نيکالاى ولاديميروويچ خانيکوف (Nikolai Vladimirovich Khanikof)، به روايتى در سال 1819 میلادی و به روايتى ديگر در سال 1822 میلادی، در "سنپترزبورگ" روسیه يا در حوالى آن شهر به دنيا آمد. وی پس از تحصيل در همان شهر و ادامه تحصيل در پاريس به روسیه بازگشته و به استخدام دولت درآمد و از سال 1838 میلادی به بعد در ايالات مختلف روسيه خدمت کرد. خانیکوف حدود يک سال بعد در لشکرکشى روسيه به "خاننشين خيوه" منشى فرمانده سپاه بوده، و به گردآورى اطلاعات مختلف درباره آن "خاننشين" پرداخته و تشويق شد. وی هم چنین، چند سال نماینده کنسولگری روس درتبریز بوده و طی شناختی که از منطقه پیدا کرده، با برنامه ای مدون، دقیق و منظم در اواخر ژانویه 1858 میلادی، به همراه تعدادی از دانشمندان و متخصصان و دو نقشه بردار، سفر خود را از شرق ایران تا جنوب آسیای مرکزی آغاز کرد. کتاب "سفرنامه خانیکوف" بخشی از پژوهش های خانیکوف، در سالهای 1858 و 1859 میلادی بوده که تحت عنوان "گزارش سفر به بخش جنوبی آسیای مرکزی" در مجموعه آثار برتر این نویسنده راجع به ایران به چاپ رسید. وی سرانجام در سال 1878 میلادی در پاریس درگذشت. 
خانیکوف در سال 1841 میلادی، به پيشنهاد فرماندهی که از نزديکان تزار بود، به هيئتى پيوست که به سرپرستى يک مهندس معدن، عازم "آسياى ميانه" براى مذاکرات سياسى بود. حاصل اقامت چند ماه خانيکوف در بخارا، کتابى ارزشمند درباره "خاننشين بخارا" بود. اين اثر نخستين تحقيق موثق درباره اوضاع طبيعى و اقليمى بخارا، ترکيب قومى اهالى، خصوصيات کشاورزى، نظام ادارى و حيات فرهنگى مردم آن بوده و پژوهندگانى چون "بارتولد" از آن استفاده و به آن استناد کرده اند. اين اثر را "بارون کلمت" با عنوان " بخارا: امير و مردم آن" به زبان انگليسى ترجمه و در سال 1845، در لندن منتشر کرد. معاصران خانيکوف، اثر مذکور را که دربردارنده اطلاعات تفصيلى متنوع و نيز نقشه هاى بخارا و سمرقند و در حکم "دايره المعارف بخارا" بوده به حق ارج نهادند.
خانيکوف به سبب علاقه مندى به مطالعات درباره خاور زمين، به فراگيرى زبانهاى شرقى به طور خودآموز ادامه داد. پس از بازگشت به "سنپترزبورگ"، در دايره اول شعبه دوم وزارت امورخارجه به کار پرداخته و مأمور رسيدگى به امور اقوام چادرنشين نواحى قفقاز، حاجى طرخان (آستاراخان) و بخشى از ايالت ساراتوف و همچنين قرقيزها و قبچاقها و عشاير ديگر شده و در اوايل سال 1845 میلادی، براى کار در دفتر سياسى اداره کل نواحى ماوراى قفقاز به تفليس انتقال يافت. مأموريت جديد به وى امکان داد که درباره مباحث مختلف مرتبط با اسلام و چگونگى انتشار آن در قفقاز به تحقيق بپردازد و مقالاتى در اين زمينه از جمله درباره احکام فقهى جنگ و مريديسم "Muridizm"، بنويسد. نظامنامه خانیکوف خانيکوف به دستور حاکم قفقاز با سفر به نواحى مختلف قفقاز جنوبى به جمع آورى اطلاعات درباره روحانيان مسلمان پرداخته و نظامنامه ای تهيه کرد که طرح تأسيس محاکم شرعى در ماوراى قفقاز در آن پيش بينى شده بود. حکومت تزارى اين نظامنامه را به اجرا درنياورد، اما شوراى اداره کل نواحى ماوراى قفقاز به آن توجه کرد. 
خانيکوف که در دهه 80 بارها به قصد اکتشافات جغرافيايى به شمال غرب ايران سفر کرده بود، بین سال های 1854 تا 1857، سرکنسول روسيه در تبريز شده و فرصت بيشترى براى تعيين مکان صحيح بسيارى از نقاط نقشه ايران و مطالعات مردم شناسى در اين منطقه پيدا کرد. ماموریت خانیکوف از شرق ایران تا جنوب آسیای مرکزی خانیکوف در رأس هيئتى تحقيقاتى ـ تجسسى مرکب از چند دانشمند، کارشناس و نقشه بردار، که مجهز به ابزارها و وسايل علمى متداول در آن زمان براى شناسايى مناطق گوناگون بودند، به مناطق مختلف ايران سفر کرد. اين مأموريت که از مارس 1858 میلادی، از لنگرگاه "آشوراده"، در نزديکى "استرآباد"، شروع شده، منطقه پهناورى از شرق و مرکز ايران و جنوب آسياى مرکزى را در برگرفته و تا اواسط تابستان سال 1859 میلادی، به مدت نزديک به يک سال ونيم ادامه داشت. حاصل اين مأموريت دستاوردهاى درخور توجه علمى فراوانى بوده که براى آگاهى از کم وکيف آنها بايد به گزارشها و مقالات و کتابهاى خانيکوف از جمله "گزارشهايى درباره سفر تحقيقاتى به خراسان"، و "گزارشى درباره بخش جنوبى آسياى مرکزى" مراجعه کرد. سفرنامه خانیکوف "سفرنامه خانیکوف" که مدت ها وی براى آماده کردنش زحمت کشيده بود، در سال 1861 میلادی، به زبان فرانسه در پاريس منتشر و با استقبال محافل علمى مواجه شد، چنانکه خانيکوف به همين مناسبت مدال طلاى "انجمن جغرافيايى پاريس" را دريافت کرده، که فقط به خدمات علمى برجسته تعلق داشت. اين کتاب، گزارشى دقيق و پرمحتوا درباره اوضاع طبيعى و نحوه زندگى مادى و معنوى اهالى منطقه اى محسوب شده که گذر کمتر جهانگردى به آنجا افتاده بود. اين اثر در سال 1375 ه.ش، به زبان فارسى در تهران ترجمه و منتشر شد. هم چنین کتاب "يادداشتهاى مردمشناسى ايران" را که در حقيقت ادامه کتاب قبلى بوده، انجمن جغرافيايى پاريس در سال 1866 میلادی، انتشار داد. لازم به ذکر است، خانيکوف در اين زمان عضو چند انجمن علمى روسيه، بريتانيا، فرانسه و آلمان بود. 
خانيکوف حاصل سفر خود، به نواحى کرد نشين ايران را در مقاله "سفر به کردستان ايران" ارائه کرده، همچنين مقاله مفصّل و جامع او، "درباره تغييرات متناوب سطح درياى خزر"، در سال 1853 میلادی، در مجله اى در تفليس به چاپ رسيد. وی که عضو وابسته فرهنگستان علوم روسيه شده بود، کتاب "برخى کتيبه هاى اسلامى آنى و حوالى باکو" را نيز منتشر کرد. لازم به ذکر است، شهر آنی در ناحیه شیراک، واقع در استان آرارات در ارمنستان باستان بود.  از جمله کارهاى خانيکوف کشف کتيبه فارسى "يرليغ ابوسعيد بهادر" در مسجد آنى بوده که اهميت خاصى داشته، او همچنين نسخ خطى زيادى را کشف و گردآورى و در خبرنامه فرهنگستان علوم و مجلات علمى ديگر معرفى کرد. بخش سوم تاريخ "رشيد الدين فضلاللّه" (جامع التواريخ) هم از يافته هاى او در همان دوره بود. او همچنین نسخه منحصر "ميزان الحکمه خازنى" را که در تملک خود داشته، براى نخستين بار به محافل علمى شناساند و قسمتهايى از آن را در "مجله انجمن شرقشناسى امريکا" منتشر کرد. خانيکوف آثار تحقيقى بسيارى در زمينه هاى مختلف، از جمله خاورشناسى، جغرافيا، مردمشناسى، تاريخ و ادبيات دارد. او نخستين اروپايى به شمار می رود که اثرى تحقيقى درباره "خاقانى شروانى" تأليف کرد. نخستين اثر او درباره خاقانى نامه اى بوده که در آوريل سال 1857 میلادی، نوشته، موضوع اين نامه جزئيات تاريخى گردآورى شده از آثار خاقانى درباره "شروان شاهان" بود. اثر ديگر وی مقاله اى بوده، با عنوان "تذکره خاقانى شاعر ايرانى سده دوازدهم" که در "مجله آسيايى"، در آوریل 1865، به چاپ رسيد. "مينورسکى" ضمن آنکه يادداشت هاى خانيکوف را درباره خاقانى تحقيقات پرارزشى دانسته، معتقد بوده که خانيکوف اشعار خاقانى را احيانا از نسخ خطى مغلوطى نقل کرده و نسبت به وزن و بحر شعر نيز حساسيت نداشت. خانيکوف به احوال و آثار شاعران ديگرى چون "ابوالعلاء گنجوى"، "فلکشروانى" و "مجيرالدين بيلقانى" نيز علاقه مند بود. 
خانیکوف سالهاى پايانى زندگى خود را در پاريس گذراند و در آن شهر با بعضى از انديشمندان و نويسندگان نام آور روس چون "هرتسن گرتسن"و "تورگنيف" مراوده داشت. وی سرانجام در سال 1878 میلادی، در همان شهر درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۹:۳۱

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۹:۳۲

اسناد و مراجع