حکیم محمد اعظم خان، مشهور به "ناظم جهان" اهل سیستان خراسان و فرزند "حکیم شاه‌ اعظم خان"، حکیم معروف "رامپور" بود. جد اعلای وی حکیم محمد کاظم خان از خراسان به کابلِ افغانستان هجرت کرده بود.حکیم محمد اعظم خان او به هنگام رحلت پدر تنها 16 سال داشت. وی نزد پدر و دیگر استادانش طب را فراگرفت و آثار ارزشمندی از خود بجای گذاشت. 
حکیم محمد اعظم خان پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی یعنی صرف، نحو، منطق، و فارسی نزد علمای مشهور آن زمان، به علم طب علاقمند شد و طب را نزد "حکیم نور الاسلام" فرا گرفت. "حکیم نور الاسلام"، شاگرد "استاد حکیم اسد علی" و ایشان نیز شاگرد "استاد میرهاشم"، ملقب به "حکیم معتمد الملوک سید علوی خان"، بود.همچنین در روایتی دیگر آمده؛ او نزد "مولوی عبدالرحیم بن محمد سعید" و "مفتی شرف‎الدین رامپوری" و استادان دیگر درس خواند. سپس از پدر خود پزشکی آموخت.حکیم اعظم در 22 سالگی تحصیلات طب را به اتمام رساند و از آن پس تا پایان عمر بدین خدمت مشغول بود. خدمات شایان وی به علم پزشکی تا حدی است که در میان متأخران کمتر کسی مانند او یافت می‎شود. 
حکیم اعظم پس از تکمیل تحصیلات خود در سال 1250 قمری "رامپور" را ترک کرد و در سال در 1251 قمری به "بهوپال" هجرت نمود و در آنجا با نواب "جهانگیر محمد خان"، شوهر سکندر بیگم (متوفی . 1285ق)، رئیس "بهوپال"، تقرب جست و مدتی دراز در "بهوپال" به سر برد. نواب جهانگیر وی را در سال 1252 قمری به عنوان "ناظم جهان" ملقب ساخت.وی، پس از درگذشت "نواب جهانگیر"، از "بهوپال" به "مالوه" رفت و در آنجا با "مهاراجه تکوجی راؤیگر" آشنا شد و به لقب "مسیح مالوه" شهرت پیدا کرد. 
حکیم اعظم در "مالوه" به سال 1320 قمری مطابق با 1902 میلادی درگذشت.درباره سالهای عمر وی اختلاف است؛ برخی عمر وی را 130 سال بیان کرده‎اند، ولی از بیان خواهرزاده ایشان، "حکیم نجم الغنی"، استفاده می‎شود که محمد اعظم خان هنگامی که در سال 1250 قمری از رامپور به بهوپال آمده 23 ساله بوده و در تاریخ 4 محرم 1300 قمری درگذشته است. در این صورت، عمر وی 73 سال می‎شود. 
اکسیر اعظم (چهار جلد)- جلد اول مقدمه متضمن اجناس جمیع امراض و تشخیص اقسام سوء مزاجات و قواعد علاج آنها به طریق کلی است و سپس امراض هر عضو شروع می‎گردد. اول، اسباب کلیه امراض هر عضو و تشخیص آن و علاج کلی و اقسام آن، بعد از آن هر مرض آن عضو بالاستیفا و اسباب آن بالاستقصا و علامات آنها و طریق تشخیص در اکثر امراض تا معالج را در استخراج هر سبب آن مرض سهولت حاصل شود.- جلد دوم در امراض شفت و شدقین - یعنی لب و کنج دهن- و جز آن.- جلد سوم در بیان امراض کبد، امراض مراره و طحال، امراض امعاء، امراض مقعد، امراض مثانه، امراض اعضای تناسلی مردان، امراض صفاق و سره، و امراض رحم.- جلد چهارم در امراض ظهر و اطراف جلد، امراض شعر، امراض ظفر، امراض متفرقه، سموم، معالجات سموم معدنیه، معالجات سموم نباتیه، معالجات سموم مشروبه حیوانیه و غیره، علاج کلی سموم ملدوغه، طرد هوام و قتل آنها،اکسیر اعظم را محمد اعظم خان در 1290ق برای فرزندش محمد افضل خان و شاگرد خود سید عبدالسلام به انجام رسانیده است. رموز اعظم در 1264 قمری به دستور نواب نظیرالدوله جهانگیر محمدخان نوشته شده و در یک مقدمه، بیست و چهار مقاله و یک خاتمه است و محمد اعظم خان خود درباره ترتیب مطالب آن می‎گوید: «ترتیبش بدین طریق مقرر نموده شد که امراض هر عضو از سر تا قدم در هر یک مقاله بیان یافت و در آغاز هر مقاله فواید کلیه که شامل جمیع امراض آن عضو باشد ترقیم پذیرفت و بعد از آن هر مرضی به فصلی علی‎حده نهاده شد.» نیر اعظممقدمه در بیان بعض فواید متعلقه نبض مشتمل بر چند فایده، تعلیم اول در بیان اجناس عشره ادله نبض و اسباب آنها، تعلیم دوم در بیان اقسام نبض مرکب مشتمل بر دو مقاله و خاتمه در انواع مفردات و مرکبات نبض. رکن اعظماین اثر در 1281 قمری نوشته شده است. با عناوین؛ اسباب حرکت بحران قبل از وقت او، تعریف بحران به قول جالینوس، تقسیم ایام مرض، معرفت ایام مسهل، آغاز حساب بحران و ادوار آن...، علامات وقوع لرزه، علامات دالّه بر بحران جید، اصناف موت که در اوقات حمّیات عارض شود و علامات کیفیت موت مریض، دلایل موت به غیر بحران. محیط اعظمدر چهار جلد، در 1297 قمری در افعال و خواص ادویه مفرده (ادویه یونانیه و هندیه و انگلیسیه). قرابادین اعظم 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۲:۴۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۲:۴۵

حکیم محمد اعظم خان

خلاصه زندگی نامه

 حکیم محمد اعظم خان، از حکیمان بنام سیستان خراسان که آثار با ارزشی چون اکسیر اعظم، نیر اعظم، قرابادین اعظم و ... را از خود بجای گذاشته است. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع