سپهبد حاجی علی رزم آرا در 10 فروردین ماه 1280 در محله "سرچشمه" تهران به دنیا آمد و به دلیل تقارن زمان تولد او با شب "عید قربان" او را "حاجی علی" نامیدند. او در خانواده ای نظامی متولد شد. پدرش "سرهنگ محمد رزم آرا" افسر سابق توپخانه و رئیس مدرسه نظام بود و از نوادگان یکی از صاحب منصبان اولین کارخانه اسلحه سازی تهران در زمان "ناصرالدین شاه" معروف به "قورخانه" بود. علی رزم آرا تحصیلات خود را در مکتبخانه آغاز کرد و سپس در مدارس "اقدسیه"، "دارالفنون" و "آلیانس" ادامه تحصیل داد. وی در 17 سالگی به مدرسه نظامی "مشیرالدوله" رفت و دوسال بعد با درجه ستوان دومی از آنجا فارغ التحصیل شد و به ارتش پیوست.علی رزم آرا از طرف وزیر جنگ برای یادگیری فنون جنگ عازم فرانسه شد و در دانشگاه "سن سیر" در رسته پیاده نظام به تحصیل پرداخت و پس از بازگشت به ایران به فرماندهی هنگ کرمانشاه و سپس لرستان منصوب شد.علی رزم آرا در سال 1314 به ادامه تحصیل در دانشگاه جنگ پرداخت و به درجه استادی رسید و در آنجا به تدریس تاکتیک، نقشه ‌خوانی و جغرافیای نظامی پرداخت.علی رزم آرا همچنین اداره جغرافیا را برای تهیه نقشه های دقیق جغرافیایی از سراسر کشور تاسیس کرد و به ریاست آنجا رسید.علی رزم آرا پس از ارتقای درجه های فراوان و کسب منصب های مختلف در ارتش در سال 1322 با درجه سرتیپی به ریاست ستاد ارتش رسید.او سرانجام از طرف محمد رضا شاه در سال 1327 به سپهبد رزم آرا ملقب شد. وی در تاریخ ایران چهارمین فردی بود که به این درجه نائل شد.علی رزم آرا با "انورالملوک هدایت" خواهر "صادق هدایت" نویسنده ایرانی ازدواج کرد و حاصل این ازدواج 5 فرزند بود.علی رزم آرا در سال 1329 به نخست وزیری ایران رسید و در مجلس با ملی شدن صنعت نفت ایران مخالفت کرد. او در سخنانش از توصیفات توهین آمیزی نسبت به ملت ایران استفاده کرد.یکی از اعضای گروه فدائیان اسلام، علی رزم آرا را در 16 اسفند ماه 1329 در 49 سالگی در مسجد "شاه" ترور کرد. قبر وی در "باغ طوطی" حرم حضرت عبدالعظیم حسنی است. 
علی رزم آرا بعد از دوران کودکی به مدت یک سال به مکتبخانه "ملاباشی" رفت و تحصیلات ابتدایی خود را تا کلاس هفتم در مدارس "اقدسیه" و "دارالفنون" پشت سر گذاشت. او سپس به مدرسه فرانسوی "آلیانس" رفت اما نتوانست از عهده درس آنجا بر بیاید و به ناچار بعد از 3 سال در سن 17 سالگی وارد مدرسه نظام "مشیرالدوله" شد و در سال 1299 با درجه ستوان دومی از آنجا فارغ التحصیل شد.علی رزم آرا در سال 1302 توسط "وزارت جنگ" به همراه گروهی از افسران جوان جهت فراگیری فنون جنگ به فرانسه فرستاده شد و چون وی از درجه نظامی بالاتری در گروه اعزامی برخوردار بود به سرپرستی گروه منصوب شد.او تحصیلات خود را در دانشکده نظامی "سن سیر" فرانسه در رسته پیاده نظام به پایان رساند و توسط فرماندهان فرانسوی مورد تقدیر قرار گرفت و در سال 1306 به ایران بازگشت.علی رزم آرا در سال 1314 بعد از تاسیس دانشگاه جنگ در تهران، دوره تحصیلی آن دانشگاه را طی کرد و به درجه استادی رسید. همکاری با دانشگاه جنگدر سال 1314 دانشگاه جنگ توسط "سپهبد فرانسوا ژرژ ژاندر" تاسیس شد. علی رزم آرا در سال 1314 به تهران آمد و به سمت معاون "سپهبد فرانسوا ژرژ ژاندر" منصوب شد و پس از پشت سر گذاردن دوره دانشگاه جنگ به درجه استادی رسید و در دانشگاه جنگ و دانشکده افسری تاکتیک، نقشه ‌خوانی و جغرافیای نظامی را تدریس کرد.علی رزم آرا در سال 1318 به درجه سرتیپی رسید و مدیر دروس دانشگاه جنگ شد. 
علی رزم آرا در سال 1299 با درجه ستوان دومی وارد ارتش شد و در عملیات سرکوب "نهضت جنگل" با "رضاخان" آشنا شد. نهضت جنگل در سال 1293 برای آزادی گیلان از دست نظامیان روسی توسط میرزا کوچک خان شکل گرفت.علی رزم آرا در سال 1299 طی عملیاتی برای سرکوب "خان شکاک" که با تصرف مناطق کردنشین آذربایجان تا ادعای خودمختاری قومی در شمال غرب ایران پیش رفته بود شرکت موثر داشت و به همین دلیل به درجه ستوانی رسید.علی رزم آرا پس تحصیل و بازگشت از فرانسه به ایران در سال 1306 به درجه سرگردی رسید و به فرماندهی هنگ مستقل کرمانشاه منصوب شد. اقدامات وی در این منصب درجه او را در سال 1308 به سرهنگ دومی ارتقا داد.علی رزم آرا در سال 1311 با حفظ سمت فرماندهی هنگ کرمانشاه، به کفالت فرماندهی تیپ لرستان رسید. وی در سال 1312 با اخذ درجه سرهنگی به فرماندهی تیپ لرستان منصوب شد و در سرکوب شورشیان لرستان موفق بود.علی رزم آرا در سال 1318 پس از 19 سال خدمت در ارتش به درجه سرتیپی رسید و به عضویت شورای عالی نظام برگزیده شد. فرماندهی لشگر اول مرکز بعد از فروپاشی ارتش و استعفا رضا شاهدر 3 شهريور ماه 1320 نيروهای متفقين که شامل انگلستان و شوروی بود، بدون توجه به اعلام بی طرفی دولت ايران در جنگ جهانی دوم به كشور ما حمله كردند و در عرض مدتی كوتاه آن را به تصرف خود درآوردند. در این میان علی رزم آرا از جمله افسرانی بود که معتقد بود، ارتش ایران توان مقابله در این میدان را ندارد و پیشنهاد کرد صلاح در ترک مخاصمه پیش از انهدام کل ارتش ایران است.پس از حمله متفقین به ایران و متلاشی شدن واحدهای نظامی، شورای عالی جنگ طرح استخدام سربازان پیمانی را به تصویب رساند که به موجب آن کلیه سربازان وظیفه مرخص می شدند و ارتش موظف به استخدام سرباز پیمانی می شد. علی رزم ‌آرا که این طرح را به زیان مملکت می دید از امضای آن خودداری کرد. این طرح مورد مخالفت "رضاشاه" واقع شد و کلیه افسرانی که آن را امضاء کرده بودند، مورد بازخواست قرار گرفته و چند تن از آنها تحویل دادرسی ارتش شدند و به زندان افتادند.با صدور دستور رضاشاه مبنی بر ترک مقاومت در 6 شهريور ماه 1320، ارتش به يكباره فروريخت و نتوانست در برابر حمله متفقين جز مقاومتی بسيار اندک كاری انجام دهد.رضا شاه استعفا داد و از کشور خارج شد و 18 لشگر ارتش فرو ریخت و افسران ارتشی که از نزدیکان "رضا شاه" بودند استعفا دادند. علی رزم ‌آرا به جای سرلشگر "بوذرجمهری" فرمانده لشگر اول مرکز شد و نزدیک 1 سال در این سمت بود و سپس به ریاست واحد جدید لشگر آمادگاه تعلیماتی ارتش منصوب شد.  استعفا از ریاست چند ماهه ستاد ارتش علی رزم ‌آرا در سال 1322 به ریاست ستاد ارتش برگزیده شد و توانست چند ماهی در آن سمت باقی بماند. در‌‌ همان سال متفقین عده زیادی از رجال و افسران ارتش را به جرم تمایلات فاشیستی مستقیما بازداشت کردند. طریقه بازداشت بسیار خشن و بدون رعایت مقررات نظامی بود. علی رزم‌ آرا بعد از ملاقات با وابستگان نظامی کشورهای متفق، ضمن انتقاد از رویه آن ‌ها از ریاست ستاد ارتش استعفا داد.علی رزم آرا پس از استعفاء از ریاست ستاد ارتش، فرمانده دانشکده افسری و مسئول دفتر نظامی شاه شد.  کسب مقام سرلشگریدر فروردین ماه 1323 علی رزم ‌آرا درجه سرلشگری را دریافت کرد و مجددا به ریاست ستاد ارتش منصوب گردید. این ریاست 14 ماه طول کشید ولی به طور ناگهانی بازنشسته شد و سرلشگر "ارفع" جای او را گرفت.علی رزم ‌آرا در حقیقت در خرداد ماه 1324 از سوی شاه منتظرخدمت شد و تا 14 ماه در خانه تحت نظر بود. آنطور که خود وی در خاطراتش ذکر کرده "محمد رضا شاه" از حضور او در جايگاه رياست ستاد ارتش آسوده خاطر نبود و از اين رو برای مدتی وی را منتظر خدمت کرد. کمک به حل بحران آذربایجان و کردستان ایران علی رزم آرا پس از 14 ماه منتظر خدمت بودن در سال 1324 از سوی "قوام السلطنه"، نخست وزیر وقت دعوت به كار شد و در اردیبهشت ماه 1325 به سمت ریاست بازرسی منطقه 2 به کردستان اعزام شد.علی رزم آرا بعد از انجام چند ماموريت در کردستان در 11 تير 1325 برای سومین بار به رياست ستاد ارتش رسيد.در این سال در اثر تدبیر "قوام السلطنه" موضوع آذربایجان و کردستان حل شد. در این موفقیت‌ ها که ارتش و علی رزم‌ آرا هم نقش داشتند، علی رزم ‌آرا مورد توجه مقامات قرار گرفت و شاه فرمانی به خط خود برای او صادر کرد و خدمات او را ستود.در فروردین 1327، "محمد رضا شاه"، علی رزم ‌آرا به او درجه سپهبدی داد و وی از آن به بعد به سپهبد رزم آرا معروف شد. او چهارمین فرد در تاریخ ایران بود که به درجه سپهبدی رسید.     
علی رزم آرا در سال 1316 اداره جغرافیایی را برای تهیه نقشه­ های دقیق از سراسر ایران تاسیس کرد که به خاطر موفقیت در این کار به درجه سرتیپی رسيد و به ریاست اداره جغرافیایی رسید. علی رزم آرا مجموعه 18 جلدی "جغرافیای نظامی ایران" را تالیف کرد. این مجموعه اطلاعات جامعی از ویژگی های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی استان های ایران را در بردارد. 
در 26 تیرماه 1328، "گلشاییان" نماینده دولت ایران و وزیر دارایی وقت ایران با "گس" نماینده شرکت نفت انگلیس قراردادی را امضا کردند که به قرارداد الحاقی به قرارداد 1933 میلادی یا قرارداد "گس – گلشاییان" معروف شد. بر اساس این قرارداد، سلطه انگلیس بر منابع نفت ایران به مدت 33 سال تمدید می شد تا این کشور بتواند تا سال 1361 بر منابع نفت ایران تسلط داشته باشد.این قرارداد در مجلس ملی پانزدهم مطرح شده بود اما به تصویب آن مجلس نرسید و این مجلس پایان یافت.شاه در این زمان به دولت انگلیس اطمینان داده بود که در صورت پذیرش اصلاحات و افزایش اختیاراتش، این قرارداد الحاقی نفتی در مجلس به تصویب خواهد رسید.شاه با اعمال نفوذ دربار و ارتش از انتخاب شدن نمایندگان مخالف این لایحه در مجلس شانزدهم جلوگیری نمود.علی رزم آرا در انتخابات دوره شانزدهم دخالت تام داشت. تهران تنها منطقه‌ ای بود که نتوانست در انتخابات آنجا مداخله کند زیرا "سرلشگر زاهدی" رقیب دیرین او در سمت ریاست شهربانی اجازه مداخله به او را نداد.در انتخابات مجلس سنا تا حدی دخیل بود، مخصوصا در انتخاب سناتورهای انتصابی که در صلاحیت شاه بودند، عده‌ای از امرای ارتش را وارد کرد. مجلس سنا بر اساس قانون اساسی مشروطیت ایران یکی از دو مجلس قانون ‌گذاری ایران به همراه مجلس شورای ملی بود که از سال 1328 در هفت دوره منعقد شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی منحل گردید.انتخابات برگزار شد اما با مشخص شدن این دخالت ها دکتر مصدق به همراه عده ای در اعتراض به وضع انتخابات در دربار متحصن شدند اما این اعتراض مورد توجه قرار نگرفت. 
دولت انگلیس به دلیل تعلل "منصور ملک" نخست وزیر وقت در دفاع از قرارداد الحاقی نفتی "گس-گلشائیان" او را مجبور به استعفا کرد. در 5 تیر ماه 1329، "منصور ملک" به شرط اعزامش به شهر "رم" در کشور "ایتالیا" و انتصاب به سمت سفیر ایران در "ایتالیا"، استعفا داد.شاه و انگلیس می خواستند فردی به نخست وزیری انتخاب شود تا از اقدامات مختلف نترسد و تصویب قرارداد الحاقی نفتی را تمام کند به همین دلیل سپهبد رزم آرا برای نخست وزیری به مجلس معرفی شد که با وجود مخالفت جبهه ملی موفق به کسب رای اعتماد از مجلس شد.علی رزم آرا در 5 تیرماه 1329 فرمان نخست‌ وزیری خود را دریافت کرد. کابینه او چند بار استیضاح شد ولی همواره از رای اعتماد اکثریت مجلس شورای ملی برخوردار گردید و به عکس در مجلس سنا اکثریت ضعیفی از او حمایت می ‌کردند.در مجلس سنا مخالفین سرسخت علی رزم آرا عبارت بودند از: "دکتر متین دفتری"، "سید محمد تدین"، "سرلشگر زاهدی"، "عدل‌ الملک دادگر"، "دکتر حسابی" و "عبدالحسین نیکپور"در مجلس شورای ملی غیر از فراکسیون 8 نفری جبهه ملی به رهبری "دکتر مصدق" چند نفر از منفردین مانند "دکتر معظمی" و "جمال امامی" نیز با او از در مخالفت درآمدند.  ارائه لایحه "گس-گلشائیان" به مجلسعلی رزم ­آرا به عنوان نخست وزیر لایحه الحاقی نفتی "گس- گلشائیان" را در مجلس مطرح کرد و با انتقادات نمایندگان مجلس روبرو شد و "غلامحسین فروهر" وزیر دارایی کابینه رزم‌ آرا آن لایحه را در 5 دی ماه 1329 از مجلس پس گرفت. این پس گرفتن لایحه نفت که بدون موافقت مجلس بود باعث نارضایتی اعضای مجلس شد و وقتی که خواستند درباره اقدام نادرست "غلامحسین فروهر" رای بگیرند "دکتر طاهری" مجلس را از اکثریت انداخت و نارضایتی مجلسیان بیشتر شد. نتیجه این اقدام این شد که مجلس نسبت به حکومت رزم‌ آرا بدبین شد. 
دومین مسئله مهم پیش روی دولت رزم آرا ملی شدن صنعت نفت بود. چند ماه بعد از نخست وزیری وی، مبارزات طرفداران ملی­ شدن نفت شدت گرفت و تظاهرات موافقین در مجلس و خارج از آن و نیز اعتراض در محافل داخلی و خارجی آغاز شد.روزی که رزم‌ آرا پشت تریبون مجلس رفت، برخلاف وعده ‌هایش که گفته بود: «من سربازم و می ‌خواهم به مملکت خود خدمت کنم»، گفت: «ملت ایران عرضه ساختن لولهنگ را هم ندارند آن وقت چطور می ‌خواهند دستگاه عظیم نفت را اداره کنند.»علی رزم آرا به این ترتیب در مجلس با ملی شدن صنعت نفت مخالفت کرد و این سخنان سبب ناراحتی مجلس و مردم شد. 
سپهبد رزم ‌آرا در میان سیاسیون چهره محبوبی نداشت. اسلام ‌گرایانی چون فدائیان اسلام او را وابسته و عامل بیگانه می ‌دانستند و چهره‌ هایی چون "دکتر محمد مصدق" که آن زمان نماینده مجلس شورای ملی بود نیز او را مانعی در راه ملی شدن صنعت نفت قلمداد می ‌کرد و به مخالفت با او برخاسته بود. رزم ‌آرا در مقام نخست‌ وزیری از لایحه نفتی "گس- گلشائیان" که به عقیده ملی ‌گرایان با افزایش وابستگی به انگلیس منافع ملت ایران زیر پا گذاشته میشد، حمایت کرد و با ملی شدن صنعت نفت به مخالفت پرداخت و بدین ترتیب مغضوب ملی ‌گرایان شد. "شهید حاج مهدی عراقی" از چهره های شاخص جمعیت فدائیان اسلام در کتاب "ناگفته ‌ها" ذکر کرده است که "شهید نواب صفوی"، علی رزم آرا را تنها سد مقابل مسیر ملی شدن صنعت نفت می دانست. جمعیت فدائیان اسلام از تشکیلات شیعی در ایران بود که در دهه 1320 به رهبری "شهید نواب صفوی" با هدف برقراری حکومت اسلامی تشکیل شد. اعدام‌ های انقلابی این گروه مانند ترور علی رزم آرا باعث شهرت آنها شد. بعد از سخنرانی علی رزم آرا در مخالفتش با ملی شدن صنعت نفت در مجلس و توهین وی به ملت ایران جمعیت فدائیان اسلام تصمیم به ترور وی گرفتند.  
رزم آرا در 16 اسفند 1329 برای شرکت در مجلس ختم "آیت الله فیض" به مسجد شاه رفت. در آنجا "خلیل طهماسبی" معروف به "عبدالله موحد رستگار" از اعضای جمعیت "فدائیان اسلام" به او شلیک کرد و علی رزم آرا در دم جان سپرد. قبر وی در "باغ طوطی" حرم حضرت عبدالعظیم حسنی است. رهایی ضارب از مجازات"خلیل طهماسبی"، ضارب رزم‌ آرا هرگز مجازات نشد. جبهه ملی در سال 1331 در مجلس به اوج قدرت رسید. در مجلس طرحی تهیه و تصویب شد که به موجب آن "خلیل طهماسبی" از زندان آزاد شد. در این ماده واحده قید شده بود که: «چون خیانت علی رزم ‌آرا و حمایت او از اجانب بر ملت ایران ثابت است بر فرض اینکه قاتل او "خلیل طهماسبی" باشد از طرف مردم ایران بیگناه شناخته شده و تبرئه می ‌شود.»پس از تصویب این قانون "خلیل طهماسبی" از مجازات خلاص شد و در 27 آبان ماه 1331 در مصاحبه با مطبوعات گفت: «خیانت رزم آرا به وطن بر ما ]جمعیت فدائیان اسلام[ محرز شده بود و من برانداختن او را برعهده گرفتم.» 
ترور علی رزم ‌آرا عملا به روند ملی شدن صنعت نفت ایران سرعت بخشید. فردای ترور رزم آرا در 17 اسفند ماه 1329، لایحه ملی شدن نفت به مجلس ارائه شد و در کمتر از 2 هفته پس از این حادثه، در 29 اسفند ماه 1329 نفت ایران ملی شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۲:۵۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۱:۱۲:۵۴

اسناد و مراجع