پرتوی شیرازی، حکیم و شاعر سده نهم و دهم هجری است که نام اصلی او و حتی نام پدرش در تذکره‌ها ذکر نشده و تاریخ ولادتش نیز معلوم نیست، اما با توجه به سال درگذشت او می توان حدس زد که سال 857 یا 870 بوده است. به نوشته "سامی" و "آذر بیگدلی"، او در شیراز به دنیا آمد اما "فخرالزمانی"، او را متولد لاهیجان دانسته است.همه منابع او را با عنوان حکیم یاد کرده‌اند و اشعاری که در تذکره‌ها به نام وی ثبت شده، گاه ذیل دو نام "پرتوی تبریزی" و "پرتوی لاهیجی" آمده است. نسخه‌ای خطی از اشعار حکیم پرتوی شیرازی به خط عبری در کتابخانه "بودلیان" محفوظ و میکروفیلم آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود بوده است. همچنین دو نسخه از "ساقی نامه" او که در تعداد ابیات متفاوتند در کتابخانه ملی ملک موجود است. از زندگی پرتوی اطلاع کمی در دست است. او بارها به حجاز سفر کرد و حج گزارد، و معاصر "بابافغانی" از آخرین شاعران سبک عراقی در سده نهم هجری، بود. وی سرانجام در سال 941 درگذشت. 
"فخرالزمانی" از دو پرتوی هم‌ عصر، یکی "اسفراینی" و دیگری "لاهیجانی"، سخن گفته، و "رکن زاده آدمیت" نیز از دو پرتوی هم‌عصر نام برده که اصل یکی از شیراز و دیگری از تبریز بوده است، اما بیش‌ تر مؤلفان بر شیرازی بودن او متفقند. ظاهراً نام "پرتو" سبب شده است که برخی تذکره نویسان او را شاعره دانسته و نام‌های جعلی "پرتوی تبریزی" و "بی بی پرتوی" را برای او ذکر کنند. 
پرتو شیرازی فلسفه، حکمت و عرفان را نزد "جلال الدین دوّانی" فراگرفت و در دانش اندوزی و طی مراحل عرفانی به درجه‌ای رسید که استادش او را می‌ ستود. همچنین وی در نجوم و طب نیز مهارت داشت.  
تذکره نویسان پرتوی شیرازی را یکی از شاعران چیره دست و خوش سبک روزگار خویش دانسته و سلامت و روانی اشعارش را ستوده‌اند. به گفته "صفا" پرتوی دیوان قصیده و غزل داشته است. تعداد ابیات آن را حدود چهار هزار بیت گزارش کرده است. وی در اواخر عمر یک مثنوی به سبک "حدیقه الحقیقه" اثر "سنایی" سروده که بین مردم مقبولیتی نیافته است. سه غزل از او در جنگ غیاثی مُذهّب مکتوب در سال 942 آمده است. از او اشعار پراکنده‌ای در تذکره‌ ها مضبوط است. 
مهم ‌ترین اثر پرتوی شیرازی، ساقی نامه‌ای عرفانی در قالب مثنوی و بحر متقارب است که از برخی ابیات آن در مدح حضرت علی(ع)و اهل بیت علیهم‌ السلام، چنین برمی آید که پرتوی شیعی مذهب بوده است. به گفته برخی، ساقی نامه او "نشئه بیخمار" نام داشته، که در وصف این اثر گفته‌اند، پرتوی آن را چنان خوب سروده که گمان می ‌رفته از سروده های "فردوسی" باشد. بسیاری از مؤلفان، ساقی نامه او را از حیث پختگی و دارا بودن مفاهیم حکیمانه و عارفانه، از ساقی نامه‌هایی که پس از او سروده شده، با ارزش ‌تر دانسته و او را از نخستین ساقی نامه سرایان ذکر کرده‌اند. 
برخی منابع از تقویمی یاد کرده‌اند که پرتوی شیرازی به نام "شاه اسماعیل اول صفوی" و درباره حوادث زندگی او تدوین کرده بوده که در آن از پادشاهی، تغییر خطبه و ضرب سکه به نام او، جنگ چالدران، شکست قوای قزلباش و پیروزی سلطان سلیم عثمانی بر شاه اسماعیل سخن گفته است. 
درگذشت پرتوی را، به اختلاف، سال 941 در بغداد و 928 در شیراز و در 71 سالگی دانسته‌اند. درباره مدفن او نیز اختلاف است. برخی آن را در شیراز، در جوار آرامگاه سعدی ذکر کرده‌اند و برخی در بغداد دانسته‌اند. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۰:۳۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۰:۳۴

اسناد و مراجع