حسن طبری آملی، مشهور به علامه ذوالفنون حسن زاده آملی است. نام پدرش عبدالله بود و در سال 1307 ش، در روستای ايرا از روستاهای بخش لاریجان شهرستان آمل متولد و در خانواده‏ای مذهبی بزرگ شد.ایشان از معدود بزرگانی است که تمامت و جامعیت حوزه های علوم دینی را برای نسل های آینده پاس داشته‏است. علامه حسن زاده بهترین یادگار حوزه پر رونق تهران و انگشت شمار بازماندگان محفل حکمت و عرفان آن دیار است و رشته پیوسته حوزه اصفهان، تهران و قم را به نسل بعد حوزه علمیه قم پیوند می‏زند.علامه حسن زاده از سال 1342 ش، که به قم آمده و در جوار بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه علیها السلام رحل اقامت افکند مشغول درس و بحث، تحقیق و پژوهش و تألیف آثاری گرانسنگ شد و صدها شاگرد از محضرش استفاده نمودند که اغلب آنان خود در زمره اساتید حوزه و یا نامداران عرصه اندیشه محسوب می‏شوند. ایشان به دلیل برخورداری از اساتید زبده و بزرگوار و نیز ذوق و استعداد، در علوم گوناگونی چون فقه، اصول، ادبیات عرب و فارسی، زبان و ادبیات فرانسه، خوشنویسی، معانی و بیان، تفسیر و کلام، هیئت، نجوم و جغرافیا، طب و ریاضیات، عرفان و فلسفه مهارت داشته و در این امور صاحب نظر بود. 
در 6 سالگی به مکتب رفته و دروس معمول آن زمان را آموخت و در همان کودکی تمام قرآن را فراگرفت. پس از آن هم دوران ابتدایی را پشت سر گذاشت.ایشان در مهرماه 1323 ش، وارد حوزه علمیه شهر آمل شد و به مدت 6 سال در آنجا درس خواند. در حوزه نیز کتب متداول و مرسوم را آموزش دیده و دروس مختلفی را نزد اساتید آن شهر فرا گرفت که از جمله آنها: نصاب الصبیان و رساله عملیه فارسی آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، کلیات سعدی، گلستان سعدی و جامع المقدمات و شرح الفیه سیوطی و حاشیه ملا عبدالله بر تهذیب منطق و شرح جامی بر کافیه نحو و شمسیه در منطق و شرح نظام در صرف، مطوّل در معانی و بیان و بدیع و معالم در اصول، تبصره در فقه و قوانین در اصول تا مبحث عام و خاص. اساتید ایشان در شهر آملمحمد آقا غرویآقا عزیزالله طبرسی  آقا شیخ احمد اعتمادی  آقا عبدالله اشراقی  آقا ابوالقاسم رجاییو... تحصیل در آمل به روایت علامه حسن زاده«آن سال که ما طلبه شده بودیم، رضاخان اوضاعی برای کشور، پیش آورده بود. یکی از مساجد شهر را، طویله کرده بودند. مردم که از دهات، با اسب و استر می‏آمدند، آنجا را مورد استفاده قرار می‏دادند. فوق این حرف هم هست که به لحاظ اینکه خلاف ادب می‏شود، عرض نمی‏کنم. در آن سالها، من خردسال بودم. حدود 15 سال و اوان تکلیفم بود. یادم می‏آید که همان موقع به بعضی از مردم اعتراض می‏کردم که چرا خانه خدا به این صورت در بیاید؟!این بارقه الهی، ما را وادار کرد به مسجد جامع آمل، برای تحصیل رفتم و دو - سه نفر دیگر از آقایان هم آمدند و کم کم مسجد جامع آمل، دارای چند طلبه شد که مشغول درس و بحث بودند.در آن زمان، بزرگانی در شهر داشتیم که دو تن از آنها، در مرتبه اول روحانیت آن شهر، بودند. آن دو نفر، مرحوم آیت الله "میرزا ابوالقاسم فرسیو" و آیت الله "محمدآقای غروی" بودند.مرحوم آقای غروی، با آن سطح بالای علمی، برای ما "صرف میر" می‏گفت. مرحوم "آقای غروی"، مرحوم آقای حاج "شیخ احمدمشائی"، مرحوم آقای حاج شیخ "ابوالقاسم دیدکوهی"، مرحوم آقا شیخ "عزیزالله طبرسی" که بسیار زحمت کشیده و ملای کتابی بود. ایشان خوشنویس هم بود که ما تعلیم خط را ازایشان فرا گرفتیم.از ابتدای ورود به درس، یکی از بزرگان به نام مرحوم "آقا عبدالله اشراقی" روزانه می‏آمد و برای ما رساله مرحوم "آقای اصفهانی" را که در آن زمان مرجع عصر بودند؛ می‏گفتند. تلبس به لباس روحانیتعلامه حسن زاده بعد از گذراندن دروس "تبصره" و "شرایع" و پس از آن "شرح لمعه" و "قانون" بدستور مرحوم "آقای غروی" لباس روحانیت، پوشید. سفر به تهران و تحصیل در حوزه علمیه آندر شهریور 1329 ش، به تهران آمد و چند سالی در مدرسه "حاج ابوالفتح" به سر برده و باقی کتب شرح لمعه را در محضر "آیت الله آقا سید احمد لواسانی" درس خواند.سپس چندین سال در مدرسه مروی به سر برد و با راهنمایی "آیت الله حاج شیخ محمد تقی آملی" به محضر علامه "حاج میرزا ابوالحسن شعرانی طهرانی" رسید. علامه شعرانی سالهای متمادی به تربیت و تعلیم ایشان پرداخت.علامه حسن زاده در این خصوص می‏گوید: «...شنیدیم که مرحوم آقای شعرانی، به گفتن رسائل و مکاسب شروع فرمودند، ما هم دیگر احساس کردیم وقت آن است که به این درس برویم تا کم کم آشنا بشویم و بتوانیم به صورت شاگرد در محضر شریف ایشان، باشیم. شرکت من در درس ایشان، سرتاسر خیر و برکت بود. من قریب سیزده - چهارده سال، در محضرایشان بودم و خیلی آن جناب، به گردن من حق دارند و بنده، اکثر کتابها را، در محضر ایشان خواندم. تمام "رسائل"، "مکاسب"، "کفایه" و طهارت، خمس، حج و ارث جواهر را. ایشان، واقعاً مرد ذوالفنون بود. از جهت توسع در علوم، فرد نمونه و متفردی بود، مردی بود که در فقه، اصول، ادبیات، طب، ریاضیات، زبان، رجال، درایه، در قلم به فارسی و عربی دراخلاق و ... واقعاً نمونه بود.بنده، اکثر کتابهای درسی را، خدمت "آقای شعرانی" خواندم، بعد متوجه شدم که ایشان در هیأت و ریاضیات نیز، متبحرند. عرض حاجت کردیم. ایشان هم پذیرفتند و فرمودند پنج شنبه و جمعه ها، هیأت و ریاضیات می‏خوانیم. سالیانی از هیأت فارسی "قوشجی" تا "مجسطی" (تألیف بطلمیوس و به تحریر شیخ طوسی در علم نجوم) و ... را در محضر ایشان خواندم و حتی عمل به اسطرلاب و ... را در محضر ایشان، کسب کردیم.»پس از آنکه "علامه شعرانی" از توانایی علامه حسن زاده بر استنباط فروع از اصول مطمئن شد؛ به ایشان اجازه اجتهاد داد. اساتید ایشان در تهرانعلامه شعرانی؛ دروس بسیاری را نزد ایشان آموخت که از جمله موضوعات آن: علوم منقول و معقول، قرائت و تجوید، ریاضی و نجوم، نحوه استفاده از وسایل رصدی، طب، حدیث و روایتمیرزا ابوالحسن قزوینی؛ اسفار و فقه و مصباح الانس و اجتهاد و تقلید و... به مدت 5 سالآقای محمد حسین فاضل تونی؛ شرح فصوص قیصری و شفامیرزا مهدی الهی قمشه ای؛آیت الله شیخ محمدتقی آملی؛ خارج فقه و اصولآقا شیخ علی محمد جولستانی؛ منطق منظومه آقای دانش پژوه؛ منطق ارسطوبخشی از دروسی که علامه حسن زاده در تهران آموختند عبارت است از: شرح خواجه طوسی بر اشارات ابن سینا اسفار ملاصدراکتاب نفس و حیوان و نبات تشریح شفای شیخ الرئیس که از کتاب نفس تا آخر طبیعیاتتفسیر مجمع البیان طبرسی 
در مهرماه سال 1342 ش، از تهران به قم سفر کرد. در آنجا نیز به تحصیل علوم دینی و همچنین ریاضیات مشغول شد. همچنین چند سال از محضر "علامه طباطبایی" استفاده کرد. علامه حسن زاده خود در این‏باره می‏گوید: «اولین بار، محضر شریف و مبارک مرحوم "علامه طباطبایی" را ادراک کردیم و به حضورشان، تشرف یافتیم و مقدمات کار، یعنی درس و بحثهایمان را، بر ایشان عرضه کردیم و بعد سالیانی هم در محضرایشان بودیم که بسیار بسیار محضر ایشان برای من میمون و مبارک بود.آن سال که من وارد شدم حضرت "آیت الله اراکی" (مدظله) کتاب حج، می‏فرمودند. من کتاب حج را خدمت آقای شعرانی، دیده‏بودم. در محضر شریف آقای اراکی هم تشرف حاصل کردیم. سالیانی هم به محضر شریف "آیت الله گلپایگانی" و حضرت "آیت الله داماد" تشرف حاصل می‏کردیم.» علامه حسن زاده آملی، به مدت 17 سال از محضر "علامه طباطبایی" بهره برد و در خدمت ايشان کتابهای زير را خواند: کتاب "تمهيد القواعد" صائن الدين علی بن ترکه؛ (که شرحی است شريف بر "قواعد التوحيد" ابن حامد ترکه) کتاب "برهان منطق شفاء" شيخ رئيس جلد نهم "اسفار" صدرالمتألهين به چاپ جديد که از اول باب هشتم کتاب نفس تا آخر آن می‏باشد. کتاب توحيد بحار مجلسی جلد سوم بحار که در مورد معاد و مطالب ديگر آن است که تمام آن را خواند. از جمله مطالبی که از ایشان از محضر علامه طباطبایی استفاده کرد؛ تحقيق در مورد شعب علم، بحث از واجب تعالی و صفات او، تفسير آيات قرآنی و تنقيب در عقايد حقّه جعفری بوده است. علامه حسن زاده می‏گوید: «به جانم سوگند مهمترين چيزی که در محضر شريف او [علامه طباطبایی] جوهر عاقل را مبتهج می‏کرد، اصول علميّه و امهّات عقليه ای بود که القاء می‏فرمود و هر يک از آنها دری بود که درهای ديگری از آن گشوده می‏شد. به خداوند سوگند از محضر روحانی او علم و عمل فيضان می‏کرد؛ حتی سکوتش نطقی بود که هيمانی ملکوتی را حکايت می‏کرد.»از دیگر اساتید ایشان، "حاج سيد محمد حسن الهی طباطبایی تبريزی"، برادر "علامه طباطبایی" بود که در فنون علوم غريبه اوفاق، جفر، رمل علم حروف، علم عدد و زُبُر و بيّنات و ديگر شعب ارثماطيقی از محضر وی بهره مند گردید. همچنین ایشان به مدت چهار سال يا بيشتر جهت تعلم علوم "ارثماطيقی" در محضر آيت الله العظمی "حاج سيد علی قاضی تبريزی" مشرف بوده‏است. به گفته علامه حسن زاده: «ايشان در تعليم من بذل جهد فرمود و او را بر من حقی است عظيم.» 
علامه حسن زاده آملی در سال 1366 ش، در مصاحبه‏ای با نشریه حوزه علمیه، از گوشه‏‏ای از تدریس خود اینگونه سخن گفته‏است:«در طول مدت، بنای درس و بحث همواره بود. از همان آمل، که ما با درس خواندن، بالا می‏آمدیم چون خوب می‏خواندم و بالا می‏آمدم، کتابهای پایین‏تر را درس می‏گفتم. مثلاً وقتی "مطول" می‏خواندم، "سیوطی" و "شرح نظام" را درس می‏گفتم، مطول را شش دوره، درس گفتم. "حاشیه" را چندین دوره، منطق منظومه و شرح تجرید و ...بعد از ورود به قم به گفتن "منظومه" شروع کردم. سه - چهار دوره منظومه، گفتم. و اینک دوره چهارم اشارات است که می‏گویم. یک دوره اسفار را گفتم که رمضان سه سال پیش [1363]، تمام شد و حدود 14 سال بطول انجامید و این دوره چهارم "شرح فصوص قیصری" است که مشغول هستم. چهار دوره در حوزه علمیه قم، "شرح فصوص قیصری" است که مشغول هستم. چهار دوره در حوزه علمیه قم "شرح تمهید" گفتم و "مصباح الانس" را نیز چند ورقی مانده است که تمام شود.در حدود 17 سال دروس ریاضیات، هیات، وقت و قبله را گفتم که "دروس معرفه الوقت و القبله" محصول آن درسهاست - حاصل درسهای آن دوره - و الان دوره دوم را، شروع کردیم. والحمدلله تعالی به این گونه خدمت، خدای قبول کند، مشغول هستیم.»از دیگر جلسات تدریس ایشان می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:تدریس یک دوره کامل شفا شیخ رئیستدریس "اُکَر مانالاؤس" به تحریر خواجه نصیرتدریس دو کتاب "اُکَر ثاوذوسیوس و مساکن" در مثلثات و اشکال کروی، به تحریر خواجه طوسیتدریس اصول اقلیدستدریس دروس هیئت (نجوم) و دیگر رشته های ریاضیو... شاگرداناز جمله مشهورترین شاگردان ایشان عبارت‏اند از:حاج رضا ولایی (خواجه ابوسعید ولایی)حجت الاسلام و المسلمین حسن رمضانیسید یدالله یزدان پناهعلامه داوود صمدی آملیحجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد قائمی امیری حیدر ضیایی (معروف به ضیایی نوری)و... 
از علامه حسن زاده آملی آثار بسیاری بر جای مانده است. نگاشته‏های ایشان به پنج دسته تألیفات مستقل، شروح، حواشی و تعلیقات، تصحیح آثار دیگران و رسالات تقسیم می‏شود که به تعدادی از آنها اشاره می‏کنیم:تألیفات مستقلانسان کامل از دیدگاه نهج البلاغهدروس معرفت نفس در سه جلدالهی نامههزار و یک نکتههزار و یک کلمهدروس اتحاد عاقل به معقولنهج الولایةوحدت از دیدگاه عارف و حکیم شروحشرح نهج البلاغه به نام «تکملة منهاج البراعة‏» به عربی در پنج مجلدشرح زیج‏ بهادری به فارسیشرح فصوص فارابی یک دوره کامل به فارسیمآخذ و مصادر نهج البلاغه و استدراکات بر آنشرح باب توحید حدیقه سنایی حواشی و تعلیقاتتعلیقات بر شرح قیصری بر فصوص محی الدین عربیتعلیقات بر قبله ملامظفرتعلیقات و حواشی بر دوره اصول اقلیدس و شرح صدور آن به تحریر خواجه طوسیتعلیقات بر هشت‏باب معانی شرح مطول تفتازانیتعلیقات بر دوره منطق منظومه متاله سبزواریتعلیقات بر اسفار صدرالمتالهین، خصوصاً از اول جواهر و اعراض تا آخر آن به تفصیل تصحیحاتتصحیح خلاصة المنهج ملافتح الله کاشانیتصحیح خزائن مرحوم نراقی با مقدمه و تعلیقات ایشان به عربی و فارسیتصحیح نصاب الصبیان با مقدمه و تحشیه آن مزین به تقریظ (ستودن یا مدح کردن) علامه شعرانیتصحیح کلیله و دمنه ابوالمعانی نصرالله منشی با مقدمه و حواشی و مآخذ و امثال و ترجمه دو باب آنتصحیح و اعراب گذاری اصول کافی کلینی در دو جلد رسالاتمفاتیح المخازن (که در واقع تکمیل کننده مقدمات دوازده‏گانه قیصری بر شرح فصوص ابن عربی است.)رساله انه الحقرساله‏ای در ظل (تانژانت)رساله‏ای در تکسیر دایره و بیان نسبت محیط به قطر دایره (یعنی بحث از پی)رساله‏ای در مثل افلاطونیرساله‏ای در رد جبر و تفویض و اثبات امر بین‏الامرین بر مبنای حکمت متعالیهرساله‏ای در مراتب و درجات قرآن مجیدرساله‏ای در میل کلی و مسائل متعدد هندسی و نجومیرساله‏ای در سیر و سلوکرساله‏ای در تفسیر بسم الله الرحمن الرحیم 
یکی از ویژگیهای علامه حسن زاده طبع شعر لطیف ایشان است. علامه سروده‏های زیادی در موضوعات مختلف از جمله عرفان و اخلاق دارد. آثار ایشان در قالب کتاب "تنظیم و تصحیح دیوان اشعار علامه حسن‌زاده آملی" جمع آوری شده‏است. نمونه اشعار ایشانشد گاه وصل دلدار، قم ايها المزمل آمد زمان ديدار، قم ايها المزمل   وقت سفر رسيده، يعنى سحر رسيده بيدار باش بيدار، قم ايها المزمل   مستانه گريه سر كن، غم از دلت بدر كن هشيار باش هشيار قم ايها المزمل   بزم طرب بپا كن، ناى و چلپ بپا كن مى خوان سرود ديدار قم ايها المزمل   در خلوت شبانه، با دلبر يگانه نجوى بود سزاوار قم ايها المزمل   دست دعا بر آور، شور و نوا بر آور با سوز و آه بسيار، قم ايها المزمل   بر ماه و بر ستاره، بارى نما نظاره اندر دل شب تار قم ايها المزمل   اينك نه وقت خواب است كاين خواب تو حجاب است از نيل فيض دادار قم ايها المزمل   اى بيخبر ز هستى گر از خوديت رستى يابى به كوى دل بار قم ايها المزمل   بيرون ز ما و من باش، آزاد چون حسن باش در راه وصل دلدار قم ايها المزمل شعر بدون نقطه از علامه حسن زاده آملیمحمود مسلم ملائکامار مطاع در ممالکهم سالک و هم سلوک و مسلوکاو مالک و ماسواه مملوکهر حکم که داد هر دل آگاهسر لوحه حکم اسم اللهاسمی که در او دوای هر درداسمی که روای مرئه و مرداسمی که مراد آدم آمداسمی که سرود عالم آمدسوداگر اگر در او دل آسودسودا همه سود دارد و سودمر  همدم کردگار عالمکی هول و هراس دارد و همّدل در حرم مطهر اوگل گردد و هم معطّر اوهر دل که ولای وصل داردهمواره هوای وصل داردموسی که هوای طور داردکی دل سر وصل حور داردای وای مر آدم هوس رادل داده کام سگ مگس رادر وصل صمد رسد رصدگردر اسم احد رود سراسردرگاه سحر مراد سالکدادار دهد علی مسالکلوح دل آملی اوّاهدارد صور ملائک الله 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۲:۰۷

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۲:۰۸

علامه حسن زاده آملی

خلاصه زندگی نامه

 علامه حسن زاده آملی، استاد برجسته عرفان، اخلاق و بسیاری از علوم دینی و غیر آن می‏باشد. به دلیل تسلط ایشان بر علوم مختلف، لقب ذوالفنون را به وی داده‏اند. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع