عباسقلى خان قزوینی مشهور به عباسقلی آدمیت و ملقب به آدمیت در سال 1240 هجری شمسی در قزوین متولد شد. هنگامی که شش ساله بود پدرش عیوض علی خان را از دست داد. پس از آن زیر نظر میرزا محمد خان قزوینی معروف به "منشی‌باشی"(شوهر خواهرش) پرورش یافت. تقریبا بیست ساله بود که به دستگاه میرزا یحیی خان مشیرالدوله قزوینی جهت کارهای دیوانی پیوست. هنگامی که یحیی خان به وزارت عدلیه منصوب شد، وی را به کار قضائی گمارد. عباسقلى خان توسط مشیرالدوله با جرگه آزادیخواهان روشنفکر و یاران میرزا ملکم خان معاشرت کرده و با آثار و افکار او آشنائى یافت. در 22 سالگى به فراموشخانه (میرزاملکم خان آن را درسال 1275 تشکیل داد و درسال 1278 ناصرالدین شاه به عللی فعالیتش را ممنوع کرد) پیوست و مدتى نیز در تهران مهماندار میرزا ملکم خان بود.وی در طی سال های  1300-1301(هجری قمری) مروج رساله‏ هاى ملکم و روزنامه قانون در تهران شد و آثار او را نشر و توزیع مى‏ کرد. در زمان سلطنت مظفرالدین شاه چون دامنه فعالیت آزادیخواهان وسعت گرفته بود یک جمعیت سرى به نام «جامع آدمیت» تأسیس کرد و مرام و اصول آن را که توسط میرزا ملکم خان تهیه شده بود توزیع نموده و سخت به فعالیت پرداخت و عده زیادى از رجال و نمایندگان مجلس و شاهزادگان و اطباء و روحانیون و نظامیان به عضویت آن درآمدند بطورى که خیلى از رجال و سرشناسان به مجمع آدمیت پیوستند.این مجمع پس از مشروطیت براى آزادى و غلبه بر جور و ستم تلاش زیادى به عمل آورد. سلیمان میرزا اسکندرى، دکتر مصدق‏ السلطنه، ذکاءالملک فروغى، احتشام‏ السلطنه و سپهدار اعظم از جمله اعضای این مجمع بودند. عباسقلى آدمیت در 1318 هجری شمسی در تهران درگذشت. 
عباسقلی خان در سال 1303 فعالیت سیاسی خود را آغاز کرد و در سال 1313 مقارن با قتل ناصرالدین شاه (که آزادی خواهان زمینه نسبتاً مساعدی برای فعالیت یافتند) انجمن آدمیت را بنیان گذاری کرد. جامع آدمیت، در واقع سومین انجمن از سری انجمنهای شبه ماسونی ایران در عصر مشروطیت بود و از مکتب اصالت تحقق (پوزیتیویسم) سن سیمون و انسان محوریِ (اُمانیسمِ) لیبرال اوگوست کنت الهام گرفته بود. این تشکیلات را "انجمن مخفی آدمیت"، "انجمن آدمیت"، "مجمع آدمیت" و "حزب آدمیت" نیز نامیده‌اند. ریاست هیئت امنای آدمیت را میرزا عباسقلی خان داشت که گاهی از او به عنوان "رئیس و مدیر مجامع آدمیت" نامبرده شده است. دستورهای صادره از مجامع توسط وی به نامهای "خادم آدم" یا "اولاد ایران" بود.   مرامنامه انجمن آدمیت مرامنامه انجمن دو اثر از میرزاملکم خان با عنوانهای "اصول آدمیت" و "دفتر حقوق اساسی فرد" بود که اولی مردم را به انسان دوستی و قیام برضد جور و بیدادگری و دومی به شناسایی و تشریح حقوق انسان راهنمایی می کرد. گفته شده است به سبب این قضیه و همچنین آشنایی نزدیک بانی جامع آدمیت با میرزا ملکم خان ، تأسیس انجمن و سرپرستی امور آن تحت نظر ملکم خان بوده است. اما در اسناد جامع آدمیت هیچ گاه به ارتباط این تشکیلات با میرزاملکم خان یا هیچ نیروی خارجی دیگری اشاره نشده است. عباسقلی خان و ریاست مجمع آدمیت انجمن آدمیت در تهران چهار مجمع داشت که به آنها "مجامع اربعه" می گفتند. یک هیئت امنای دوازده نفره به نام امنای آدمیت ، اختیارات تشکیلات را در دست داشت. مجامع اربعه عبارت بودند از: مجمع آدمیت به ریاست عباسقلی خان آدمیت ؛ مجمع حقوق ، که بعدها با عنوان انجمن حقوق از جامع آدمیت جدا شد؛ مجمعی به ریاست حاج میرزا غلامرضا که در محله پاقاپوق تشکیل جلسه می داد و مجمعی که ناشناخته مانده است. جامع آدمیت علاوه بر تهران در نقاط دیگر، مانند مازندران و گیلان و ملایر و کرمانشاه، نیز شعبه داشت. عضویت در جامع آدمیت بر اساس شناخت قبلی اعضا از شخص و با ضمانت یک یا دو تن از اعضای قدیم تر صورت می گرفت . عضو جدید باید پس از سپردن تعهدنامه ، قسم یاد می کرد که اصول جامع آدمیت را محترم شمارد. به اعضای جامع آدمیت ، اِخْوان می گفتند. حق عضویت دائم ده تومان بود که صرف امور جاری (مانند تأسیس مدرسه ) و ترویج معارف می گشت . جلسات جامع آدمیت عصر دوشنبه هر هفته به مدت سه ساعت تشکیل می شد. اسماعیل رائین 314 نفر از اعضای جامع آدمیت را نام برده که از رجال مملکتی ، نمایندگان مجلس ، شاهزادگان ، پزشکان ، هنرمندان ، نظامیان ، تجار، روحانیان و افراد طبقه متوسط بوده اند. با این حال از قرائن چنین برمی آید که شمار اعضا بیش از هزار نفر بوده است. 
عباسقلی خان و اعضای جامع آدمیت می کوشیدند در ایران سلطنت مشروطه و مجلس ملی برپا شود، استقلال دیوان قضا حفظ گردد و وزرایی مسئول به ادارة امور بپردازند. این روشنفکران به روش اعتدالی عمل می کردند و معتقد بودند اعمال افراطی نه تنها به تقویت مشروطه کمکی نخواهد کرد، بلکه اساس آن را نیز برهم می زند و مانع از ریشه دار شدن آن می شود. بر خلاف جناح انقلابی مشروطه خواه ، که مخالف تشکیل مجلس سنا بود از آن رو که شاه و سنا به اتفاق می توانستند مجلس شورای ملی را منحل کنند، اعضای جامع آدمیت با تأسیس سنا موافق بودند و علاوه بر تشویق وزرای مسئول و طرفداری از آنها، داشتن قانون اساسی و تأسیس بانک ملی نیز از اهدافشان بود. جامع آدمیت برای دستیابی به اهداف خود، به جلب نظر و جذب افرادِ با نفوذ و مهم اجتماع پرداخت . عضویت میرزا علی اصغرخان اتابک و محمدعلی شاه قاجار را در 1325 می توان اوج فعالیتهای آن به شمار آورد.  
مبارزه با جامع آدمیت با وجود عده‌ای متنفذین در داخل تشکیلات دربار مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه کار آسانی نبود و لازم بود که فعالیت این انجمن به تدریج خنثی گردد. قرار گرفتن اتابک اعظم در مقام ریاست ‌الوزرایی دولت مشروطه از حوادثی بود که رئیس جامع آدمیت را واداشت تا وارد کشمکشهای سیاسی با انقلابیون مشروطه ‌خواه شود. در 15 رجب 1325 هجری قمری اتابک اعظم به عضویت این انجمن درآمد و بیش از یک هفته از عضویت وی نگذشته بود که در حادثه سوء‌قصدی به قتل رسید. علیرغم اخباری که حاکی از روابط حسنه بین اتابک و عباسقلی خان بود، وی به دستور صنیع‌‌الدوله به اتهام دست داشتن در ترور صدراعظم بازداشت شد. پس از دستگیری وی و به دنبال اعتراض عده زیادی از اعضا انجمن، دو روز بعد تبرئه و آزاد گردید. علنی شدن فعالیت های مخفی انجمن آدمیت قتل اتابک باعث شد که فعالیت مخفی این انجمن برملا گردد و از این رو جامع آدمیت فعالیتهای خود را علنی کرد. حوادث نهضت مشروطیت و وقایع مجلس اول زمینه مناسبی را برای شهرت این انجمن فراهم کرد تا جایی که محمدعلی شاه نیز عضویت این انجمن را با پرداخت هزینه به دست آورد. پیوستن شاه مخالفان استبداد را بدگمان تر کرده تا جایی که سید محمد طباطبایی این عمل را کاری ناپسند و غیر موجه برشمرد. 
بعد از ترور نافرجام محمدعلی شاه، در ذیقعده 1325، عباسقلی خان با نفوذ کلام خویش توانست شاه را از هرگونه اقدام بر علیه مجلس و ملیون منصرف سازد و احتشام‌السلطنه رئیس مجلس وقت از این عمل وی قدردانی کرد. در همین دوران بود که وی برای دیدار ملکم رهسپار ایتالیا شد و این سفر موجبات انشعاب در جامع آدمیت و توطئه‌ ای جهت ترور وی را فراهم نمود. انحلال انجمن آدمیت همه این کشمکشها مقارن با به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه و در نهایت کمرنگ شدن فعالیت جامع آدمیت در دوره استبداد صغیر گردید و این انجمن در سال 1326 هجری قمری منحل شد. بعد از آن، با تعطیلی مجلس اول حیات سیاسی عباسقلی به پایان رسید و موجبات انزوای سیاسی وی را تا پایان عمر فراهم نمود.  
تحریرات منتشر شده آدمیت عبارتند از: اصول حقوق، بانگ بیداری، صحیفه آسمانی، فریفته آدم و اصول نظام که در نشریه حقوق سال 1325 به چاپ رسیده‌اند. علاوه بر آن مجموعه اسناد و مدارکی شامل نامه‌ها، خاطرات و خطابه‌های شخصی در آرشیو تخصصی فریدون آدمیت باقی مانده است که بخش عمده آن منتشر نشده است. 
عباس قلی خان سی سال خانه‌ نشین و منزوی و پیوندش با مبارزان سیاسی بریده بود تا اینکه سرانجام در 1318هجری شمسی در تهران وفات یافت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۳:۳۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۳:۳۵

عباسقلی آدمیت

خلاصه زندگی نامه

 میرزا عباسقلى خان قزوینی ملقب به عباسقلی آدمیت، از رجال عهد قاجاریه و از بنیانگذاران انجمن آدمیت به عنوان سومین انجمن شبه ماسونی ایران در عصر مشروطیت بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع