محمد اکبر ارزانی، فرزند "میرحاجی محمد مقیم"، معروف به "شاه محمد ارزانی دهلوی" است. او در قرن‌های 11 و 12 می ‌زیسته است. یکی از پزشکان دانشمند ایرانی مقیم هندوستان که در زمان پادشاهی "اورنگزیب" (1069-1118) "شیراز" را به قصد "هند" و دربار فرهنگ‌پرور او ترک کرده است.وی نخستین پزشکی بود که کتابهای پزشکی را به زبان فارسی ترجمه کرد و خود نیز تالیفات فارسی زبان داشت. 
ارزانی در جوانی اشتیاق فراوانی به فراگیری دانش پزشکی داشت، لیکن به دلیل آن که فقط زبان فارسی می‌دانست و عربی که زبان علمی آن روزگاربود را نمی‌دانست، پزشکان معاصر از پذیرفتن او به عنوان دانشجوی پزشکی خودداری می‌ کردند. لذا او پس از یادگیری زبان عربی و به ‌دنبال آن اتمام تحصیلات رایج پزشکی رفت. 
ارزانی به دلیل مشکلاتی که در فراگیری پزشکی داشت مصمم شد که آثار خود را برای آسانی دسترسی فارسی ‌زبانان، به فارسی ساده و آسان بنویسد و شاید به‌ همین لحاظ، برخی لقب ارزانی را برای این حکیم از آنجا دانستند که وی آموزش پزشکی را با فارسی ‌نویسی و ساده ‌نویسی ارزان کرده است و بعضی گفته‌اند که از آن رو بوده که کتابهای وی از جمله "میزان الطب"، درمانهای بسیار ارزان قیمتی را برای عامه مردم مطرح نموده است. لیکن به‌نظر نمی‌رسد این تصورات صحیح باشد چنان ‌که صاحب کتاب اطبای عهد مغلیه این عنوان را به خاطر ارادت وی به "ارزان ‌شاه" و انتساب وی به مرشد ذکر شده می‌داند. 
با آن که تالیفات حکیم ارزانی زیاد نیستند، شهرت و محبوبیت فراوانی برای او فراهم کرده اند. شاید سبب این باشد که تالیفات او مجموعه علم طب را به زبان فارسی منتقل کرده اند. آثار او عبارتند از:- حدود الامراض- کتاب الاغذیه- طب هندی- طب نبی- تشریح الموسیقی- طب اکبری؛ دوره کاملی از علم‌الامراض که ترجمه‌ای از کتاب ارزشمند "شرح اسباب و علامات" نفیس بن عوض کرمانی با حذف و اضافه‌ای مختصر می‌باشد.- مفرح القلوب؛ کتاب قانونچه چغمینی از قرن هشتم تا حال معروفترین کتاب آموزشی طب بوده است و برای همین شروح فراوانی بر آن نوشته شده است. از جمله شرح "فاضل بغدادی"، "استرآبادی"، "فتاحی نیشابوری"، "چلبی"، "لاهوری" و ... از این میان حکیم ارزانی با نوشتن کتاب مفرح القلوب مفصل ترین شرح فارسی بر قانونچه را از خود به یادگار گذاشته است و آنرا به پادشاه وقت "سلطان محمد فرخ سیر" اهدا کرده است. همین کتاب با عنوان اکسیر القلوب توسط حکیم "مولوی نور کریم" به زبان اردو ترجمه شده است.- میزان الطب؛ مشتمل بر سه مقاله که در دو مقاله اول به ‌اختصار اخلاط اربعه و معدلات و منضجات آن‌ها ذکر شده و مقاله سوم که بخش اصلی کتاب است شامل یک ‌دوره بیماری‌ها همراه با علاج آن‌ها می‌باشد. این کتاب به‌خاطر اختصار و زبان ساده‌اش به‌ عنوان اولین کتاب درسی حوزه‌های طبی هند و پاکستان شناخته شد.- قرابادین قادری؛ در دانش داروسازی و تراکیب ادویه که در سال 1126 ظاهراً به‌ عنوان آخرین تألیف طبی مؤلف بوده و به ‌نام مرادش "عبد‌القادر گیلانی" نامیده شده است. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۱:۳۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۱:۴۰

حکیم ارزانی

خلاصه زندگی نامه

 محمد اکبر ارزانی معروف به شاه محمد ارزانی دهلوی، از حکیمان قرن 11 و 12 می باشد. وی نخستین کسی بود که کتابهای پزشکی را به زبان فارسی ترجمه کرد و تالیفات با ارزشی نیز به زبان فارسی از خود بجای گذاشت. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع