ابوالفضل زین ‌الدین عبدالرحیم‌ بن حسین بن عبدالرحمن عراقی، معروف به "حافظ عراقی" و مکنی به "ابوالفضل"، در 11 جمادی ‌الاولی سال 725 ه.ق، به دنیا آمد. پدر او، "حسین بن عبد الرحمان"، در کودکی به همراه برخی خویشاوندان خود از روستای "رازیان" در "اربیل" عراق به "قاهره" مهاجرت کرد و در محله منشیه "مهرانی" سکنا گزید و بعدها در حلقه مریدان "تقی الدین جعفر قنادی شافعی"، شیخ خانقاه درسلان محله منشیه، درآمد و با دختری که "سخاوی" او را بسیار ستوده، ازدواج کرد، حافظ عراقی ثمره این پیوند بود. حافظ عراقی در هشت سالگی حافظ قرآن شد و نزد عالمان مشهور عصر خود، چون "ناصرالدین محمد بن سمعون" و "برهان‌الدین ابراهیم‌ بن لاجین رشیدی"، به تحصیل علم پرداخت. وی پس از کسب مدارج علمی، بارها به "مکه" و "مدینه" سفر کرد و از سال 788 ه.ق، منصب قضا و امامت جماعت "مدینه" را برعهده گرفت، اما سه سال بعد آن ‌جا را ترک کرد و به "قاهره"، که در آن ایام تحت حاکمیت "برقوق" بود، بازگشت. حافظ عراقی آثار بسیاری، به ‌ویژه در علم حدیث، از جمله "اخبار الاحیاء بأخبار الاحیاء" برجا نهاد  کما این ‌که کتابخانه مهمی در اختیار داشته و کتاب‌ های فراوانی گردآورده بود. وی سرانجام در شعبان سال 806 ه.ق، در "قاهره" درگذشت. 
حافظ عراقی از کودکی حافظ قرآن شد و به اشاره "قاضی عزالدین ابن جماعه" و به دلیل حافظه قوی ‌اش، به فراگیری دانش حدیث پرداخت و نخست نزد "شهاب ‌الدین احمد بن ابی‌الفرج" مشهور به "ابن بابا" و سپس نزد دیگر محدّثان مشهور عصر خود به سماع حدیث و فراگیری دانش ‌های حدیثی پرداخت و برای سماع و کتابت بسیاری از آثار حدیثی، به شهرهای "حجاز"، "شام"، "فلسطین" و "بغداد" سفر نمود. مهمترین اساتید وی عبارتند از: -محمد بن أبی الحسن بن عبد الملک بن سمعون -محمد بن اسحق بن محمد بلبیسی -عبد الرحیم بن الحسن بن علی الإسنوی -محمد بن أحمد بن عبد المؤمن مصری، معروف به "ابن اللَّبَّان" -عبد الرحیم بن عبد الله بن یوسف، معروف به "ابن شاهد الجیش" -محمد بن محمد بن إبراهیم میدومی -محمد بن محمد بن محمد ابن سید الناس -محمد بن إسماعیل بن عبد العزیز -سنجر بن عبد الله جاولی -علی بن أحمد بن عبد المحسن ابن رفعه -عبد الرحمن بن محمد بن عبد الهادی مقدسی -علی بن عبد الکافی سبکی -خلیل بن کیکلدی علائی -عبد الله بن أحمد بن محمد طبری -یحیى بن عبد الله بن مروان فارقی -أحمد بن عبد الرحمن بن محمد مرداوی 
حافظ عراقی در دانش ‌های گوناگون عصر خود تبحر داشت، اما به ‌سبب دانش گسترده ‌اش در علم حدیث، در این حوزه شهرت یافت. وی در مکان‌ های گوناگونی به تدریس پرداخت، از جمله در "دارالحدیث کاملیه" که "ناصرالدین محمد بن عادل ایوبی" در سال 622 ه.ق، بنا نهاد، و در "دارالحدیث فاضلیه" که شهرتش به واسطه بنای آن به دست "عبدالرحیم‌ بن علی بیسانی"، مشهور به "قاضی فاضل"، بود. او شاگردان و محدّثان زبده‌ ای پروراند، که مهمترین آنها عبارتند از: - تقی‌الدین مَقریزی -حافظ شهاب ‌الدین ابن‌ حجر عسقلانی -نورالدین هیثمی (داماد حافظ عراقی) -ولی ‌الدین احمد بن عبدالرحیم (فرزند حافظ عراقی) -إبراهیم بن محمد بن خلیل -أبو بکر بن حسین بن عمر مراغی -محمد بن موسى دَّمیری -علی بن أحمد بن إسماعیل قلقشندی 
مشهورترین اثر حافظ عراقی، "التبصره و التذکره"، که معمولا با نام "ألفیه عراقی" شناخته شده  و شروح متعددی نیز بر آن نگاشته ‌اند. این کتاب منظومه‌ ای هزار بیتی در علوم حدیث است که حافظ عراقی آن را براساس کتاب مشهور "مقدمه"، اثر "ابن‌ صلاح شهرزوری" (متوفی 643 ه.ق)، فراهم آورد. سرودن "ألفیه" در جمادی ‌الآخره سال 768 ه.ق، پایان یافت، حافظ عراقی خود نیز بر "ألفیه" دو شرح نوشت: یکی شرحی مبسوط اما ناتمام و دیگری شرحی متوسط با عنوان "فتح المغیث بشرح الفیه" (مصطلح) الحدیث، که تألیف آن در رمضان سال 771 ه.ق، پایان یافت و از همان آغاز متن درسی شد.  حافظ عراقی شرحی نیز با نام "التقیید و الإیضاح لما اُطلِقَ و اُغْلِقَ من مقدمه ابن‌ الصلاح" یا "نُکَت ابن‌ الصلاح" بر "مقدمه ابن‌ صلاح" نگاشت، این کتاب بارها به چاپ رسید. حافظ عراقی هم چنین در "تخریج احادیث احیاء" اثر "علوم‌ الدین غزالی" نیز دو کتاب نوشت: نخست کتابی مبسوط در چهار مجلد با عنوان "اخبار الاحیاء بأخبار الاحیاء"، تألیف در سال 751 ه.ق، دوم "المغنی عن حمل الاسفار فی الاسفار فی تخریج ما فی‌الاحیاء من الاخبار"، که خلاصه ‌ای از کتاب نخست بود و در همان روزگار حافظ عراقی، شهرت فراوانی یافت.  
حافظ عراقی به املای حدیث توجه فراوانی داشت، وی از سال 795 ه.ق، تا پایان عمر مجالس امالی پرشماری برپا کرد که حاصل آنها فراهم آمدن چند کتاب بود، از جمله: -أربعون عشاریه، نخستین امالی حافظ عراقی -المستخرج علی المستدرک للحاکم، که به امالی "الحافظ العراقی" نیز شهرت داشت و "ابوعبدالرحمان محمد عبدالمنعم‌ بن رشاد" آن را منتشر کرد. "تحسین ابراهیم دوسیکی" در کتاب "الحافظ زین ‌الدین العراقی و أثره فی علم الحدیث" (ریاض1992 م) بررسی همه جانبه ‌ای درباره زندگی و اهمیت وی در گسترش و تحول دانش حدیث نگاشت. 
سرانجام حافظ عراقی، در 8 شعبان سال 806 ه.ق، در "قاهره" درگذشت و در قبرستان "تربه"، محلی در "باب برقیه" شهر "قاهره"، به خاک سپرده شد، و "شهاب‌الدین ذهبی"  بر جنازه او نماز گزارد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۵:۱۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۵:۱۵

عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی

خلاصه زندگی نامه

ابوالفضل زین الدین عبدالرحیم بن حسین بن عبدالرحمن عراقی، معروف به حافظ عراقی و مکنی به ابوالفضل، محدث کُرد نژاد عراقی و فقیه شافعی در قرن هشتم ه.ق، بود.

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع