سعدالدین مسعود بن عمر بن عبداللّه هروی خراسانی تفتازانی، در تفتازان (تفتازان امروزه جز شهرستان شیروان است) در سال 712 هجری قمری به دنیا آمد و در سرخس، سمرقند، هرات، خوارزم و دیگر نواحی ایران به تحصیل و پژوهش و تدریس و تألیف پرداخت. تفتازانی در شانزده سالگی اولین تألیفش را که شرح تصریف زنجانی بود، به انجام رساند. از آن پس وی آثار متنوعی در صرف و نحو، بیان و بدیع، لغت، فقه و اصول، منطق، کلام، حدیث و تفسیر نوشت.شهرت آثار وی بسرعت از مرزهای ایران گذشت و سراسر جهان اسلام را فراگرفت. توفیق تفتازانی مرهون فصاحت و بلاغت و چیره دستی او در بیان آموزشی مطالب است. وی در اغلب آثار خود به مکان و زمان نگارش آنها اشاره کرده ، ازاین رو ترتیب تاریخی آثار وی مشخص است. کتاب "شرح العقائد النسفیة"، اولین اثر تفتازانی در علم کلام است و تألیف آن در 768 پایان یافته است. این اثر، در برخی محافل اهل سنّت به عنوان کتاب درسی مقدماتی در آموزش کلام پذیرفته شد و شروح و حواشی فراوانی بر آن نوشته شد. اما به نظر می رسد که تفتازانی با تألیف درسنامه های بلیغ و فصیح، آموزش علوم اسلامی را گسترش داد و در برخی از مسائل، همچون معمای جذر اصم یا پارادوکس دروغگو، عقاید جدیدی ابراز کرد.شرح المقاصد که دیدگاه تفتازانی در حل شبه جذر اصم در آن آمده ، الجذرالاصم فی شرح مقاصد الطالبین نامیده شده است. در تاریخ وفات وی اختلاف بسیار است ولی به نظر می رسد وی در سن 81 سالگی در سمرقند از دنیا رفت. 
نقش سعدالدین تفتازانی در گسترش و اعتلای معارف و فرهنگ اسلامی در دوره پس از ویرانگریهای مغول به اندازه ای است که مورخان، وی را حد فاصلِ متقدمان و متأخران دانسته اند. وی نقش درخور توجهی در حفظ میراث علمی گذشته است. ابن خلدون، دانشمند معاصر تفتازانی، پس از مشاهده آثار او در مصر، در مقدمه تاریخ خود از تفتازانی به عنوان یکی از بزرگان شهر هرات نام میبرد که آثار او در شاخه ‌های مختلف، نشان از احاطه او بر این علوم دارد. پس از حمله مغول، زمانی که شمار بسیاری از کتابهای ارزشمند در خطر از میان رفتن بود، شرح ‌نویسانی چون تفتازانی و دیگران سهم بسزایی در نگهداری این آثار داشتند. 
معروف است که تفتازانی در کلام، مشرب اشعری و در فقه، مذهب شافعی داشته است. عده ای او را حنفی دانسته اند. برخی به گرایشهای کلامی وی به مشرب ماتُریدی اشاره کرده اند. 
تراجم نویسان اشخاص مختلفی را به عنوان اساتید تفتازانی نام برده اند که از آن جمله اند قطب الدین رازی تحتانی بویهی (متوفی 767)، قاضی عضدالدین ایجی (متوفی 756)، ضیاءالدین بن عثمان قزوینی (متوفی 780) فقیه شافعی ، و نسیم الدین محمد نیشابوری کازرونی (متوفی 801). از میان اینها قاضی عضدالدین ایجی و قطب الدین رازی تحتانی شهرت دارند. احتمالاً سخنی که تفتازانی در تجلیل از قاضی عضدالدین گفته است، سبب شده که تفتازانی را شاگرد وی به شمار آورند. سیوطی در یکی از آثارش، قطب الدین رازی را نیز در شمار استادان تفتازانی ذکر کرده است. اما از چگونگی تلمذ تفتازانی نزد وی اطلاعی در دست نیست. به طور کلی می توان گفت از کیفیت و مراحل تحصیل تفتازانی و مدت آن ، گزارش مستندی در اختیار نیست . تفتازانی به میرسیدشریف جرجانی (متوفی 816)، که 28 سال از خودش جوانتر و بنا بر گزارشی شاگردش بود، توجهی ویژه داشت. اما دوستی آنان ، بر اثر مناظره ای علمی که تیمور میان آن دو برپا داشت و به برتری جرجانی انجامید، به خصومت تبدیل شد و جرجانی به رد و نفی آثار تفتازانی پرداخت. ابن عماد  سبب درگذشت تفتازانی را صدمات ناشی از همین امر دانسته است. 
تفتازانی به‌ تألیف آثار متعدد در حوزه‌های منطق، کلام، فقه، اصول، بدیع، معانی و بیان پرادخته است. بیشتر تألیفات تفتازانی در قالب حواشی و شروحی است که به لحاظ اهمیت خاص تاریخی، ارزشی کمتر از اثر مستقل نداشته اند و می توان آثار او را بر سه قسم تقسیم کرد: 1- درسنامه، مانند تهذیب المنطق و الکلام 2-  شرح درسنامههای رایج، مانند شرح عقاید نسفی 3- تعلیقه بر دیگر آثار و شرح آنها، مانند حاشیه بر کشّاف از جمله آثار وی می توان به موارد زیر اشاره نمود: تهذيب المنطق المطوّل فى البلاغة حقائق التنقيح فى الأصول حاشية على تفسير الكشّاف زمخشرى شرح العقائد النسفيّة و شرح المقاصد 
تفتازانى به سال 792 و به قولى 791 يا 793 هجرى در سمرقند، وفات يافت و در سرخس دفن شد. و در نوشته ای هم که بر صندوق مقبره او دیده شده، تاریخ فوت 22 محرّم 792 آمده است. پیکر او طبق وصیتش در سرخس به خاک سپرده شد که امروزه هیچ اثری از آرامگاه او به چشم نمی خورد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۰:۱۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۰:۱۲

سعدالدین تفتازانی

خلاصه زندگی نامه

 سعدالدين مسعود بن عمر بن عبداللّه تفتازانى، فقیه و ادیب ایرانی مشهور قرن هشتم هجری قمری است. وی از جمله پيشوايان زبان عربى، بيان و منطق بوده و در فقه، اصول، تفسير و كلام نيز تبحّر داشت. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع