از تاریخ دقیق ولادت عبداللّه بن جعفر بن حسین مالک بن جامع بن مالک حمیرى قمی، اطلاعی در دست نیست، اما از قراین می توان گفت، وی در اوائل قرن سوم هجرى قمرى به دنيا آمده، از جمله اين قراين سال وفات مشايخ اوست، يكى از اين مشايخ "محمد بن الحسين ابى الخطاب" است كه در سال 262 ه.ق، از دنيا رفت، بنابراين مى ‏توان گفت كه زمان تولد حميرى بين سالها 220  تا 240 ه.ق، بود. حمیرى، از مشایخ و بزرگان قم بود، که در حدود سال 270 ه.ق، به کوفه سفر کرد و محدّثان آن شهر از وى احادیث بسیارى شنیدند. وی احادیث و گفته ‏هاى امام رضا و امام جواد علیهماالسلام را در کتاب‏هاى جداگانه ‏اى با عنوان "قرب الاسناد الى الرضا" و "قرب الاسناد الى ابى جعفر الثانى" جمع ‏آورى، و روایات امام حسن عسکرى علیه‏ السلام و امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف را نیز جداگانه جمع ‏آورى نمود. وى، هم چنین در عصر غیبت صغرا، کتابى درباره غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف تألیف نمود و مکاتباتى نیز با سفیر دوم، "محمّد بن عثمان عمرى" (نیابت: 267 تا 305 ق)، داشت. از شاگردان حمیری، "محمّد بن حسن صفّار" و "محمّد بن على بن محبوب" را مى ‏توان نام برد، ولى معروف ‏ترین آن‏ها "احمد بن محمّد بن یحیى العطّار" بود. از جمله آثار او، کتب "الامامه"، "الدلائل"، "الغیبه" و کتاب "الطب" است که بیشتر این کتاب‏ها از طریق "احمد بن محمّد بن یحیى العطار" نقل شده‏اند. از تاریخ وفات این محدث فقیه، اطلاع دقیقی موجود نیست جز اینکه وی، در اواخر قرن سوم هجرى درگذشت. 
لقب عبدالله بن جعفر را "حمیرى" ذکر کرده ‏اند که "حمیر" آن گونه که در کتب لغت ذکر شده، نام محلى در غرب "صنعا" (مرکز یمن) است. هم چنین، در "مجمع البحرین" مى‏ خوانیم «ابو قبیله فى الیمن کان منهم الملکومک فى الزمن القدیم»، نام پدر قبیله‏ اى در "یمن" است که در قرن هاى گذشته پادشاهانى از آن ظهور کرده ‏اند. بنابراین اجداد عبدالله بن جعفر حمیرى، اهل "یمن" بوده ‏اند. البته به عبدالله بن جعفر، به این دلیل که برخاسته از "قم" بود، لقب "قمى" نیز داده بودند و مشهورترین کنیه ‏اش را "ابوالعباس" دانسته‏ اند. 
خاندان حمیرى در "قم"، خاندانى اصیل و معتبر بودند. درباره نام جدّ او، بین علماى رجال اختلاف است. به عقیده مشهور، نام جدّش "حسن" است، ولى در "رجال" از "ابن داود"، نام جدّش "حسین" (به صورت مصغّر) ثبت شد. حميرى، چهار فرزند به نام هاى "محمد"، "جعفر"، "حسين" و "احمد" داشت، كه همه چهار نفر با امام هادى(ع)، امام عسكرى(ع) و صاحب الزمان عليهم السلام مكاتبه داشتند. نجاشى درباره آنان مى گوید: «براى هر یک از آن ها با ولى‌ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف مکاتبه اى است و بدست مى آید که براداران او نیز در زمره محدثان و اهل فقه و فضل بوده اند.» از كلام نجاشى چنين استفاده مى ‏شود كه فرزندان عبدالله بن جعفر در شمار بزرگان دانشوران بودند. البته در ميان اين چهار برادر فقط "محمد بن عبدالله بن جعفر" توثيق شده، و گاهى در كتب روايت مانند پدر بزرگوارش با عنوان "حميرى" از او ياد مى‏شود. 
عبدالله حمیری در طول عمر خود از مکتب بزرگانى استفاده کرد و از آنها روایت نقل نمود، که مهمترین این اساتید عبارتند از : - ابراهيم بن مهزيار اهوازى، برادر جناب على بن مهزيار، که از بزرگانِ ياران امام عليهم السلام بود. - حسين بن مالک، "شيخ طوسی" در "رجال"، او را ثقه از اصحاب امام هادى (ع) مى ‏داند. - محمد بن جزک، مورد وثوق و از ياران امام هادى (ع) - حسن بن على بن کيان - ايوب بن نوح نخعی - احمد بن خالد برقى - هارون بن مسلم - ابراهيم بن هاشم قمى - احمد بن محمد بن عيسى اشعرى قمى - محمد بن الحسين ابى الخطاب - محمد بن عبدالجبار القمى - محمد بن عيسى يقطينى 
جمعى از افراد برجسته از محضر عبدالله حمیری، کسب فیض و معرفت کرده ‏اند که شمار معاریف آنها تقریبا به 12 نفر مى ‏رسد که عبارتند از: - على بن حسین بن بابویه - محمد بن الحسن بن الوليد، از مشايخ مرحوم صدوق - محمد بن موسى بن متوکل، از مشايخ صدوق - محمد بن الحسن الصفار (متوفى سال 290 (29) و صاحب کتاب بصائر الدرجات) - محمد بن يحيى العطار القمى - احمد بن محمد يحيى - سعد بن عبدالله الاشعرى (متوفى به سال 301 يا 299) - محمد بن عبدالله بن جعفر حميرى، فرزند عبدالله حميرى 
چهره‌هاى سرشناس شیعه از راویان احادیث حمیری بودند، که مهترین آنها عبارتند از: - فرزندش محمد بن عبداللّه بن جعفر - احمد بن زیاد بن جعفر همدانى - على بن بابویه قمى - محمد بن حسن بن ولید - محمد بن موسى بن متوکل - محمد بن همام بغدادى - محمد بن یحیى عطار قمى - ابوغالب زرارى 
براى پى بردن به شخصیت علمى و فرهنگى یک عالم و محدث، اظهار نظرهاى دانشمندان و بزرگان تاریخ و تراجم درباره آنان راهگشا است، که در نهایت موجب مى شود ابعاد شخصیتى آن فرد کاملا روشن و آشکار شود؛ بنابراین باید گفته ها و نظرها درباره عبدالله حمیرى را مورد ملاحظه قرار داد. قریب به اتفاق تمام رجال شناسان معروف، که ترجمه این محدث را مورد بررسى قرار داده اند، از وى به خوبى یاد کرده اند؛ به عنوان نمونه، اولین بار از حمیرى در  کتاب "رجال" از "کشى" (یکى از بزرگترین منابع شناخت بزرگان و اصحاب ائمه اطهار) یاد شده، در این کتاب مى ‏خوانیم: «قال نصربن الصباح ابو العباس الحمیرى عبدالله بن جعفر کان استاد ابى الحسن ...» از قول (استاد خود نقل مى ‏کند که حمیرى استاد ابوالحسن است و ظاهرا مراد از "ابوالحسن" دراینجا پدر بزرگوار "شیخ صدوق" به نام "على بن الحسین بن بابویه" است که یکى از شاگردان راویان "حمیرى" بود. "شیخ طوسى" هم چنین مى ‏نویسد: «عبدالله بن جعفر حمیرى قمى مکنى به ابوالعباس و شخص ثقه و مورد اطمینانى است» و "نجاشى" درباره ایشان معتقد است، که عبدالله بن جعفر حمیرى بزرگِ علماى قم و شخصیت برجسته آنها که در سال 290 و اندى از قم به شهر کوفه رفتند بزرگان و علما کوفه از حمیرى اخبار و روایات ائمه را زیاد شنیدید و کتابهاى زیادى تصنیف کردند. از طرفی "نجاشى" تعبیرهایى درباره این استاد رجال راوى شناس بزرگ مى‏ آورد که بسیار جالب توجه است. وی از عظمت و جلالت محدث و فقیه شیعه سخن این گونه میگوید: «جناب حمیرى در قم و بلکه در جهان شیعه، معروف و مشهور بود. وقتى به کوفه مى ‏رفت، اعاظم در پاى منبر حدیث او جمع مى ‏شدند در حالیکه کوفه خود از مراکز اصلى معارف احادیث اهل بیت عصمت و طهارت بود.» جالب اینکه تعریف و تمجیدهایى که توسط علماى رجال درباره شخصیت عبدالله حمیری"، صورت گرفته، همانند عبارتى است که در حق "شیخ صدوق" ذکر شده، عبارت مرحوم "نجاشى" چنین است : محمد بن على بن الحسین ابن بابویه ساکن شهر رى، شیخ، فقه و چهره برجسته شیعه در ناحیه خراسان در سال 355 ه.ق وارد بغداد شد. بزرگان طایفه و شخصیتهاى فقه و فقاهت و درایت از او روایت شنیدند در حالى که صدوق هنوز "جوان" بود. اما "علامه حلى" در کتاب "خلاصه" خویش، همین عبارتها را در شأن عبدالله بن جعفر حمیرى ذکر کرد. 
عبدالله حمیری، اين افتخار بزرگ را داشت که در جرگه ياران امام هادى(ع) و امام حسن عسکرى(ع) وارد شود. در بعضى از اخبار مى‏ خوانيم عبدالله به خدمت امام هادى(ع) نامه نوشت و از حضرت با عنوان "الرجل" نام برد. البته در موارد زيادى نيز با عنوان "ابى محمد" نامه مى ‏نوشت و به خدمت امام حسن عسکرى(ع) مى‏ فرستاد. "شيخ طوسی" در کتاب "رجال"، ايشان را از اصحاب حضرت هادى و امام عسکرى عليهم السلام مى ‏داند، همچنين همه عالمانى که در علم رجال تأليف دارند، اين نکته را تأييد کرده‏ اند. 
حميرى آثار متعددى تأليف کرده که اغلب شامل موضوعات مورد علاقه محدّثان آن دوره بود که مهمترین آنها عبارتند از: - قرب الاسناد - العظمه و التوحید - الامامه - الاستطاعه و المعرفه و الافاعیل و الاراده - الطب‌ - الرسائل‌ - فضل العرب‌ - مسائل عن محمد بن عثمان العمرى و التوقیعات‌ - کتاب الدلائل‌ - الغیبه و الحیره 
"قُربُ الإسناد" از کتاب های روایی کهن امامیه تألیف عبدالله بن جعفر حمیری از علمای شیعه قرن دوم بود. نظر به نزدیک بودن تالیف این کتاب با دوره معصومان، روایات آن نسبت به بسیاری دیگر از منابع روایی شیعه سلسله سند کوتاه تری دارند. کتاب، ابوابی چون طهارت، نماز، روزه، زکات و حج را در برمی ‌گیرد. ابهاماتی در خصوص مولف کتاب در انتساب یا عدم انتساب کتاب به حمیری، میان دانشمندان و کتاب شناسان اختلاف است. بسیاری از دانشمندان ومحققان آن را تالیف عبدالله بن جعفر حمیری می ‌دانند که "شیخ طوسی" در "الفهرست"، "نجاشی" در کتاب "رجال"، "علامه مجلسی" در "بحارالانوار"، "ابن شهر آشوب" در "معالم العلماء"، "شیخ حر عاملی" در کتاب "وسائل الشیعه"، "آقا بزرگ تهرانی" در "الذریعه" و "آیت الله خوئی" در "معجم رجال الحدیث" از آن جمله‌ اند. گروهی دیگر از محققان، مؤلف کتاب را فرزند او، یعنی "محمد بن عبد الله بن جعفر حمیری" دانسته‌ اند که البته "محمد"، روایات را از پدرش نقل می ‌کند. از جمله کسانی که این قول را بر گزیده، "ابن ادریس" در "المستطرفات السرائر" بود. ولی به نظر می ‌رسد همگی در اینکه راوی این مجموعه، "محمد"، فرزند عبد الله بن جعفر است و تمامی روایات نیز توسط عبد الله بن جعفر نقل شده، متفق ‌اند؛ بنابراین می ‌توان گفت مؤلف حقیقی، عبدالله بن جعفراست و فرزندش "محمد" این کتاب را از پدر روایت کرد. محتوای کتاب قرب الاسناد شامل 1378 حدیث است که در سه بخش مستقل تنظیم شده: 1-قرب الاسناد عن الإمام الصاّدق علیه‌السلام، (روایات امام صادق) که دارای دو باب است: باب اول: روایات امام صادق پیرامون دعا باب دوم: روایات متفرقه‌ ای که مربوط به مسائل فقهی، تاریخی و برخی مسائل اخلاقی بود. 2-قرب الاسناد عن الإمام الکاظم علیه‌السلام (روایات امام کاظم) که به دو بخش تقسیم می شود: بخش اول: روایاتی که بر اساس کتب فقهی تنظیم شده، در این بخش سؤالاتی آمده که علی بن جعفر(ع) از برادرش امام موسی بن جعفر پرسید. بخش دوم: روایات متفرقه ‌ای است که از امام کاظم(ع) گردآوری شد. 3-قرب الاسناد عن الإمام الرضا علیه‌السلام. (رروایات امام رضا) این بخش، روایات امام رضا(ع) است که بدون هیچ تنظیم و تبویبی ذکر شد. در این قسمت اکثر روایات مربوط به مسائل فقهی نظیر ارث، نکاح، جهاد، حج، خراج، غنا و امثال آن است و نیز بعضی از روایات تاریخی نظیر شأن نزول برخی آیات، احوال حضرت ابراهیم و آدم(ع)، اوضاع زمان، حضور امام زمان(عج) و برخی مسائل اخلاقی در آن موجود است. نسخ قرب الاسناد مهمترین نسخ های موجود قرب الاسناد عبارتند از: -نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی -نسخه کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، قم، شماره 3918، تاریخ استنساخ:1066 ه‍.ق، که از خط "ابن ادریس" و از روی نسخه ‌ای که بر آن اجازه خود حمیری وجود داشته، نقل شد. -نسخه دیگر همان کتابخانه شماره 5021، تاریخ استنساخ: 1056 ه‍.ق. که با یک واسطه این نیز از نسخه "ابن ادریس" استنساخ شد. -نسخه دیگر همان کتابخانه شماره 6733، تاریخ استنساخ: 983 ه.ق، که از روی نسخه "ابن ادریس" استنساخ و توسط "شیخ حر عاملی" مقابه شد. -نسخه دیگر همان کتابخانه شماره 7849، تاریخ استنساخ: 1308 هم چنین "آقا بزرگ تهرانی" از سه نسخه خطی یاد کرده که عبارتند از: -نسخه آستان قدس رضوی -نسخه ملا علی خیابانی تبریزی -نسخه محدث نوری که از اعجاز حسین صاحب کشف الحجب والاستار به وی رسیده بود. 
هر چند تولد عبدالله حمیری، در اوائل قرن سوم هجرى قمرى بوده، اما زمان دقيق آن مشخص نيست، با اين حال زمان رحلتش نيز نامعلوم است و نمى ‏توان قاطعانه درباره زمان رحلت ايشان ابراز نظر كرد. ولى از قرائن به دست مى ‏آيد كه زمان وفات ايشان اواخر قرن سوم هجرى بود، به اين دليل كه يكى از شاگردانش "سعد بن عبدالله اشعرى" بود كه در سال 299 يا 301 درگذشت. علاوه بر آن، "محمد بن حسن صفار" نيز كه از ديگر شاگردان وى، در سال 290 ه.ق، رحلت كرد. از اين رو سن استاد از شاگرد بيشتر است و طبيعتا زودتر از شاگرد از اين دنيا رحلت كرد. بر اين اساس شايد بتوان گفت رحلت عبدالله بين سالهاى 300 تا 305 ه.ق اتفاق افتاد. مدفن درباره رحلت و محل دفن عبدالله حمیری، هر چند به اشاره چيزى در كتابهاى مربوطه ذكر نشده، اما به نظر مى‏ رسد در "قم" از دنيا رفت و در كنار جوار حرم حضرت معصومه(س) مدفون شده باشد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۳:۵۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۳:۵۵

عبدالله بن جعفر حمیری

خلاصه زندگی نامه

 عبداللّه بن جعفر بن حسین مالک بن جامع بن مالک حِمیَری قمی، مکنی به ابوالعباس و ملقب به حِمیَری و قمی، عالم و محدّث‌ شیعی، که از یاران امام حسن عسکرى علیه ‌السلام و از روات بزرگ شیعه در نیمه دوم قرن سوم هجرى قمری بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع