، همه همکاران را با دقت و وسواس بسیار انتخاب کرده بود، باز مقاله های برخی کسان را نمی پسندید، دقت و وسواس او را کمتر کسی داشت و وی می خواست این دقت و وسواس را که لازمه کارهای علمی است به دیگران سرایت دهد."دایرةالمعارف فارسی" نخستین دایرةالمعارف عمومی در زبان فارسی است، که بر اساس شیوه‌های نوین دانشنامه‌ نویسی تهیه شده است و مشهورترین فعالیت و دستاورد غلامحسین مصاحب به شمار می‌آید. 
غلامحسین مصاحب در مهر 1345 مؤسسهٔ ریاضیات را در دانشسرای عالی یا همان دانشگاه تربیت معلم، با مجوز شورای مرکزی دانشگاه‌ها تأسیس کرد. هدف این مؤسسه تربیت مدرسان ریاضی برای دانشگاه‌های کشور بود و با کوشش‌های مداوم مصاحب 70 نفر مدرس ریاضی دانشگاهی در آن مؤسسه تربیت شدند، و نیز کتابخانهٔ تخصصی مؤسسهٔ ریاضیات در کشور بی‌نظیر بود.مؤسسه ریاضیات از سال 1363 با ضوابط جدید به پذیرش دانشجو برای دوره‌های عالی ریاضی پرداخت، و درسال 1376 مؤسسهٔ ریاضیات به مؤسسه "تحقیقات ریاضی دکتر غلامحسین مصاحب" تغییر نام یافت. 
غلامحسین مصاحب بعد از کناره گیری از دائره‌المعارف فارسی تمام عمر خود را وقف ریاضیات کرد و سرانجام در 21 مهر سال 1358، هنگامی که آخرین صفحه کتاب "تئوری مقدماتی اعداد" را پس از چاپ غلط‌گیری نمود، سکته کرد و در 69 سالگی درگذشت. 
علوم تفریحی، 1308 ترمودینامیک و آثار ارتعاشی گازها، 1313 فیزیک، 1313 جبر و مقابلهٔ خیام، 1317 شامل متن عربی و ترجمهٔ فارسی رسالهٔ خیام در جبر و تاریخ ریاضیات تا زمان خیام است. در این کتاب برای نخستین‌بار جایگاه علمی خیام در ریاضیات به طور مستقل به زبان فارسی شناسانده شده‌است. هندسه مسطحه، 1331 مدخل منطق صورت، 1334فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی 1338 حکیم عمر خیام بعنوان عالم جبر 1339 مشتمل بر اثری ناشناخته از خیام در ریاضیات آنالیز ریاضی، جلد اول 1348. این اثر اولین کتاب در زمینه آنالیز به زبان فارسی می‌باشد و به زبانهای بین‌المللی ترجمه شده‌ است. تئوری مقدماتی اعداد، جلد اول 1353، جلد دوم 1358 این کتاب در سال 1362 موفق به اخذ جایزه بهترین کتاب سال در ایران شد. منطق ریاضی توابع مستدیر جبر و مقابله با جداول لگاریتم براهین الجبر و المقابله، عمر خیام تاریخ علوم ریاضی تا زمان عمر خیام مثلثات رسم فنیتئوری مقدماتی اعداد دایرةالمعارف فارسی، جلد اول، الف تا غ 
صدمین کتاب از مجموعه زندگی‌نامه‌های انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی غلامحسین مصاحب اختصاص دارد. این کتاب با 218 شامل مقالاتی به قلم محققان و نویسندگانی است که هر کدام جایگاه علمی او را برشمرده‌اند.کتاب مذکور با پیشگفتاری از "عباس حری" معاون علمی و اجرایی وقت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی آغاز می‌شود. نویسنده در این پیشگفتار به اهمیت دایره‌المعارف فارسی مصاحب و رنج و تلاشی که مصاحب و همکارانش برای فراهم آوردن آن کشیده‌اند، اشاره می‌کند و یادآور می‌شود که پایه‌ریزی و زمینه‌سازی مقدمات کار دایره‌المعارف در آن روزگار چنان دشواری‌هایی داشت که اگر بردباری، روشمندی و انضباط مصاحب نبود، چه بسا تهیه کتاب مذکور ممکن نمی‌شد.بخش آغازین مقالات کتاب یاد شده، تجدید چاپ گفت ‌وگویی است که سالیان پیش مجله "کیهان فرهنگی" با دانشوران آن روز ایران درباره خدمات علمی مصاحب انجام داده بود.بخش قابل توجهی از کتاب "زندگی نامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر غلامحسین مصاحب" به تجدید چاپ برخی از نوشته‌های کوتاه او اختصاص دارد. این نوشته‌ها شامل دیباچه‌ای است که او بر دایره‌المعارف فارسی نوشته است و نیز مقاله "ابو ریحان بیرونی و حساب دانه‌های گندم‌ خانه‌های شطرنج". این مقاله در پی گشودن و حل مساله‌ای ریاضی است که قرن‌ها پیش ابوریحان راه حلی برای آن نشان داده بود. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۵:۴۸

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۵:۵۰

غلامحسین مصاحب

خلاصه زندگی نامه

 غلامحسین مصاحب، ریاضیدان برجسته و بنیانگذار دایره‌المعارف نویسی نوین در ایران که به سبب كوششهای او در باب ترویج ریاضیات جدید در ایران وی را "پدر ریاضیات جدید" می دانند. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع