سید محمد حسین عقیلی خراسانی شیرازی که گاه از او با نامهای "سید محمد حسین خان" و "میر محمد حسین خان بهادر"، "محمد حسین بن محمد هادی عقیلی علوی" و "محمد حسین بن محمد هادی عقیلی خراسانی شیرازی" نیز یاد شده است، فرزند "محمد هادی علوی خراسانی" بود. اصل او از خاندان پزشکان بزرگ شیراز بود ولی چون خود و پدرش در خراسان اقامت داشتند به خراسانی معروف شدند.میر محمد حسین نوه خواهری حکیم علوی خان، پزشک مشهور دوره نادر شاه افشار و پزشک مخصوص او بود، که پیش از به قدرت رسیدن نادر در ایران به هند مهاجرت کرده بود. با ورود نادر به هند به اردوی او پیوست و پزشک مخصوص او شد. اما پس از مدتی از او جدا شد و به هند بازگشت و در همان جا هم فوت کرد. از محل تولد عقیلی، ازدواج، همسر، فرزندان و تعداد آنها اطلاعات دقیقی در دست نیست. 
از پدر عقیلی که از استادان او نیز به شمار می‌آید اطلاعات بسیار اندکی موجود است و تنها دانسته‌های ما درباره او همان نگاشته‌هایی است که فرزندش در کتابهایش گاه بدان اشاره کرده است. "محمد هاشم شیرازی" معروف به "علوی خان" از دیگر پزشکان عالی قدر خاندان عقیلی، دایی پدر محمد حسین عقیلی، بود. به نظر می‌رسد عقیلی پسری نداشته یا اگر داشته در کودکی از دنیا رفته یا حرفه پدر را، که حرفه و مهارت خانوادگی آنهاست، در پیش نگرفته است. از این رو، گویا طومار خاندان عقیلی با مرگ وی به پایان می ‌رسد. 
آگاهی از استادان عقیلی کار چندان دشواری نیست؛ زیرا وی در خانواده‌ای زندگی می‌ کرده که همگی از بزرگان عرصه طب در روزگار خود بوده‌اند. از جمله این استادان می‌توان اشاره کرد به: محمدهادی عقیلی (پدرش)میرزا محمد علی حسینی علوی خان (دایی پدرش) درکتاب مخزن الادویه از علوی خان نقل و قولهای بسیار نموده و مشخص نیست که عقیلی مستقیم نزد وی شاگردی کرده و یا غیرمستقیم ، از طریق پدرش، یا آثاری که از علوی خان بر جامانده به تحصیل علم طب پرداخته است. 
عقیلی علاوه بر مهارت در علم طب در سایر علوم همچون منطق و اصول، عرفان، تفسیر، شعر نیز سر رشته داشته است.  
مخزن الادویهقرابادیل کبیرخلاصه الحکمه و معالجاتقرابادین صغیررساله ای در باب طحال اطفالرساله حجامترساله عرق معدنیرساله ای در باب جنینکتابی در معالجه ذات الریه اطفالاز مقدمه مخزن الادویه بر می آید وی قصد داشت برای دانشجویان پزشکی کتابی در قسمتهای پنچ گانه طب و بیماریهای اعضای بدن تألیف کند. او در سال 1183 ق. به این کار دست زد ولی آن را به پایان نرسانید.   
علوی خان، دایی پدر عقیلی خراسانی مشغول نوشتن کتاب عظیمی درباه پزشکی بوده اما موفق به اتمام آن نشده است و میر محمد حسین کوشش کرد که این کار ناتمام پدر بزرگ را به پایان برساند. از این کوشش، مخزن الادویه پدید آمد که یکی از 5 کتاب مورد نظر میر محمد حسین و به تبع او، حکیم علوی خان است.آگاهیهای ما درباره مجموعه 5 کتابی که مخزن الادویه یکی از آنهاست کامل نشده است. این را می‌دانیم که این مجموعه 5 کتابی، به عنوان "مجمع الجوامع" شناخته می‌شده است.بخش مربوط به کلیات دانش پزشکی (یکی از این 5 کتاب) "خلاصه الحکمه" نام داشته است.بخش مربوط به مفردات "مخزن الادویه"،بخش مربوط به قرابادینها "ذخائر الترکیب"،از نام خاصی که به دو کتاب دیگر داده شده بود یا باید اطلاق می‌شد آگاهی نداریم. مخزن الادویه مخزن الادویه کتاب عجیبی است. یا بهتر بگوییم باید گفت آئینه شگفتی است. این کتاب را باید به منزله آئینه تمام نمایی از روابط علمی میان ایران و هند به شمار آورد. انواع داروهایی که در کتاب معرفی شده اند نمونه جالبی از درهم آمیزی دانش گیاه داروشناسی ایران که خود مجموعه‌ ای از دانش گیاه داروشناسی یونانی، سریانی، اروپایی و ایرانی است با دانش داروشناسی هندی دانست. علاوه بر قصد اصلی میر محمد حسین ازتألیف این کتاب که دست یافتن به دایره المعارفی از دانش گیاه داروشناسی عصر و زمانه خود است و در کنار استفاده اصلی از "مخزن" که معرفی انواع گیاهان دارویی ایران و شبه قاره است، مخزن الادویه می ‌تواند مورد استفاده جامعه شناسان، زبان شناسان، علاقمندان تکوین دانش گیاه داروشناسی و البته مورخان پزشکی قرار گیرد. مخزن را می‌ توان به دو بخش عمده تقسیم نمود:بخش نخست آن شامل سیزده فصل است که در آنها میر محمد حسین به گزارشی درباره انواع داروها، چگونگی تأثیر آنها، مزاج داروها، چگونگی شناسایی داروها از همدیگر، چگونگی به دست آوردن از گیاهان، چگونگی مصرف آنها، چگونگی وزن کردن داروها و مانند آن پرداخته است. بخش نخست مخزن دارای آگاهیها بسیار جالبی برای علاقمندان تاریخ پزشکی در ایران و سرزمینهای اسلامی است. در همین بخش فصلی وجود دارد که میر محمد حسین به گزارشی درباره پیوستگی دانش پزشکی و دانش ستاره شناسی پرداخته و از تأثیر پذیرفتن کانیها(جمادات)، گیاهان(نباتات)، و جانوران(حیوانات) از اجرام آسمانی سخن گفته است. بر اساس هستی شناسی گذشتگان ما، پزشک حاذق کسی بوده است که علاوه بر آگاهی از دانش پزشکی و داروشناسی، داروشناسی و گیاه داروشناسی و مانند آن از علوم دیگر شامل منطق، طبیعیات، هندسه، ستاره شناسی، احکام نجوم، موسیقی، پیش گویی (کهانت) و حساب نیز سررشته داشته باشد و بر همین اساس است که میر محمد حسین به طور مفصل به ربط دانش پزشکی و نجوم پرداخته است. بخش دوم بر اساس حروف الفبا به توصیف داروشناختی انواع داروها پرداخته است.با کنار هم قرار دادن همه این موارد است که می ‌توان از مخزن به عنوان دایره المعارفی از دانش پزشکی تا قرن سیزدهم هجری یاد کرد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۵۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۵۳

حکیم عقیلی خراسانی

خلاصه زندگی نامه

 سید محمد حسین عقیلی خراسانی شیرازی، از حکیمان و اطبای فارسی زبان بود که کتابهای ارزشمندی در این زمینه از خود بجای گذاشته که راهنما و مورد استفاده اطبا می باشد، از جمله "مخزن الادویه"، "قرابادین کبیر"، "خلاصه الحکمه و معالجات " و ... را می توان نام برد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع