محمد بن عبدالوهاب‌ بن عبدالعلی قزوینی معروف به علامه قزوینی در 10 فروردین ماه 1256 مصادف با 15 ربیع الاول 1294 هجری قمری در محله دروازه قزوین تهران به دنیا آمد.جد پدری او "حاج عبدالعلی گلیزوری" کدخدای روستای "‌گلیزور" از روستاهای "بلوک بشاریات" قزوین بود و به همین سبب علامه قزوینی گاهی خود را با نام "الکلیزوری" در امضا معرفی می کرد. به کار بردن این نام صرفا به دلیل استفاده علامه قزوینی از زبان عربی و نبود حرف "گ" در آن زبان بود.پدر وی "عبدالوهاب بن عبدالعلی گلیزوری‌ قزوینی"‌ معروف‌ به‌ "ملا‌ آقا" بود که در مدرسه "دوستعلی خان معیر الممالک" در تهران تدریس می کرد. او یکی از چهار دانشمند نویسنده کتاب "نامه دانشوران" بود."نامه دانشوران"‌ در زمان‌ "ناصرالدین‌ شاه"‌ در چند جلد تدوین‌ گردید و دایرة ‌المعارفی الفبایی در شرح‌ احوال و بیان آثار مشاهیر علم و ادب در جهان اسلام بود.علامه قزوینی در 12 سالگی پدر خود را از دست داد و تحت سرپرستی "شمس العلما شيخ محمد مهدی عبدالرب آبادی قزوينی" از ادیبان عصر، قرار گرفت و به جای پدر در تدوین کتاب "نامه دانشوران" شرکت کرد تا کمک خرج خانواده باشد.علامه قزوینی در ابتدا صرف و نحو را از پدرش آموخت و فقه، کلام، حکمت و اصول فقه خارج را نزد اساتید مختلف فراگرفت. علامه قزوینی در زمان طلبگی به درخواست برخی فضلا و امرار معاش تدریس می کرد.وی زبان فرانسه را در مدرسه "آلیانس" تهران آموخت و او که در آن زمان شیخ محمد نامیده می شد.او در دوران جوانی به ترجمه کتاب و مقاله پرداخت که برخی از مقالات وی در روزنامه "تربیت" به چاپ رسید.علامه قزوینی در 26 سالگی به منظور بازدید کتابخانه لندن عازم آن کشور شد و سپس به پاریس و آلمان رفت. وی در این سفرها که 36 سال به طول انجامید با خاورشناسان بزرگ غربی آشنا شد و به مطالعه، مقایسه، نسخه برداری نسخه های ادبی در کتابخانه های مختلف پرداخت و متون‌ زیادی‌ را که‌ نسخ‌ خطی‌ آن‌ در کتابخانه ‌های‌ اروپا یافت‌ می ‌شد با تعلیقات‌ و حواشی‌ سودمند خویش تصحیح‌ کرد.علامه قزوینی با شروع جنگ جهانی دوم در سال 1358 هجری قمری برای اقامت دائم راهی ایران شد.از علامه قزوینی تالیفات متعددی مانند تصحیح "تاریخ جهانگشای جوینی" و تصحیح "دیوان حافظ" و ... به یادگار مانده است.از علامه قزوینی علاوه بر این تالیفات کتابخانه‌ شخصی با بیش‌ از 4000 جلد کتاب‌ به زبانهای‌ فارسی، عربی‌، ترکی‌ و فرانسوی‌ باقی ماند که خود وی نیز در وصیت نامه اش از آن یاد کرده است.علامه قزوینی سرانجام در 28 رجب 1368 هجری قمری در 74 سالگی به دیدار حق شتافت و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم حسنی به خاک سپرده شد. 
علامه محمد قزوینی تحصیلات خود را در تهران آغاز کرد. مقدمات صرف و نحو را تا زمان حیات پدرش از وی و "حاجی سید مصطفی" معروف به "قنات آبادی" در مدرسه "معیرالممالک" آموخت.او فقه را در محضر "حاجی سید مصطفی"، "حاجی شیخ محمد صادق طهرانی" و "شیخ فضل الله نوری" فراگرفت و کلام و حکمت قدیم را نزد "حاجی شیخ علی نوری" در مدرسه "خان مروی" و اصول فقه را از "ملا محمد آملی" در مدرسه "خازن الملک" و اصول فقه خارج را از "افضل المتاخرین آقا میرزا حسن آشتیانی" آموخت.از دیگر اساتید وی "حاجی شیخ هادی نجم ‌آبادی"، "آقا سید احمد ادیب پیشاوری" و "شیخ عبدالرسول" ادیب و نسخه‌ شناس و ... بودند.علامه قزوینی در مدرسه "آلیانس" تهران زبان فرانسه را آموخت. اشتغال در زمان تحصیل علامه قزوینی در زمان طلبگی به دلیل امرار معاش و به درخواست برخی از فضلا به فرزندانشان عربی درس داد مانند "ضیاء‌الدین کیانوری" و "آقا میرزاهادی" فرزندان "حاج شیخ فضل‌الله نوری" و "محمد علی فروغی" و "ابوالحسن فروغی" فرزندان "محمد حسین فروغی" از ادیبان و شاعران آن زماناو در زمان تحصیل ترجمه مقالات و کتب را انجام می داد که برخی از مقالات وی توسط روزنامه "تربیت" انتشار یافت."محمد حسین فروغی" علامه محمد قزوینی را برای همکاری با روزنامه "تربیت" تشویق کرد.روزنامه تربیت توسط "محمد حسین ادیب اصفهانی ذکاءالملک" در چاپ خانه سنگی دولتی از سال 1314 هجری قمری به مدت 9 سال منتشر شد. این روزنامه اولین روزنامه غیر دولتی ایران بود. 
علامه محمد قزوینی 35 سال از عمر خویش را وقف مطالعه، مقایسه و نسخه برداری از نسخ خطی ادبی در کتابخانه های مشهور جهان کرد. او مسلط به زبانهای عربی و فرانسه بود و با زبان های انگلیسی و آلمانی نیز آشنایی داشت. او بسیاری از کتب ادبی را تصحیح نمود و همکاری خوبی با خاورشناسان در خارج از کشور داشت و زمینه رشد و ارتقای زبان و ادبیات فارسی را در داخل و خارج کشور گسترش داد.او متون‌ زیادی‌ را که‌ نسخ‌ خطی‌ آن‌ در کتابخانه ‌های‌ اروپا یافت‌ می‌ شد با تعلیقات‌ و حواشی‌ سودمند خویش تصحیح‌ کرد.علامه قزوینی در مورد سفر به خارج از کشور چنین گفت: «پس از مشاهده عظمت کتابخانه آن شهر(لندن) و تامل آن ‌همه کتب نفیسه نادره از عربی و فارسی و غیره شوق مطالعه آنها چنان بر من غلبه کرد که بی ‌اختیار اهل و وطن و خانواده را نمی‌ گویم فراموش کردم، ولی موقتا خیال آنها را به کناری گذاردم.»نامه هایی از علامه قزوینی به "محمد علی فروغی" و "اقبال آشتیانی" به یادگار مانده است که زندگی وی را در اروپا به تصویر می کشد. سفر به لندن و آشنایی با خاور شناسان انگلیسیعلامه قزوینی در 26 سالگی به دعوت برادرش " احمد عبدالوهابی" که از طرف شرکت عمومی مامور لندن شده بود در 29 خرداد ماه 1283 راهی لندن شد و 2 سال در آنجا ماند. او با خاورشناسان انگلیسی از جمله "پرفسور بوان" (A.A.Bevan) ، "پرفسور ادوارد برون" (E.G.Browne) رئیس هیئت امنای اوقاف "گیب" و دو تن از اعضای هیئت امنای اوقاف "گیب"، "الس" A.G.Elis))، و "آمدروز" (H.F.Amedroz) آشنا شد و از طرف هیئت امنای اوقاف "گیب" مسئول تصحیح کتاب "تاریخ جهانگشای جوینی" شد.موسسه خیریه گیب با هدف انتشار آثار علمی درباره زبان، تاریخ و ادبیات عرب و فارسی و ترک در سال 1902 میلادی در لندن تشکیل شد. سفر به پاریس و آشنایی با خاورشناسان فرانسویعلامه قزوینی در سال 1285 از لندن به پاریس رفت و دو سال در آنجا ماند. او جلد اول "تاریخ جهانگشای جوینی" را منتشر کرد و جلد دوم آن برای چاپ آماده نمود و چند مقاله و رساله درباره ادبیات و تاریخ ایران نوشت و چندین متن از متون قدیمی فارسی را تصحیح کرد. وی در پاریس با خاورشناسان فرانسوی بسیاری مانند "کازانوا" (P.Casanova) و "گابریل فران"  (G.Ferand) آشنا شد و از "ماسوف علیه هرتویک" که یک عربی دان بود، خط حمیری یمن را آموخت و با کتیبه ‌های موجود در موزه لوور که به آن خط نوشته شده بود، آشنا شد. علامه قزوینی در کلاس های مقایسه صرف و نحو زبان هند و اروپا "مسیومیه" A.Meillet)) در سوربن شرکت کرد.او از همنشینی با علی اکبر دهخدا که به عنوان مهاجر ملی به پاریس آمده بود، بهره برد. علامه قزوینی از این آشنایی این طور یاد می کند: «از موانست با ... ]او[ به نهایت درجه محظوظ می ‌شدم و فی ‌الواقع تمتعی که من از عمر در جهان بردم یکی همان ایام بود و آرزو می‌ کنم که باز قبل از مرگ یک بار دیگر این سعادت نصیب من­ گردد.» سفر به آلمان و آشنایی با خاورشناسان آلمانیعلامه قزوینی قزوینی 1 سال پس از جنگ جهانی اول در 30 مهر ماه 1294 به همراه "حسین قلی خان"، سفیر ایران در آلمان به برلین رفت و حدود 4 سال در آنجا ماند.وی در برلین با تعدادی از خاور شناسان آلمانی مانند مارکوارت (j.Marquart)، زاخائو(E.Sachau)، موریتز (B.Moritz)، هارتمن (M.Hartmann) و ... آشنا شد.علامه قزوینی در برلین با "سید حسن تقی زاده" که صاحب نشریه "کاوه" و سرپرست "کمیته ایرانی" بود، مصاحبت داشت و در تدوین و تحریر مقالات در این نشریه مشارکت کرد. بازگشت به لندن و ادامه کار تحقیقاتعلامه قزوینی در 12 اسفند ماه 1294 هجری قمری با کمک "میرزا محمد علی خان فروغی" عضو هیئت مامورین ایرانی در مجلس صلح پاریس و "شاهزاده نصر‌الدوله فیروز میرزا" وزیر خارجه وقت به پاریس برگشت و تصحیح کتب نیمه کاره را از سر گرفت.در این زمان از سوی وزارت فرهنگ مبلغی در اختیار او گذاشته شد که از بعضی نسخ خطی نفیس عکسبرداری نموده و به ایران ارسال کند. او در کل از 16 کتاب عکس گرفت و به ایران فرستاد. بازگشت به ایرانعلامه قزوینی به علت جنگ جهانی دوم، فرانسه را ترک کرد و برای اقامت دایم در سال 1318 به ایران بازگشت.او در ایران نیز پیوسته به مطالعه و تحقیق و تصحیح متون قدیمی پرداخت. علامه قزوینی‌ هنگام‌ بازگشت‌ به‌ ایران‌ در زمینه‌ علم‌ رجال‌ و شناخت‌ فرق اسلامی محققی‌ بی‌ مانند شناخته‌ شد. 
علامه محمد قزوینی در سفر دوم خود به پاریس با خانمی ایتالیایی به نام "رزا شیاوی" ازدواج نمود که حاصل آن یک دختر به نام "سوزان" بود. 
علامه‌ قزوینی با "شیخ ‌فضل‌ الله نوری‌" آشنایی‌ دیرینه‌ داشت. علامه قزوینی بعد از فوت پدرش نزد‌ "شمس‌ العلمای‌ قزوینی" پرورش یافت که‌ از دوستان‌ صمیمی‌ "شیخ ‌فضل‌ الله نوری" بود. علامه قزوینی در این باره در خاطرات خود نوشت: «شخصا نیز 2 سال‌ در خدمت‌ "شیخ‌‌ فضل‌ الله نوری" تلمذ کرده‌ و 4 سال‌ به‌ دو پسرانش‌ "ضیاءالدین"‌ و "حاجی ‌‌میرزا هادی" عربی‌ درس‌ دادم.»"‌شیخ ‌‌فضل‌ الله نوری"‌ به‌ آگاهی‌ از رویدادهای زمان خویش اهمیت‌ بسیار می ‌داد. به‌ همین دلیل‌ به‌ کسب‌ اخبار سیاسی‌ روز ایران‌ و جهان توجه خاصی داشت. اوراق‌ و نشریات خارج‌ از کشور که مربوط‌ به‌ اسلام‌ و ایران‌ بود به‌ وسیله‌ "حاج‌ ‌میرزا عبدالغفارخان‌ نجم‌ الدوله" ترجمه و تحویل شیخ فضل الله نوری ‌می شد."شیخ فضل الله نوری" برای‌ تهیه‌ و ترجمه‌ جراید اروپا درباره‌ ایران از علامه‌ قزوینی‌ که در زمان مشروطه در پاریس بود، کمک‌ می‌ ‌گرفت‌.نامه‌ بسیار مهمی‌ از علامه قزوینی‌ به‌ "شیخ‌ فضل الله نوری" وجود دارد که‌ در آن‌ به‌ توافق‌ روس‌ و انگلیس‌ در سال 1907 میلادی و تا‌کید بر امتیاز خاص‌ روحانیت‌ شیعه‌ بر مقامات‌ کلیسا و شرحی‌ طولانی از مصادره‌ اموال‌ کلیسا در آن‌ ایام‌ توسط‌ دولت‌ فرانسه و موافقت‌ مردم‌ آن‌ کشور با این‌ امر به‌ "شیخ‌ فضل الله نوری" نوشت. 
از علامه قزوینی تالیفات فراوانی به یادگار مانده است که برخی از آنها عبارتند از:تصحیح "دیوان حافظ" با همکاری "قاسم غنی"، تصحیح "مرزبان" نامه اثر "سعد الدین وراوینی"، تصحیح "المعجم فی معائیر اشعار عجم" اثر "شمس‌ الدین محمد بن قیس رازی"، تصحیح 4 مقاله اثر "نظامی عروضی سمرقندی"، تصحیح "تاریخ جهانگشای جوینی" تالیف "عطاملک جوینی"، تصحیح "لباب الالباب" اثر "محمد عوفی" و ... 
علامه محمد قزوینی در 28 رجب 1368 هجری قمری در 74 سالگی در تهران درگذشت و در جوار حرم شاه ‌عبدالعظیم حسنی در کنار مزار "ابوالفتوح رازی" به خاک سپرده شد.  به یاد علامه قزوینی"ملک ‌‌الشعرای‌ بهار" بعد از فوت علامه قزوینی شعری با مطلع "از ملک‌ ادب‌ حکم‌ گذاران‌ همه‌ رفتند" را سرود و "همایی‌" نیز در شعرش اینگونه سرود: دریای‌ علوم‌ و گنج‌ آداب ‌کو را نه‌ کرانه‌ بود و نه‌ حد بنیاد بلند کاخ‌ تحقیق‌ از پرتو رای‌ او مشید خود گرچه‌ برفت‌ نام‌ نیکش ‌در لوح‌ جهان‌ بود مخلد پیغمبر علم‌ بود و گردید از وی‌ سنن‌ ادب‌ مجدد 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۳:۲۵

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۳:۲۶

علامه قزوینی

خلاصه زندگی نامه

 محمد بن عبدالوهاب‌ بن عبدالعلی قزوینی، استاد زبان و ادبیات فارسی، مترجم، نویسنده و روزنامه نگار که پدر علم کتابشناسی ادبی بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع