حمزه حکيم ‌زاده نيازى، در سال 1889 در "خوقند"، شهری در ازبکستان امروزی به‌ دنيا آمد. پدرش، "ابن ‌يمين نيازاوغلى"، از مردان پيشرو و فرهيخته روزگار خود بود. وى که در جوانى به کار زراعت اشتغال داشت، بعدها در بخارا طبابت آموخت و به "حکيمچه" معروف شد. نام خانوادگى حمزه هم در انتساب به لقب پدرش، "حکيم ‌زاده" شد. پدر وی با پزشکان روسى مقيم در سرزمين "فرغانه" ارتباط نزديکى داشت. او زبانهاى ازبکى و فارسى را از دوران کودکى به فرزندش ياد داد و وى را در سالهاى 1899 تا 1906 براى ادامه تحصيل به مدرسه علوم دينى فرستاد. حمزه به آموزش مدرسه اکتفا نکرد، در عين حال زبان روسى را هم فراگرفت و آثار ادبى زبانهاى ازبکى، فارسى ـ تاجيکى و نيز آثار کلاسيک ادبيات روسى را مطالعه کرد و با مطبوعات و شب ‌نامه‌هاى انقلابى آشنا شد. سرانجام نیازی در سال 1929 درگذشت. 

حمزه حکيم ‌زاده نيازى، در سال 1889 در "خوقند"، شهری در ازبکستان امروزی به‌ دنيا آمد. پدرش، "ابن ‌يمين نيازاوغلى"، از مردان پيشرو و فرهيخته روزگار خود بود. وى که در جوانى به کار زراعت اشتغال داشت، بعدها در بخارا طبابت آموخت و به "حکيمچه" معروف شد. نام خانوادگى حمزه هم در انتساب به لقب پدرش، "حکيم ‌زاده" شد. پدر وی با پزشکان روسى مقيم در سرزمين "فرغانه" ارتباط نزديکى داشت. او زبانهاى ازبکى و فارسى را از دوران کودکى به فرزندش ياد داد و وى را در سالهاى 1899 تا 1906 براى ادامه تحصيل به مدرسه علوم دينى فرستاد. حمزه به آموزش مدرسه اکتفا نکرد، در عين حال زبان روسى را هم فراگرفت و آثار ادبى زبانهاى ازبکى، فارسى ـ تاجيکى و نيز آثار کلاسيک ادبيات روسى را مطالعه کرد و با مطبوعات و شب ‌نامه‌هاى انقلابى آشنا شد. سرانجام نیازی در سال 1929 درگذشت. 


حمزه درسال 1911 درخوقند چند مدرسه داير کرد و به تدريس پرداخت. او به آموزش کودکان اهتمام داشت و براى کودکان تنگدست امکانات مادى تأمين مى‌ کرد. فعاليتهاى آموزشى او بدگمانى مأموران تزارى و توانگران را نسبت به معلم جوان و مدرسه‌اش برانگيخت. ازدواج او با يک دختر روس در سال 1912 نيز بهانه کافى براى تشديد فشار از سوی مخالفانش را فراهم کرد. او براى آنکه مدتى از خوقند دور باشد، در سال 1913 از طريق افغانستان و هندوستان راهى سفر حج شد و در راه بازگشت از شهرهاى مدينه، شام، بيروت و استانبول بازديد کرد و سرانجام در سال 1914 از طريق اودسا به خوقند بازگشت و بار ديگر در خوقند و يک سال بعد در مرغيلان مدرسه‌اى داير کرد و به تربيت معلمان پرداخت. وى براى معلمان کتابهاى درسى و راهنما، و براى نوآموزان نيز کتابهاى درسى مناسب تأليف کرد. 

حمزه درسال 1911 درخوقند چند مدرسه داير کرد و به تدريس پرداخت. او به آموزش کودکان اهتمام داشت و براى کودکان تنگدست امکانات مادى تأمين مى‌ کرد. فعاليتهاى آموزشى او بدگمانى مأموران تزارى و توانگران را نسبت به معلم جوان و مدرسه‌اش برانگيخت. ازدواج او با يک دختر روس در سال 1912 نيز بهانه کافى براى تشديد فشار از سوی مخالفانش را فراهم کرد. او براى آنکه مدتى از خوقند دور باشد، در سال 1913 از طريق افغانستان و هندوستان راهى سفر حج شد و در راه بازگشت از شهرهاى مدينه، شام، بيروت و استانبول بازديد کرد و سرانجام در سال 1914 از طريق اودسا به خوقند بازگشت و بار ديگر در خوقند و يک سال بعد در مرغيلان مدرسه‌اى داير کرد و به تربيت معلمان پرداخت. وى براى معلمان کتابهاى درسى و راهنما، و براى نوآموزان نيز کتابهاى درسى مناسب تأليف کرد. 


پس از انقلاب فوريه 1917، حکيم‌ زاده به روزنامه ‌نگارى روى آورد و مجله "کنْکاش" را در شهر خوقند منتشر ساخت و پس از انتشار نخستين شماره آن آماج حملات مأموران تزارى و بيگها قرار گرفت. پس از آن مجله‌اى به نام "حريت" منتشر کرد و در عرصه‌هاى ديگر انقلاب و از آن جمله سازماندهى زحمتکشان فعالانه شرکت ‌کرد و به همين منظوراز شهرى به ‌شهر ديگر مى‌ رفت. وی در سال 1918 ضمن معلمى در فرغانه، يک گروه سيار تئاتر سياسى نيز تشکيل داد که نخستين تئاتر شوروى در ازبکستان به ‌شمار آمده است. او در اين دوره گذشته از نوشتن نمايشنامه، کارگردانى و ايفاى نقشهاى ‌اول را نيز به‌عهده مى‌ گرفت، و همچنان به فعاليتهاى فرهنگى و انقلابى خود در مناطق و شهرهاى مختلف ازبکستان ادامه مى ‌داد. 

پس از انقلاب فوريه 1917، حکيم‌ زاده به روزنامه ‌نگارى روى آورد و مجله "کنْکاش" را در شهر خوقند منتشر ساخت و پس از انتشار نخستين شماره آن آماج حملات مأموران تزارى و بيگها قرار گرفت. پس از آن مجله‌اى به نام "حريت" منتشر کرد و در عرصه‌هاى ديگر انقلاب و از آن جمله سازماندهى زحمتکشان فعالانه شرکت ‌کرد و به همين منظوراز شهرى به ‌شهر ديگر مى‌ رفت. وی در سال 1918 ضمن معلمى در فرغانه، يک گروه سيار تئاتر سياسى نيز تشکيل داد که نخستين تئاتر شوروى در ازبکستان به ‌شمار آمده است. او در اين دوره گذشته از نوشتن نمايشنامه، کارگردانى و ايفاى نقشهاى ‌اول را نيز به‌عهده مى‌ گرفت، و همچنان به فعاليتهاى فرهنگى و انقلابى خود در مناطق و شهرهاى مختلف ازبکستان ادامه مى ‌داد. 


حکيم ‌زاده از اوان نوجوانى به سرودن شعر پرداخت. وی ابتدا تحت ‌تأثير شاعرانى چون "اميرعليشير نوائى" و "محمد فضولى" و شاعران فرهنگ ‌پرور و روشنگر ازبک چون "مقيمى" و "فُرقت" قرار گرفت و با تخلص "نهان" و "نهانى" شعر مى ‌سرود. در فاصله سالهاى 1916 تا 1919 هفت مجموعه از اشعار او به ‌چاپ رسيد که از آن ميان به مجموعه "گل خوشبوى" در سال 1919 به سبب دربرداشتن نخستين نمونه‌هاى شعر انقلابى توجه بيشترى شد. موضوع اشعار ديوان نهانى که در سال 1949 به دست آمده، دربردارنده 197 شعر از سروده‌هاى اوست. در اين اشعار علاوه بر مضامين عاشقانه، نقد اجتماعى و حمايت از ترويج علم و معرفت نيز جايگاه خاصى دارد. وى علاوه بر سروده‌هاى ازبکى اشعارى نيز به زبان فارسى تاجيکى دارد که چند نمونه از اين اشعار در مجله شرق "سرخ" در سال 1961 به ‌چاپ رسيده است. حمزه حکيم ‌زاده گذشته از سرودن شعر، در عرصه‌هاى ديگر چون تئاتر، موسيقى، داستان‌ نويسى و روزنامه ‌نگارى نيز فعال بود و در همه حال از گرايشهاى نو و انقلابى در برابر کهنه ‌گرايى و محافظه‌ کارى دفاع مى ‌کرد. گردآوری و تنظیم ترانه های عامیانه حکيم‌ زاده ترانه‌هاى عاميانه را از نواحى مختلف ازبکستان گردآورى و به شيوه‌اى نو تنظيم کرده است. بعضى از اين ترانه‌ها در مجموعه‌اى به نام ترانه‌هاى "فرغانه"، "بخارا" و "خيوه"، دو سال پس از قتل وى چاپ و منتشر شد. او براى ترويج آرمانهاى خويش از ترانه‌ها و آهنگهاى ازبکى، از ترانه‌هاى انقلابى روسى، ترانه‌ها و تصنيفهاى آذربايجانى، تاتارى، اويغورى، البته با رعايت خصوصيات موسيقى ازبکى استفاده کرده است. او خود در اجراى ترانه‌ها و نواختن آهنگهايى که ساخته و پرداخته بود، شرکت مى ‌کرد. 

حکيم ‌زاده از اوان نوجوانى به سرودن شعر پرداخت. وی ابتدا تحت ‌تأثير شاعرانى چون "اميرعليشير نوائى" و "محمد فضولى" و شاعران فرهنگ ‌پرور و روشنگر ازبک چون "مقيمى" و "فُرقت" قرار گرفت و با تخلص "نهان" و "نهانى" شعر مى ‌سرود. در فاصله سالهاى 1916 تا 1919 هفت مجموعه از اشعار او به ‌چاپ رسيد که از آن ميان به مجموعه "گل خوشبوى" در سال 1919 به سبب دربرداشتن نخستين نمونه‌هاى شعر انقلابى توجه بيشترى شد. موضوع اشعار ديوان نهانى که در سال 1949 به دست آمده، دربردارنده 197 شعر از سروده‌هاى اوست. در اين اشعار علاوه بر مضامين عاشقانه، نقد اجتماعى و حمايت از ترويج علم و معرفت نيز جايگاه خاصى دارد. وى علاوه بر سروده‌هاى ازبکى اشعارى نيز به زبان فارسى تاجيکى دارد که چند نمونه از اين اشعار در مجله شرق "سرخ" در سال 1961 به ‌چاپ رسيده است. حمزه حکيم ‌زاده گذشته از سرودن شعر، در عرصه‌هاى ديگر چون تئاتر، موسيقى، داستان‌ نويسى و روزنامه ‌نگارى نيز فعال بود و در همه حال از گرايشهاى نو و انقلابى در برابر کهنه ‌گرايى و محافظه‌ کارى دفاع مى ‌کرد. گردآوری و تنظیم ترانه های عامیانه حکيم‌ زاده ترانه‌هاى عاميانه را از نواحى مختلف ازبکستان گردآورى و به شيوه‌اى نو تنظيم کرده است. بعضى از اين ترانه‌ها در مجموعه‌اى به نام ترانه‌هاى "فرغانه"، "بخارا" و "خيوه"، دو سال پس از قتل وى چاپ و منتشر شد. او براى ترويج آرمانهاى خويش از ترانه‌ها و آهنگهاى ازبکى، از ترانه‌هاى انقلابى روسى، ترانه‌ها و تصنيفهاى آذربايجانى، تاتارى، اويغورى، البته با رعايت خصوصيات موسيقى ازبکى استفاده کرده است. او خود در اجراى ترانه‌ها و نواختن آهنگهايى که ساخته و پرداخته بود، شرکت مى ‌کرد. 


بعضى از آثار حمزه به زبان روسى و زبانهاى ديگر جمهوری هاى شوروى سابق و از جمله به تاجيکى و ترکى آذربايجانى ترجمه شده است. مهم‌ ترين نمايشنامه‌هايى که وی نوشته عبارتند از: فيروزه خانم بيگ و خدمتکار (گذشته‌ از آنکه سروده‌هاى‌ تاجيکى حمزه ‌در تاجيکستان انتشار يافته، این نمايشنامه او مدتها در تئاتر دولتى آکادمى تاجيکستان به ‌نام "ابوالقاسم‌لاهوتى" اجراگرديد.) قاضيان سابق يا نيرنگهاى ميسره (این نمایشنامه که به صورت اپرا هم اجرا شده، نخستين اپراى طنزآميز ازبک به‌ شمار آمده است و همچنین در تلويزيون تاجيک نیز پخش شده است.) داستان سعادت نو (کم ‌وبيش مروج همان آرمانهاى عمومى مطرح در اشعار و نمايشنامه‌هاى ياد شده است.) مجموعه آثار مجموعه آثار حکيم ‌زاده با عنوان "آثار" در فاصله سالهای 1969 تا 1971 در دو جلد منتشر شده و ترجمه روسى آنها و نيز "منتخب آثار" وى انتشار يافته است. او به‌ سبب سهم درخور توجهى که در رشد و توسعه فرهنگ و ادبيات نوين ازبک داشته، موضوع آثار هنرى چون نقاشى، مجسمه‌ سازى ‌و فيلم‌ سينمايى و تلويزيونى شده‌ و در جمهورى ازبکستان شهر، بخش، مدرسه، موزه و خيابان به نامش کرده‌اند و نيز جايزه دولتى جمهورى ازبکستان به نام "حمزه حکيم ‌زاده نيازى"، به پديد آورندگان آثار هنرى و ادبى برجسته تعلق مى ‌گیرد. تئاتر دولتى آکادمى ازبکستان و همچنین خيابانى هم در باکو به نام او نام‌ گذارى شده است. 

بعضى از آثار حمزه به زبان روسى و زبانهاى ديگر جمهوری هاى شوروى سابق و از جمله به تاجيکى و ترکى آذربايجانى ترجمه شده است. مهم‌ ترين نمايشنامه‌هايى که وی نوشته عبارتند از: فيروزه خانم بيگ و خدمتکار (گذشته‌ از آنکه سروده‌هاى‌ تاجيکى حمزه ‌در تاجيکستان انتشار يافته، این نمايشنامه او مدتها در تئاتر دولتى آکادمى تاجيکستان به ‌نام "ابوالقاسم‌لاهوتى" اجراگرديد.) قاضيان سابق يا نيرنگهاى ميسره (این نمایشنامه که به صورت اپرا هم اجرا شده، نخستين اپراى طنزآميز ازبک به‌ شمار آمده است و همچنین در تلويزيون تاجيک نیز پخش شده است.) داستان سعادت نو (کم ‌وبيش مروج همان آرمانهاى عمومى مطرح در اشعار و نمايشنامه‌هاى ياد شده است.) مجموعه آثار مجموعه آثار حکيم ‌زاده با عنوان "آثار" در فاصله سالهای 1969 تا 1971 در دو جلد منتشر شده و ترجمه روسى آنها و نيز "منتخب آثار" وى انتشار يافته است. او به‌ سبب سهم درخور توجهى که در رشد و توسعه فرهنگ و ادبيات نوين ازبک داشته، موضوع آثار هنرى چون نقاشى، مجسمه‌ سازى ‌و فيلم‌ سينمايى و تلويزيونى شده‌ و در جمهورى ازبکستان شهر، بخش، مدرسه، موزه و خيابان به نامش کرده‌اند و نيز جايزه دولتى جمهورى ازبکستان به نام "حمزه حکيم ‌زاده نيازى"، به پديد آورندگان آثار هنرى و ادبى برجسته تعلق مى ‌گیرد. تئاتر دولتى آکادمى ازبکستان و همچنین خيابانى هم در باکو به نام او نام‌ گذارى شده است. 


حکیم زاده در مارس 1929، زمانى ‌که در "قشلاق شاه‌ مردان" واقع در ولايت فرغانه که بعدها حمزه‌ آباد ناميده شد، خدمت مى‌ کرد، به دست مخالفانش به قتل رسيد. مقبره‌اش در شاه‌ مردان هنوز برجاست. 

حکیم زاده در مارس 1929، زمانى ‌که در "قشلاق شاه‌ مردان" واقع در ولايت فرغانه که بعدها حمزه‌ آباد ناميده شد، خدمت مى‌ کرد، به دست مخالفانش به قتل رسيد. مقبره‌اش در شاه‌ مردان هنوز برجاست. 


تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۱۷:۱۴:۰۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۸/۰۳/۰۷ ۰۱:۳۲:۵۰

حمزه حکيم ‌زاده نيازى

خلاصه زندگی نامه

 حمزه حکيم ‌زاده نيازى، معلم، شاعر، نويسنده و نمايشنامه ‌نويس ازبک در اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20 بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع