حمدالله بن تاج‌ الدّین ابى‌ بکربن حمد بن نصر مستوفى قزوینی، معروف به حمدالله مستوفی، در سال 680 قمری در قزوین متولد شد. پدرش به عنوان مستوفى در دستگاه ایلخانان خدمت ‏کرده و به همین دلیل مستوفى لقب گرفتند. او از آغاز جوانى بنابر سیرت آباء و اجداد به خدمت دیوانى اشتغال داشته و ابتدا به خدمت "خواجه رشیدالدین فضل‏اللَّه" درآمد و به امر کتابت مشغول شد. حمداللَّه در سال 711 ه.ق، حاکم و مستوفى ابهر و زنجان و طارم شده و پس از قتل "خواجه رشیدالدین فضل‏اللَّه"، در سلک ملازمان "خواجه غیاث‏الدین محمد" فرزند خلف وزیر مقتول، درآمده و تا سال 736 ق در خدمت وى باقى ماند. وی سفرهایى به تبریز و بغداد و شیراز و اصفهان کرده و سرانجام در سال 750 ه.ق در قزوین درگذشت. از او سه اثر معتبر باقى مانده: "تاریخ گزیده"، "نزهه القلوب"، منظومه‏ معروف "ظفر نامه" که مشتمل بر هفتاد و پنج هزار بیت بود. 
حمدالله از خانواده مستوفيان شيعه مذهب قزوين بوده كه در اصل عرب بودند، نسبش با 14 پشت به "حربن یزید ریاحی" می ‌رسد که در زمان "معتصم عباسی" در قزوین ساکن شده و دارای شغل دیوانی بوده‌اند. آنان از زمان "معتصم" تا زمان "قادر عباسى" بيشتر اوقات والى قزوين بودند و بعد از آن به شغل استيفا منصوب و به مستوفى معروف شدند. جدّ دوم وى، "امين‌الدين نصر"، مستوفى عراق بوده و پدر حمداللّه در پايان عمر از خدمات دولتى كناره گرفت. سه برادر حمداللّه نيز مشاغل حكومتى داشتند و پسر او، زين‌الدين، ذيلى بر تاريخ گزيده نیز نوشت. 
دوران کودکی و نوجوانی حمدالله چندان مشخص نیست ولی ظاهرا وی در زادگاه خود به کسب علم و دانش پرداخته و از نوجوانی سرایش اشعار خویش را آغاز کرده است. حمدالله مستوفی در جوانی علیرغم علاقه فراوان به تاریخ و جغرافیا و شعر و ادب، همانند اسلاف خویش جذب مشاغل دیوانی گشت. این مورخ جلیل القدر از شعرا و منشیان مطلع زبان فارسی و از علاقه مندان به وطن خود ایران بوده و از جوانی علاقه فراوانی به گردآوری اطلاعات تاریخی - جغرافیایی و مباحثه با فضلا و دانشمندان داشته و اغلب در مجالس و محافل علمی و ادبی شرکت کرد. 
حمدالله، از جوانى به خدمات دولتى اشتغال داشته و چند بار "جامع‌الحساب ممالك" نوشت. او به تبريز، بغداد، شيراز و اصفهان سفر كرده و مدتى در بغداد "تقدير اموال" (تقرير اموال) برعهده او بود. پس از كشته شدن "سعد الدين ساوجى" در سال 711 هجری و استقلال "رشيد الدين فضل‌اللّه همدانى" در كار وزارت، حمداللّه از جانب "رشيدالدين" به حكومت و استيفاى قزوين، ابهر، زنجان و منطقه طارم عليا و طارم سُفلا منصوب شد. ظاهرا وى از مشاغل ديوانى يا از اموال موروثى، املاک بسيارى داشته، چنان‌ كه در طومار تقسيم‌ نامه آب باغهاى قزوين از وى نام برده شد. پس از كشته شدن "خواجه ‌رشيدالدين" در سال 718 ه.ق، حمداللّه مستوفى از ملازمان پسر وى، "غياث‌الدين محمد"، شد. از تاريخ كشته شدن "غياث‌الدين" در سال 736 ه.ق به بعد، از احوال حمداللّه مستوفى اطلاعى در دست نيست. حمداللّه مستوفى از جوانى در دستگاه "خواجه رشيدالدين فضل‌اللّه همدانى" با دانشمندان مصاحبت داشته و به ‌ويژه از "خواجه رشيدالدين" بهره بسيارى برده، هر چند، به گفته خودش در "تاريخ گزيده"، فن تاريخ كار او نبوده، ولى ارتباط وی با "رشيدالدين" سبب شده به تأليف آثار تاريخى بپردازد. 
از حمدالله مستوفی سه اثر برجسته باقی مانده که به شرح زیر است: تاریخ گزیده اولین کتاب مهم حمدالله، "تاریخ گزیده" بوده، که شامل منتخبی از "جامع التواریخ رشیدی" بوده به همراه اضافاتی از خود، تالیف کرده که این کتاب نیز در سال 730 هجری به پایان رسید. محتویات این اثر، تاریخ عمومی عالم از بدو خلقت آدم تا زمان صدارت خواجه غیاث الدین محمد بوده و مؤلف ضمن خلاصه کردن کتاب "جامع التواریخ خواجه رشیدالدین" و گردآوری اطلاعاتی از مورخین عصر خویش، اطلاعات مهمی درخصوص تاریخ دانشمندان و ادبای عرب و ایرانی و تاریخ و جغرافیا و بزرگان وطن خود قزوین را به آن افزود. این کتاب در یک مقدمه و 6 باب در سال 730 ه‍. ق به پایان رسید. ظفرنامه حمدالله مستوفی‌ دومین‌ شاهكار ادبی‌ خود به‌ نام‌ ظفرنامه‌ را كه‌ منظومه ‌ای‌ در بحر متقارب‌ مشتمل‌ بر هفتاد و پنج‌ هزار بیت‌ شعر بوده،‌ در سال‌ 736 ه. ق‌ به‌ پایان‌ رسانید. وی‌ در این‌ كتاب‌ بزرگ‌ حماسی‌، حوادث‌ هفت‌ قرن‌ و نیم‌ تاریخ‌ ایران‌ بعد از اسلام‌ را بصورت‌ مجزا و در قالب‌ شعر بیان‌ نموده‌،‌ كه‌ بویژه‌ وقایع‌ هجوم‌ مغولان‌ به‌ ایران‌ و تسخیر شهرهای‌ ایران‌ از لحاظ تاریخی‌ اهمیت‌ زیادی‌ دارد. ظاهر حمدالله مستوفی‌ شانزده‌ سال‌ از عمر خویش‌ را صرف‌ سرایش‌ این‌ كتاب‌ حماسی‌ نموده، وی در این کتاب به تشریح جغرافیای کشور ایران پرداخته و در توصیف جغرافیای اقتصادی ایران بیشتر از دفاتر مالیاتی دولت ایلخانان، که باسمت مأمور عالی مقام مالیاتی بدان دسترسی داشته، استفاده کرد. نزهت القلوب این‌ ادیب‌ نامور در سال‌ 741 و در اواخر عمر آخرین‌ كتاب‌ بزرگ‌ خود "نزهت‌ القلوب‌" را در علم‌ هیئت‌ و جغرافیا به‌ پایان‌ رسانید. نویسنده‌ در این‌ كتاب‌ به‌ تشریح‌ جغرافیای‌ كشور ایران‌ پرداخته‌ و در توصیف‌ جغرافیای‌ اقتصادی‌ ایران‌ بیشتر از دفاتر مالیاتی‌ دولت‌ ایلخانان‌، كه‌ باسمت‌ مأمور عالی‌ مقام‌ مالیاتی‌ بدان‌ دسترسی‌ داشته‌، استفاده‌ كرد‌. وی‌ در این‌ كتاب‌ شرایط طبیعی‌ و وضعیت‌ كشاورزی‌ هر شهر و روستا را به‌ دقت‌ توضیح‌ داده‌‌ و علاوه‌ بر آن‌ بطور جداگانه‌ به‌ توصیف‌ رودخانه‌ها و مجاری‌ و نهرهای‌ آبیاری‌ و معادن‌ و راههای‌ كاروان‌ رو پرداخت‌. 
حمدالله مستوفی در سال 750 قمری در گذشت، آرامگاه وی، معروف به "گنبد دراز"، كه يكى از بناهاى عهد مغول بوده، در قزوين باقى مانده که اين آرامگاه يک بار در سال  1310 ه.ش و بار ديگر در سال  1319 ه.ش تعمير شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۹:۲۶

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۲۹:۲۸

حمدالله مستوفی

خلاصه زندگی نامه

 حمدالله بن تاج‌ الدّین ابى ‌بکربن حمد بن نصر مستوفى قزوینی، معروف به حمدالله مستوفی، شاعر، نویسنده و از مورخان و جغرافیدانان مشهور اسلامی در سده هشتم بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع