سید محمد کاظم موسوی بجنوردی در سال 1321 ه.ش، در خانواده‌ای روحانی در "نجف اشرف" به دنیا آمد، پدرش مرحوم آیت ‌الله "سید حسن بجنوردی" از دانشمندان و مراجع بلندپایه تشیع و مادرش نواده مرحوم "سیدابوالحسن اصفهانی"، مرجع بزرگ شیعه در نجف اشرف بودند. سید کاظم در همان شهر رشد کرد و به تحصیل علم پرداخته و هم ‌زمان علوم قدیم و جدید را فرا ‌گرفت، به ویژه در حوزه نجف از محضر اساتید ارجمندی سود ‌برد و از همان ایام به علوم عقلی و فلسفی علاقه وافر نشان ‌داد. اوضاع نابسامان سیاسی و اجتماعی سرزمین ‌های اسلامی همواره فکر او را به خود مشغول می ‌داشت از این رو وجهه همت خود را از یک سو، ورود به مبارزه سیاسی؛ و از سوی دیگر طراحی نهادی فرهنگی و علمی برای تحقق این اهداف قرار داد. در این میان فعالیت‌های سیاسی بجنوردی که منجر به دستگیری او در سال 1344 و قریب به 14 سال زندان شد گر چه وی را از پیگیری اهداف فرهنگی برای مدتی بازداشت، ولی زندان فرصت خوبی برای بازسازی فکری و تعمیق مطالعات تاریخی و فرهنگی در اختیار او نهاد و اجازه داد تا بیش از پیش به تفکر درباره راه‌های نیل به خودآگاهی و خودباوری فرهنگی بپردازد. وی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، پس از فعالیت در مشاغل بلندپایه دولتی و نمایندگی مردم در مجلس قانونگذاری ایران، اوقات خود را یکسره وقف تحقق اهداف بلند فرهنگی گردانید و "مرکز دائره ‌المعارف بزرگ اسلامی" را بنیان نهاد. علاوه بر این، وی از فعالان اصلاح ‌طلبی بود که پس از انتخاب "سید محمد خاتمی" به عنوان رییس جمهور در سال 1376، ریاست کتابخانه ملی ایران را نیز برعهده گرفت و مشاور رئیس‌ جمهوری در مسائل مختلف و به ویژه در مسألۀ فنآوری اطلاعات گردید. لازم به ذکر است، زندگینامه سیاسی و فرهنگی موسوی بجنوردی تحت عنوان "مسی به رنگ شفق"، در تهران به چاپ رسید. 
محمد کاظم موسوی بجنوردی به دلیل بهره مندی از خانواده ای روحانی که از مراجع تقلید شیعیان جهان بودمد، در محیطی کاملا مذهبی پرورش یافت و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدرسه "ایرانیان" (مدرسه علوی) در "نجف اشرف" گذراند و هم زمان به تحصیل ادبیات عرب، فقه و اصول نزد پدر و برادرش حضرت ایت الله "حاج مهدی موسوی بجنوردی" و مرحوم ایت الله آقای "سید محمد فیروز آبادی" پرداخت. وی پس از چندی در سال 1339 در 17 سالگی جهت ادامه تحصیل به "ایران" عزیمت کرده و منطق و فلسفه را نزد آقای "سید علی هاشمی" و فقه و اصول را نزد آقای "شریعتمدار رشتی" فرا گرفت. تحصیلات ایشان به این مرحله از زندگی وی منتهی نشد، وی در دوران زندان فقه و اصول را نزد آیت الله "انوری" و پس از زندان فلسفه را نزد دکتر "ابراهیمی دینانی"، "فصوص ابن عربی" را نزد دکتر "سید جعفر سجادی" و درس خارج فقه و اصول را نزد برادرش آموخت. 
محمد کاظم موسوی بجنوردی با دختر مرحوم آیت الله آقای شیخ محمو انصار به نام "امیره فرهنگ" ازدواج و صاحب 4 فرزند پسر به نام های "حسن"، "حسین"، "علی" و "محسن" شد. 
حزب ملل اسلامی نام یکی از نخستین گروههای مبارز مسلمانی است که در مبارزه با حکومت پهلوی مشی مسلحانه را برگزیده بود. این حزب در اسفند سال 1340 به رهبری سید محمد کاظم موسوی بجنوردی و با یاری کسانی چون "ابوالقاسم سرحدی‌زاده"، "محمد‌جواد حجتی کرمانی"، "سید‌محمد میر‌محمد صادقی"، "سید‌حسن طباطبایی"، "عباس دوزدوزانی"، "محمد‌کاظم سیفیان" و "سید‌اصغر قریشی" پایه‌گذاری شد. اعضای حزب عمدتاً از دانشجویان و دانش‌آموزان تشکیل شده و سن بیشتر اعضای آن به 25 سال نمی ‌رسید و بجنوردی، رهبر حزب هنگام تأسیس حزب ملل اسلامی، 19 ساله بیشتر نداشت. تنظیم اهداف و برنامه های حزب سید محمد کاظم موسوی بجنوردی و دیگر مؤسسان حزب ملل اسلامی در نخستین جلسات حزبی، برنامه‌ها و اهداف حزب را در زمینه‌های اقتصادی، قضایی، فرهنگی و سیاسی، در 65 ماده تصویب کردند. براندازی رژیم شاهنشاهی پهلوی و پایه‌گذاری حکومتی اسلامی، مهم ‌ترین هدف بنیان ‌گذاران این حزب بود. آنها آرمان برقراری حکومتی واحد میان تمام کشور‌های اسلامی را در سر داشتند. ارگان حزب ملل اسلامی، ماهنامه "خلق" بود که از بهمن سال 1343 تا زمان فروپاشی حزب، یعنی مهر سال 1344، در 9 شماره چاپ و بین اعضا منتشر شد. پرچم سرخ رنگ با ستاره‌ای هشت پر در داخل یک دایره سفید، نشان حزب بود. دستگیری بجنوردی و دیگر اعضای حزب سید محمد کاظم موسوی بجنوردی و اعضای حزب ملل اسلامی، پیش از آنکه فعالیتهای نظامی و مبارزات مسلحانه خود را آغاز کنند توسط شهربانی و ساواک کشف و پس از درگیری مختصری که در شب 24 مهر 1344 بین مبارزین و مأموران رخ داده، در نهایت بجنوردی و دیگر اعضا حزب دستگیر شدند. پس از آن حکومت پهلوی خبر کشف حزب ملل اسلامی را برای انجام تحقیقات بیشتر سه ماه مسکوت گذارد. اخبار و جزئیات کشف و دستگیری اعضای حزب ملل در اواخر دی ماه 1344 در روزنامه‌ها منتشر شد و بازتاب وسیعی یافت. سرانجام محاکمه 55 نفر عضو حزب ملل اسلامی در دو دادگاه عادی و تجدید‌نظر برگزار شد و بجنوردی رهبر حزب به اعدام و بقیه به حبس های ابد و سه تا ده ساله محکوم شدند. 
پس از دستگیری بجنوردی در سال 1344، آیت‌الله "سید‌ محسن حکیم" نامه‌ ای برای شاه فرستاد تا مانع از اعدام زندانیان سیاسی شود، در این میان "ژان پل سارتر"، فیلسوف فرانسوی نامه ای به شاه نوشته که در آن از "محمدرضا پهلوی" درخواست کرده "سید کاظم بجنوردی" را اعدام نکند پس از آن رئیس کمیته دفاع از زندانیان سیاسی رژیم پهلوی، به ناچار حکم اعدام بجنوردی، رهبر حزب را به حبس ابد تغییر داد که پس از آن با پیروزی انقلاب اسلامی آزاد شد. در این میان سید کاظم موسوی بجنوردی طی گفتگویی با ماهنامه "مهرنامه" شماره 19 در سال 1390، در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه "چه شد که سارتر وارد قضیه شد؟" پاسخ داد: «همانطور که می ‏دانید دانشجویان خارج از کشور یک کنفدراسیون داشتند که خیلی فعالیت کردند و از طریق آنها بود که ژان پل سارتر برای شریف امامی که آن زمان رئیس مجلس سنا بود؛ تلگراف فرستاد و به حکم اعدامِ من اعتراض کرد. اما در نهایت، کارِ روحانیت بود که مرا نجات داد. چون حکم اعدام من قطعی شد.» 
بجنوردی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مدت کوتاهی فعالیت در مشاغل بلندپایه دولتی را برعهده گرفت که عبارتند از: -استانداری اصفهان -نماینده مردم تهران در اولین دوره مجلس شورای اسلامی -تأسیس و اداره مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی در سال 1362 وی هم چنین پس از انتخاب "سید محمد خاتمی" به ریاست‌جمهوری در سال 1376، جایگزین او در سمت رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی شد و تا سال 1384 این سمت را بر عهده داشت. لازم به ذکر است،  بجنوردی در زمان ریاست جمهوری خاتمی، مشاور وی در مسائل مختلف و به ویژه در مسأله فناوری اطلاعات بود. 
14 سال حضور بجنوردی در زندان های ستمشاهی، فرصت خوبی برای بازسازی فکری و تعمیق مطالعات تاریخی و فرهنگی در اختیار او نهاد و اجازه داد تا بیش از پیش به تفکر درباره راه‌ های نیل به خودآگاهی و خودباوری فرهنگی بپردازد. نتیجه این تفکرات، منجر به بنیانگذاری مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی در اسفند ماه سال 1362 در "تهران" شد. این مرکز به سرعت نقش بزرگی در جامعه فرهنگی ایران برعهده گرفت و تأثیر به ‌سزایی در اشاعه اطلاعات دقیق و مستند علمی درباره تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران و اسلام برجای نهاد. اقبالِ دانشمندان و دانش ‌پژوهان ایرانی و غیرایرانی، و نیز محققانِ اسلام‌ شناس غربی به این دائره المعارف، نشان‌ دهنده این نقش و تأثیر است. دائره المعارف بزرگ اسلامی به 3 زبان فارسی، عربی و انگلیسی منتشر شده است. مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی هم چنین، بنا بر طرحها و پیش‌بینی‌های بجنوردی علاوه بر تدوین دائره المعارف های عمومی و تخصصی مربوط به ایران و اسلام، به تحقیق و تألیف آثار بزرگ مستقل مانند تاریخ اسلام، تاریخ ایران نیز اشتغال دارد. در خاطرات آیت الله "هاشمی رفسنجانی" به نکته جالبی در باره این مرکز اشاره شده، ایشان در خاطرات 26 دی سال 1362 می نویسد: آقای‌ [محمد کاظم‌ موسوی‌] بجنوردی‌ آمد و طرح‌ تدوین‌ دائره‌المعارف‌ اسلامی‌ را ارائه‌ کرد و از من‌ برای‌ راه‌ افتادن‌ آن‌ یاری ‌می ‌خواست‌؛ بلند پروازانه‌، ولی‌ لازم‌ است‌. اطمینان‌ زیادی‌ لازم‌ دارد که‌ این‌ مسئولیت‌ را تحمل‌ کند. 
شهریور ماه سال 1392، موسوی بجنوردی طی گفت و گویی با "منوچهر دین پرست" از "مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی"، با اشاره به نامزدی دکتر "حسن روحانی" در انتخابات یازدهم و حمایت آیت الله هاشمی رفسنجانی از وی گفت: «... به این دولت خیلی امیدوارم و حتی آقای روحانی قبل از اینکه رسما اعلام نامزدی کند، یک روز به دعوت ما به اینجا تشریف آوردند و وقتی می‌خواست سوار ماشین شود، ‌به من گفتند که من دارم به دریا می‌روم، ‌دست من را رها نکن. من هم به تمام مبارزینی که در طول سال‌ها با ایشان مبارزه کردم و به من لطف داشتند یا به صدها استادی که با ما در ارتباط هستند، ‌سفارش کردم که از ایشان پشتیبانی کنند و تلاش کردم که به ایشان کمک شود. البته گزینه اول ما آقای هاشمی‌رفسنجانی بود. اما بعد از اینکه آن جریان پیش آمد و آقای رفسنجانی از صحنه رقابت انتخاباتی بیرون رفتند و ایشان آقای روحانی را تایید کردند، ‌ما همه تلاش‌مان را برای آقای روحانی صورت دادیم. من معتقدم که آقای روحانی موفق می‌شود. ایشان همه مزیت‌های نسبی موفقیت مثل عقل، ‌درایت، ‌شناخت، ‌علم، ‌اعتدال، ‌حلم و واقع‌بینی را دارد. به عقیده من ایشان تمام محورهای موفقیت را دارد. اما اگر بخواهم به ادامه بپردازم، به نظرم اینکه چرا این‌گونه شد، با یک مساله قابل حل نیست.» 
بعد از مرگ "ریچارد فرای" (متخصص برجسته ایران‌شناسی، شرق‌شناس)، در حالی که برخی رسانه ها از جاسوس بودن وی خبر داده بودند، اما آنچه که وی را بر سر زبان ها انداخت وصیت وی مبنی بر دفن اش در ایران بود. در این میان بجنوردی تلاش گسترده ای را شروع کرد تا به عنوان وصی، "فرای" را به ایران آورده و به وصیت نامبرده عمل کند. موسوی بجنوردی ضمن یادداشتی در روزنامه "شرق" در 24 اردیبهشت سال 1393، در شماره 2015، ضمن پذیرش تلویحی جاسوس بودن "ریچارد فرای"، به توجیه جاسوسی‌های او پرداخته و مدعی شد که «اولا مشارالیه هیچ‌ گاه جاسوس «سیا» نبوده و کسانی که این اتهام واهی را به ایشان زده‌اند اشاره به 70 سال پیش در دوره سربازی ایشان در جنگ جهانی دوم دارند که به عنوان افسر وظیفه‌شناس «شرق‌شناس» گزارش‌هایی را که بخش اطلاعاتی ارتش از این سرباز می‌خواسته، پاسخ داده و نظرات خود را ابراز داشته است که طبعا برحسب وظیفه ملی او بوده و نه فقط نقصانی در شخصیت او نیست که مسلما خدمت هرکس به کشورش، فضیلت محسوب می‌شود. اما آنچه بیش از همه مهم است؛ اینکه در آن تاریخ هنوز سازمان «سیا» تشکیل نشده بوده که کسی عضو آن باشد. اکنون «مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی» در نظر دارد، شنبه دهم خرداد سال‌جاری ساعت 15 الی 19 بزرگداشتی برای این ایران‌دوست مظلوم تحت نام «نقش فرای در تاریخ و فرهنگ ملی ایران» برگزار کند. راجع به دفن او در اصفهان هنوز مایوس نشده‌ام. در این‌باره، ظاهرا پیشنهاد شده است که در قبرستان ارمنیان اصفهان یا در شیراز یا در قبرستان زردشتیان یزد دفن شود. برخی دوستان مشغول مذاکره با همسر آسوری‌ ـ ایرانی ایشان هستند که در هر حال باید نظر ایشان محترم شمرده شود. من هنوز بر عهد خود هستم که اگر پیکر این عزیز را تحویل ما دهند پیکرش را با احترام دفن کنیم و مقبره‌ای هم برایش بسازیم و یاد و خاطره‌اش را به پاس خدماتی که به فرهنگ و تاریخ ملی ما کرده است، گرامی بداریم. او به من وصیت کرد و من پذیرفتم. او گفت ایرانیان موحد بودند و به این جهت از جان و دل اسلام را پذیرفتند و نقش بسیار برجسته‌ای در تکوین و شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی ایفا کردند. » در این میان روزنامه کیهان در پی انتشار مقاله موسوی بجنوردی، در تحلیلی از این مقاله می نویسد : نکته عجیب در مقاله موسوی بجنوردی اطلاق عنوان غلط‌انداز «وظیفه‌‌شناسی و خدمت به کشور» برای تحرکات جاسوسانه ریچارد فرای می‌باشد. این عبارات اگر از سوی یک دولتمرد آمریکا یا یک مقام سازمان سیا گفته می‌شد البته قابل درک بود اما از زبان یک ایرانی جای سوال دارد و باید از وی پرسید که شما ایرانی هستید یا آمریکایی؟! 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۵:۰۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۵:۰۴

سید محمد کاظم موسوی بجنوردی

خلاصه زندگی نامه

 سید محمد کاظم موسوی بجنوردی، فعال سیاسی اصلاح طلب، مؤسس و رهبر حزب ملل اسلامی، بنیانگذار مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی که ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، ریاست مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و همچنین مشاور فرهنگی رییس جمهور را در کارنامه خود دارد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع