آیت الله عباسعلی عمید زنجانی در تاریخ 10 فروردین 1316 در یک خانواده متدین و مذهبی در شهر زنجان متولد شد. وی در رشته فقه و حقوق اسلامی تحصیل کرد و در سال 1366 مدرک خود را از طریق خبرگان دانشگاهی از وزارت علوم دریافت نمود.  آیت الله عمید از نخستین شاگردان درس امام خمینی(ره) در نجف اشرف بود. وی در بازنگری قانون اساسی در سال 1368 به عنوان منتخب مجلس در شورای بازنگری حضور داشت. راهنمایی بیش از 140 رساله دکترا و کارشناسی ارشد از جمله فعالیت‌های علمی اوست. وی همچنین موسس پژوهشکده مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی بود که از سال 1367 فعال شده است. آیت الله عمید زنجانی در روند سیاست‌گذاری و فعالیت‌های اجرایی انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی همکاری موثر داشت. تدریس حوزه و دانشگاه، ریاست دانشگاه تهران و نمایندگی مردم در مجلس شورای اسلامی از جمله سوابق آیت الله عمید زنجانی است. آیت‌الله عباسعلی عمید زنجانی 8 آبان سال 1390 به علت بیماری در تهران درگذشت. 
عباسعلی ششمین و آخرین فرزند خانواده پس از چهار برادر و یک خواهر بود. پدرش "اصغر عمید" از کسبه معروف و خیر شهر زنجان بود که علاقه فراوانی به علوم دینی و  روحانیت داشت و همین تقید باعث شد که مدام با مراجع تقلید در شهر مذهبی قم در ارتباط باشد. او از ارادتمندان "شیخ فیاض زنجانی" عالم مشهور زمان خود بود. عمید زنجانی پدرش را در سال 1343 از دست داد. مادر وی از یک خانواده روحانی و صاحب علم و نوه"میرزا مجید زنجانی" معروف به "میرزا مجید حکمی" از فیلسوفان برجسته و از شاگردان "جلوه" بود. ازدواج حجت الاسلام عمید زنجانی در سال 1348 به خاطر ازدواج با صبیه"آیت الله مرعشی نجفی" و تشکیل خانواده، رغم تمایل زیاد به اقامت در نجف و تحصیل و همراهی با امام در آن شهر به ایران بازگشت و برای مدتی در قم اقامت نمود در زمان اقامتش در قم به فعالیتهای سیاسی علیه رژیم پهلوی ادامه داد که به همین دلیل ساواک قم او را احضار و مورد بازجویی قرار داد. 
عمید زنجانی در حدود سال 1322 و از سن 6 سالگی تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه "توفیق" زنجان آغاز و دوره شش ساله قدیم را بدون وقفه طی کرد و سپس وارد دبیرستان "توفیق" زنجان شد. وی در دوره دبیرستان از شاگردان ممتاز محسوب می شد و از همان زمان به خاطر ریشه هایی که از طرف مادری در سلک روحانیت داشت و علاقه ای که پدرش به روحانیت و علوم دینی ابراز می کرد به مدرسه "سید" زنجان نیز می رفت و درس مقدمات می خواند. در کلاس دهم یا یازدهم از ترس گرفتن دیپلم که آن زمان تحصیلات سطح بالایی بود انگیزه تحصیلات حوزوی را از بین ببرد، دبیرستان را رها کرد و به مدرسه "سید" رفت. ورود به حوزه علمیه قم زنجانی پس از مدتی و در حدود سال 1330 به شهر مقدس "قم" مهاجرت نمود و برای کسب علوم دینی در سطوح بالاتر وارد حوزه علمیه آن شهر شد. پدر وی از مقلدین "آیت الله سید محمد حجت کوه کمری" بود و او را به نزد آن مرجع برد و با مساعدت ایشان وی وارد مدرسه "حجتیه" شد. بعد از پرداختن به علوم دینی و ورود به حوزه علمیه قم وی به علوم حوزوی اکتفا نکرد بلکه در تعطیلات تابستانی به زنجان مراجعت می کرد و در خدمت اساتید آن شهر به تحصیل هیئت و نجوم می پرداخت. اساتید زنجانی در حوزه علمیه قم از محضر آیات عظام: "بروجردی"، "امام خمینی(ره)"، "محمد باقرسلطانی طباطبایی"، "شیخ عبدالجواد اصفهانی"، "علامه طباطبایی"، "اراکی"، "عباسعلی شاهروردی"، "محقق داماد"، "مکارم شیرازی"، "موسوی اردبیلی" و "خزعلی" بهره جست و بخشی از دروس حوزوی را فرا گرفت. 
عباسعلی زنجانی در مدت ده سال اقامت در قم نه تنها به تحصیل علوم دینی پرداخت بلکه در اواخر آن نیز به تدریس اشتغال داشت. ایشان در کنار تدریس و تحصیل به تحقیق و تالیف مقاله علاقه مند بود و در آن زمان با نشریات "ندای حق" و "مکتب اسلام" همکاری و مقالات زیادی در آنها منتشر می کرد. مقالات نامبرده در آن زمان به علت سطح بالای علمی باعث تعجب "شهید بهشتی" شده بود. وی به غیر از تالیف مقاله در دروان اقامتش در قم همراه "قربانی"، "محمد جواد حجتی کرمانی"، "شیخ حسین حقانی"، "محمد مجتهد شبستری" و "علی حجتی کرمانی" کتابی تحت عنوان "زن و انتخابات" در رد شرکت زنان در انتخابات تالیف کردند. وی در اواخر دوران اقامت خود در قم و شروع نهضت امام فعالیتهای سیاسی را شروع کرد. 
آیت الله زنجانی از کسانی بود که سالها قبل از شروع نهضت اسلامی با امام خمینی (ره)آشنا و شیفته ایشان شد. وی خود در این باره می گوید: «من از سال 1332 باامام آشنا شدم. در آن موقع مقدمات می خواندم. این آشنایی، آشنایی علمی نبود، به دلایلی، نور محبت حضرت امام  در دل من افتاده بود. به طوری که معمولاً وقتی به درس می رفتم و یا بر می گشتم، مسیر رفت و برگشت را طوری تنظیم می کردم که لااقل روزی یک بارامام را ببینم. صحبت امام، خصوصیات اخلاقی و سایر جهات ایشان را در آن دوران، نه درک می کردم و نه برایم مقدور بود که به دست بیاورم. مشغول معالم و یا لعمه بودم اما قیافه امام و طرز راه رفتن او را تقلید می کردم. علاقه ام دراین متجلی نبود که به اخلاق و اندیشه های والای حضرت امام دسترسی پیدا کنم ولی طرز راه رفتن امام را تقلید می کردم. طرز گرفتن عبا، قدم برداشتن، سر را روی بدن نگه داشتن، چشم را به دور و یا نزدیک دوختن، تکان خوردن سر به چپ و یا راست، به زمین نگاه کردن و... همه را به دقت دیده بودم و پیش خودم تقلید می کردم. این نشانه علاقه و ارادتی بود که من پیدا کرده بودم. این ارادت را تا آخرین لحظه ای که امام رااز دست دادیم، داشتم.» 
آیت الله زنجانی از همان آغاز نهضت اسلامی به فعالیت در این راستا پرداخت. ایشان در این باره گفته اند: « هرگزاز فکر مسائل نهضت غافل نبودیم. با تمام جدیتی که در درس و بحث داشتیم و مشغول مطالعه و نوشتن تقریرات و مباحثه بودیم، پا به پای جریانات ایران پیش می رفتیم. در جریان مدرسه فیضیه، ما عزادارای راه انداختیم. به صورت دسته جمعی  در مدارس جلساتی به عنوان فاتحه برای شهدای فیضیه، بر پا کردیم. طلاب ایرانی طرفدار نهضت، به طور دسته جمعی راه می افتادیم و به منازل مراجع می رفتیم و جریانات تکان دهنده ایران، همچون: جریان فیضیه و دستگیری حضرت امام و جریان 15 خرداد و تبعید حضرت امام را مطرح کرده و مسائل نهضت را تازه نگه می داشتیم. اعلامیه هایی که ازایران می آمد با زحمت زیاد توزیع و نوارهای صحبتهای امام را تکثیر می کردیم. البته تهمت های زیادی به ما زده می شد. از نظر بعضی از آقایان این کارها سبک تلقی می شد و خلاف شان طلاب فاضل بود، ولی ما مسائل نهضت را مقدم بر همه چیز دانسته و همه چیز را فدای نهفته می کردیم. عشق و علاقه به امام از یک سو و اعتقاد به این نهضت مقدس از سوی دیگر موجب شده بود که ما تحت تاثیراین گونه سخنها واقع نشویم و تمام طعنه ها و نیش زبانها را تحمل کنیم.» فعالیت علیه همه پرسی 6 بهمن در سال 1341 محمدرضا پهلوی لوایح شش گانه را به همه پرسی گذاشت. حضرت امام خمینی(ره) و برخی از مراجع و روحانیون، مخالفت خودشان را با آن لایحه اعلام نمودند. آیت الله زنجانی نیز از جمله روحانیونی بود که علیه همه پرسی ششم بهمن 1341 فعالیت می کرد و قبل از رسیدن روز همه پرسی علیه رفراندوم، بین مردم تبلیغ کرد و از مردم تقاضا می کرد تا در همه پرسی شرکت نکنند. در این میان ساواک از اقدامات وی باخبر شد و او را تحت تعقیب قرار داد ولی قبل از دستگیری از طریق مرز خرمشهر راهی عراق شد. 
آیت الله زنجانی پس از عزیمت به عراق و اقامت در نجف اشرف فرصت به دست آمده را غنمیت شمرد و وارد حوزه علمیه نجف شد. در حوزه از محضر مدرسین و فضلای آن به خصوص آیات عظام: "حکیم"، "خوئی"، "سید محمود شاهروردی"و "میرزا باقر زنجانی" استفاده نمود در این زمان او علاوه بر تحصیل به فعالیتهای سیاسی نیز مشغول بود و سعی می کرد پیام نهضت روحانیون در ایران را به حوزه علمیه نجف منتقل نماید. وی تلاش می کرد نظر علمای نجف خصوصاً "حکیم" را به حوادث ایران معطوف کند، زیرا در آن زمان تبلیغات رژیم پهلوی در بین علمای نجف بر ضد امام و نهضت روحانیون خیلی شدید بود و اکثر آنان فکر می کردند که امام برای رسیدن به مقام مرجعیت اقدام به مخالفت با رژیم پهلوی کرده است. راهپیمایی در نجف برای حمایت از نهضت مردم ایران آیت الله عمید زنجانی و برخی روحانیون ایرانی دیگر که برای انقلاب اسلامی تبلیغ می کردند رسالت مهمی را برعهده گرفته بودند آنها بعد از واقعه دوم فروردین 1342 در قم و بعد از واقعه 15خرداد 1342 به راهپیمایی و برگزاری مجالس و مراسمی در نجف در حمایت از نهضت مردم ایران به رهبری حضرت امام اقدام کردند و تلاش نمودند علمای بزرگ آن حوزه نیز از این نهضت حمایت کنند. اقدامات آنان سبب شد که "آیت الله خوئی" اعلامیه هایی در حمایت از نهضت امام و تقبیح عملکرد رژیم در قتل عام و ضرب و شتم علما و طلاب صادر نمایند. بعد از تبعید امام در سال 1344 از ترکیه به عراق وی از نخستین کسانی بود که در کاظمین خدمت امام رسید و با ایشان ملاقت کرد و در سفرهای وی به سامرا و کربلا و در نهایت به نجف فعالانه حضور داشت. پس از اقامت امام در نجف، عمید زنجانی از یاران بیت امام در نجف بود و تمام اطلاعات و اخبار را به ایشان می رساند، امام نیز از طریق وی اقداماتی در جهت بیداری علمای نجف و حمایت نهضت مردم ایران علیه رژیم پهلوی انجام می داد. ماموریت از طرف امام(ره) برای آزادی آیت الله منتظری در جریان دستگیری "آیت الله منتظری" امام(ره) به حجت الاسلام عمید زنجانی تکلیف نمود تا عده ای از طلاب را جمع کند و همراه آنها به بیت "آیت الله حکیم" برود و از ایشان بخواهد تا توصیه نامه ای جهت آزادی آیت الله منتظری بنویسد این اقدام موثر واقع شد و آنها از "آیت الله حکیم"، نامه ای مبنی بر تقاضای آزادی منتظری گرفتند و بعد از مدتی وی از زندان آزاد شد. ایجاد ارتباط بین نجف و قم یکی از اقدامات آیت الله زنجانی در دوران اقامت در نجف، سفر به ایران و انتقال اخبار نجف و امام به قم و بالعکس بود. در این میان بعد از فوت پدرش به بهانه شرکت در مجلس ترحیم به ایران مسافرت کرد و با مراجع عظام از جمله "آیت الله گلپایگانی" و "مرعشی" دیدار کرد و اخبار نجف و وضعیت امام و نهضت را به آنان رساند. 
امام جماعت مسجد لرزاده حجت الاسلام عمید زنجانی در سال 1350 بنا به اصرار عده ای از اهالی "مسجد لرزاده" و تایید "آیت الله مرعشی" به تهران آمد و امام جماعت مسجد مذکور را به عهده گرفت، از این زمان به بعد او در تهران فعالیت های سیاسی و فرهنگی خویش را آغاز کرد و به مبارزه علیه رژیم سرعت بیشتری بخشید. در این مسجد جلساتی با دانشجویان به بهانه مبارزه با مارکسیسم برگزار کرد و علاوه بر آن وی هر شب در مسجد سخنرانی می نمود و با تشریح بیدادگریهای رژیم در قالب کنایه به حکومت پهلوی حمله می کرد. علاوه بر آن او کتابخانه مسجد لرزاده را گسترش داد و تبدیل به کانون ارشاد اسلامی نمود که در این کانون نوجوانان و دانشجویان زیادی حضور داشتند، البته این کانون بعدها به خاطر نفوذ گروهک ها و منافقین تعطیل شد. فعالیت در جامعه روحانیت مبارز تهران حجت الاسلام عمید زنجانی در زمان اقامت در تهران با اعضای جامعه روحانیت مبارز تهران ارتباط برقرار کرد و در جلسات شورای مرکزی آن نیز شرکت می نمود. در جامعه روحانیت مبارز تهران بیشتر اعلامیه ها توسط وی تهیه می شد. او بعد از ورود به جلسات شورای مرکزی جامعه و عضویت در آن همراه تنی چند از علمای جنوب شهر تهران جامعه روحانیت جنوب تهران را تشکیل دادند و خودش نیز سرپرستی آن را برعهده گرفت. دستگیری پس از فاجعه 17 شهریور در سالهای 1356 و 1357 قیام مردم به اوج خود رسید و راهپیمایی های عظیمی در تهران و شهرستان ها به رهبری روحانیت مبارز تهران برگزار شد که سرپرست جامعه روحانیت مبارز جنوب تهران نقش زیادی در به راه انداختن آنها داشت. بعد از حادثه هفده شهریور 1357 حجت الاسلام عمید زنجانی توسط رژیم دستگیر و در زندان مشترک کمیته محبوس گردید. وی در این باره می گوید: «رژیم دیوانه وار بعد از جنایت گسترده ای که انجام داده بود، وحشت داشت که این جنایت در میان مردم بازتاب داشته باشد. لذا قصد داشت اعضای جامعه روحانیت مبارز را دستگیر کند. ظاهراً آن شب به خانه های اعضای جامعه روحانیت مبارز حمله شده بود... ساعت دو یا دو ونیم بعد از نیمه شب بود که خواب بودم و زنگ در را زدند و آیفون را برداشتم  و متوجه شدم ماموران رژیم آمده اند. من به خانه همسایه فرار کردم و در یک اتاقی که قبلاً با صاحب خانه هماهنگ کرده بودم و خالی بود پنهان شدم ولی ماموران به آنجا آمدند و من را دستگیر کردند، چون قبلاً به آیفون جواب داده بودم و صدای من را شنیده بودند.» بعد از گذشت مدتی رژیم، تحت فشار مردم حجت الاسلام عمید زنجانی را آزاد کرد. 
آیت الله عمید زنجانی در جریان استقبال از امام خمینی(ره) از افراد موثر در هدایت تظاهرات آن روز بود. در جریان انقلاب خصوصاً در ماه های آخر آن به تشکیل گروه های مسلح برای مبارزه با رژیم در جنوب شهر تهران جهت خنثی کردن اثرات حکومت نظامی اقدام نمود که بعدها همین گروه ها تبدیل به کمیته انقلاب اسلامی گردید.وی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سنگر مبارزه و مقاومت را رها نکرد و مسئولیت های زیادی را برای خدمت به انقلاب اسلامی و مردم ایران بر عهده گرفت. در دوره ریاست جمهوری مقام معظم رهبری، ریاست ستاد پشتیبانی جنگ تهران را برعهده گرفت و همچنین از طرف امام در سال 1359 به نمایندگی ایشان در بررسی وضعیت بنیاد مستضعفان جهت جمع آوری اموال، طلاها و جواهرات سلطنتی تعیین شد. علاوه بر آن در سال 1360 وی نمایندگی امام را در بررسی وضعیت مذهبی و سیاسی استرالیا را برعهده داشت. درآماده کردن افکار عمومی و محافل دانشگاهی برای تدوین قانون اساسی در کنفرانس های مربوط به این موضوع، شرکت فعالی داشت و از جمله اعضای آن شورا بود. نمایندگی مجلس شوراری اسلامی حجت الاسلام عمید زنجانی در دوره های سوم و چهارم مجلس شواری اسلامی از طرف مردم تهران به نمایندگی انتخاب شد و در مجلس نیز ریاست کمیسیون قضایی و کمیسیون آیین نامه داخلی را بر عهده داشت. وی در سال 1368 از طرف امام به عضویت شورای قانون اساسی انتخاب شد و در آن شورا فعالانه حضور داشت. 
آیت الله عمید بعد از انقلاب در کنار فعالیت های سیاسی، از فعالیت های فرهنگی نیز دست برنداشت و در عرصه های فرهنگی حضور چشمگیری داشت، به طوری که از سال 1358 بنا به درخواست "آیت الله مفتح"در دانشکده الهیات دانشگاه تهران به تدریس مشغول شد و پس آن نیز در دانشگاه های "شهید بهشتی"، "امام صادق(ع)" و "امام حسین(ع)"، "دانشکده روابط بین الملل"، "علوم قضایی"، "امام باقر و علوم اجتماعی" به تدریس علوم قرآنی ، نهج البلاغه، معارف اسلامی، دیپلماسی و رفتار سیاسی اسلام، حقوق بین الملل و فقه سیاسی اشتغال داشت. علاوه بر دانشگاه وی در حوزه نیز به تدریس علوم حوزوی مشغول بود. مسئولیت های فرهنگی حجت الاسلام عمید زنجانی غیر از تدریس مسئولیت های فرهنگی نیز بر عهده داشت: عضویت در شورای فرهنگ عمومی کشور وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی عضویت در شورای مشورتی یونسکو عضویت در شورای نویسندگان دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران رئیس کمیته علوم انسانی جهاد دانشگاهی عضو مشاور شورای زنان وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی عضو کمیته حقوق وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی عضو شورای برنامه ریزی گروه الهیات وابسته به ستاد انقلاب فرهنگی عضو شورای مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی عضویت در هیئت امنای دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره) عضویت در هیئت منصفه مطبوعات عضویت در هیئت تجدید نظر رسیدگی به تخلفات هیئت علمی دانشگاه تهران سرپرستی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ریاست دانشگاه تهران آیت الله عمید در سال 1384 به سمت ریاست دانشگاه تهران منصوب شد وی به عنوان اولین رئیس روحانی این دانشگاه بود ایشان همچنین سرپرستی موسسه مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی را نیز برعهده داشت. 
آیت الله عمید زنجانی با سابقه 50 سال تدریس و تألیف بیش از 40 جلد کتاب، 70 مقاله علمی و تدریس دروس مقاطع مختلف تحصیلی (کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری)، در عرصه‌های مرتبط با حقوق اسلامی مانند فقه سیاسی، حقوق بین ‌الملل اسلام، فقه تطبیقی و حقوق اساسی (کلیات وحقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران و حقوق اساسی تطبیقی) و مبانی حقوق عمومی در اسلام از اساتید صاحب نام حوزه حقوق به شمار می‌ آمد. از جمله آثار ایشان می توان موارد ذیل را نام برد: حقوق اقلیت ها در فقه اسلام مبانی فقهی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران حقوق اساسی و مبانی قانون اساسی نظام سیاسی و رهبری در اسلام حقوق بین الملل اسلام جهاد از دیدگاه نهج البلاغه سرزمین وطن از دیدگاه فقه اسلامی انقلاب اسلامی و ریشه های آن حقوق اساسی ایران فقه سیاسی فقه سیاسی جلد هفتم: مبانی حقوق عمومی در اسلام مبانی اندیشه سیاسی اسلام فقه سیاسی(جلد هفتم):مبانی حقوق عمومی در اسلام فقه سیاسی جلد دهم: اندیشه سیاسی در کشورهای اسلامی فقه سیاسی جلد نهم: قواعد فقه سیاسی (مصلحت) فقه سیاسی: جلد چهارم اقتصاد سیاسی فقه سیاسی جلد پنجم : قواعد حاکم بر مخاصمات مسلحانه فقه سیاسی جلد هشتم: تحول مبانی اندیشه سیاسی در فقه شیعه درآمدی بر فقه سیاسی، کلیات حقوق اساسی 
آیت الله عمید زنجانی در تاریخ 8 آبان 1390 به علت نارسایی کلیه در بیمارستان خاتم الانبیاء تهران دارفانی را وداع گفت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۱۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۱۲

عباسعلی عمید زنجانی

خلاصه زندگی نامه

 آیت الله عباسعلی عمید زنجانی، از چهره های ماندگار رشته حقوق و فقه سیاسی که در فاصله بین سالهای 1384 تا 1386 ریاست دانشگاه تهران بر عهده داشت. و همچنین در ادوار سوم و چهارم مجلس شورای اسلامی نماینده مردم تهران بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع