میرزا حسین علاء، معروف به معین الوزاره، در سال 1262 در یک خانواده مرفه ایرانی در شهر تفلیس، پایتخت فعلی گرجستان به دنیا آمد. پدرش میرزا محمدعلی خان علاءالسلطنه، بارها سفیر و وزیر و دو بار نخست‌وزیر شده بود و مادرش هما خانم عظمه‌ الدوله دختر مجدالملک سینکی بود. در 17 سالگی به عنوان آتاشه سفارت ایران استخدام و پس از مدتی نائب سوم و نائب دوم سفارت شد. پس از مشروطیت به سمت رئیس کابینه وزارت خارجه منصوب شد. وی به مدت 10 سال در این سمت باقی بود تا 27 دی ماه 1296 که مستوفی‌الممالک به صدارت رسید و میرزا حسین‌خان معین‌الوزاره را به وزارت فوائد عامه منصوب کرد. او در کابینه صمصام‌السلطنه نیز دارای همین عنوان بود. در پاییز 1297 میرزا حسین‌خان به همراه هیات اعزامی ایران متشکل از وزیر خارجه، رئیس دیوان عالی تمیز برای کنگره صلح ورسای به اروپا رفت. پس از بازگشت، وزیرمختار ایران در اسپانیا و سپس در سال‌های 1300 تا 1302 وزیرمختار ایران در آمریکا شد. او پس از بازگشت از آمریکا در انتخابات دوره پنجم مجلس شورای ملی شرکت کرد و به عنوان نماینده تهران وارد مجلس شد. در این دوره وی به همراه سید حسن مدرس، سید حسن تقی‌زاده و دکتر مصدق ماده واحده مربوط به خلع احمدشاه از سلطنت و واگذاری حکومت موقت به رضا پهلوی را قبول نکرد و به آن رأی منفی داد. وی بعد از کشته شدن رزم‌آرا در اسفند 1329 نخست‌وزیر شد و اردیبهشت 1330 استعفا داد؛ در دوران نخست‌وزیری دکتر مصدق وزیر دربار بود تا اینکه پس از برکناری اردشیر زاهدی در فروردین 1334 دوباره نخست‌وزیر شد. علاء در 25 آبان 1334 از ترور فدائیان اسلام جان به ‌در برد که این جریان به دستگیری و اعدام اعضای فدائیان اسلام از جمله نواب صفوی انجامید. علاء در فروردین 1335 از نخست‌وزیری استعفا کرد که مورد موافقت قرار نگرفت، ولی دوباره در فروردین 1336 استعفا کرد و مجدداً به وزارت دربار تعیین شد و تا سال 1342 وزیر دربار بود که در آن سال از وزارت کنار رفت و به عنوان سناتور انتصابی از شیراز به سنا راه یافت. حسین علاء در سال 1343 در تهران درگذشت. همسر وی فاطمه قراگزلو دختر ناصرالملک، نائب‌السلطنه احمدشاه بود.  
حسین، دوران کودکی خود را در قفقاز گذراند و سپس همراه پدر - که به سمت وزیرمختار ایران در لندن تعیین شده بود - به انگلستان رفت.  او تحصیلات خود را در انگلستان آغاز کرد و در در مدرسه معروف «وست مینستر» مشغول به تحصیل شد. علاء در سال 1280  به دانشکده حقوق لندن پا نهاد و سرانجام در 1284 فارغ‌التحصیل شد. 
حسین علاء تا سال‌های دهه سوم عمر خود در کنار پدر به تجربه‌اندوزی و سیاست‌ورزی پرداخت. وی بعد از پایان تحصیل، به استخدام وزارت خارجه درآمد و هنگامی که پدرش به وزارت امور خارجه انتخاب شد، ریاست دفتر وزارت خارجه را به عهده گرفت و تا سال 1296 در این سمت باقی ماند. در نتیجه حسین علاء تا 34 سالگی در کنار علاءالسلطنه پدر تربیت شد. هرچند که تا حد زیادی سیاست علاءالسلطنه هم توسط او طرح‌ریزی و هدایت می‌شد، اما او تا این زمان چندان شناخته شده نبود. مستوفی الممالک در دی‌ 1296  به ریاست وزرا انتخاب شد. او میرزا حسین خان علاء را  ـ که در آن هنگام «معین‌الوزاره» لقب گرفته بود ـ به سمت «وزیر فواید و تجارت» معرفی کرد. حسین علاء بعد از کناره گیری مستوفی­الممالک، سمت وزارت تجارت و فواید عامه را در کابینه صمصمام ­السلطنه بختیاری حفظ کرد و در سال 1299 پیش از کودتا، ابتدا وزیرمختار ایران در اسپانیا و سپس وزیرمختار ایران در آمریکا شد. 
حسین علاء پس از بازگشت به ایران، به نمایندگی مجلس پنجم از تهران برگزیده شد. وی از آغاز دوره نمایندگی خود در مجلس، به صف نمایندگان مستقل پیوست که مشیرالدوله و مستوفی الممالک، مؤتمن الملک، شهید مدرس، سید حسن تقی زاده و دکتر محمد مصدق از جمله آنها بودند، و از آن میان، با تقی زاده بیش از همه نزدیک بود. او هنگام طرح ماده واحده مربوط به خلع قاجار در مجلس پنجم، از‌ نمایندگان مخالف آن بود. 
علاء در انتخاب دوره ششم مجلس شورای ملی ـ که نخستین انتخاب دوره پادشاهی رضاشاه بود ـ به مجلس راه نیافت و مدتی بیکار بود تا اینکه در سال 1306 در دولت مستوفی الممالک به وزارت فواید عامه رسید و در مهرماه همین سال، وزیرمختار ایران در فرانسه شد. مأموریت علاء در پاریس، سه سال به طول انجامید و در بازگشت از آنجا به ریاست هیئت مدیره بانک ملی ایران گماشته شد. سمت‌های بعدی وی تا سال 1321 به‌ترتیب: رئیس اداره کل تجارت، وزیر بازرگانی و مدیر کل بانک ملی بود و سرانجام در سال 1321 پس از مرگ فروغی، وزیر دربار شد. 
علاء در شهریور 1314 در شرایطی بحرانی‌ ـ که در پی بروز اغتشاش در آذربایجان و خودداری دولت شوروی از تخلیه ایران به وجود آمده بود ـ با سمت سفیرکبیر ایران، راهی واشنگتن شد. او در جلسات شورای امنیت سازمان ملل متحد، از حقوق ایران دفاعی دلیرانه به نمایش گذاشت و با این كار، خدمت مهمی كرد. وی همچنین طرح شکایت ایران را بدون توجه به نخست‌وزیر وقت(قوام) به موقع اجرا كرد و کوشش وطن‌پرستانه اش در قبولاندن حقانیت ایران، اثر فراوانی داشت. 
حسین علاء هنگام قتل سپهبد رزم آرا، وزیر دربار و نخستین کسی بود که شاه برای تعیین جانشینی رزم آرا با وی مشورت کرد. او نیز پاسخ داد: تنها کسی که در این شرایط می تواند، مملکت را اداره کند، دکتر مصدق است و اگر خود او حاضر به قبول مسئولیت نخست‌وزیری نشود، باید در تعیین نخست‌وزیر آینده با وی مشورت شود. شاه، خود علاء را برای مذاکره درباره تعیین جانشین رزم آرا نزد دکتر مصدق فرستاد و او ضمن گفت‌وگو با مصدق، آمادگی شاه را برای برگزیدن وی برای نخست‌وزیری بازگو کرد؛ ولی مصدق که در آن هنگام، آمادگی پذیرش این مسئولیت را نداشت، خودِ علاء را برای احراز این سمت پیشنهاد کرد. سرانجام علاء در روز 18 اسفند 1329 دو روز پس از قتل رزم آرا مأمور تشکیل کابینه شد و در روزهای پایانی اسفند، کابینه ای با شرکت پنج وزیر به شاه معرفی، و تکمیل اعضای کابینه را به بعد از تعطیلات نوروز موکول کرد. سرانجام، کابینه در روز 18 فروردین تکمیل شد. حسین علاء در همان نخستین روزهای روی‌کار آمدنش دست به اختناق زد و از روز 29 اسفند سال 1329 در تهران و حومه، و از تاریخ 14 فروردین سال 1330 در خوزستان حکومت نظامی برقرار ساخت. اعتصاب کارگران نفت و قتل سه نفر انگلیسی علاء همچنین در ابتدای زمامداری با اعتصاب کارگران نفت جنوب رو به ‌رو شد که به زد و خورد های خونین و كشته‌شدن چند انگلیسی و ایرانی و زخمی شدن تعدادی از کارگران انجامید. علاء به‌خوبی از وخامت اوضاع آگاه بود و به‌سرعت دست به اقدام زد؛ از این رو در سراسر منطقه‌های اعتصاب، به‌مدت دو‌ ماه، حکومت نظامی اعلام کرد؛ ولی آگاهی داشت که انگلیسی ها ممکن است آشوب های مناطق نفت‌خیز را بهانه اقدامات نظامی خود قرار دهند؛ چون درواقع، آنان چند ناوچه توپدار به خلیج فارس فرستاده بودند؛ به‌ همین سبب در مصاحبه ای با «روزنامه لومند» به انگلیسی ها هشدار داده بود كه اعتصاب‌ها در ایران، به هیچ‌کس، حق مداخله در امور داخلی یا تجاوز به استقلال ما را نمی دهد. اراده او در بازگرداندن نظم، هنگامی توجیه شد که ناآرامی‌ها گسترده تر و به اصفهان كشیده شد. با این همه، اعتصاب در اوایل اردیبهشت به پایان رسید و دولت، موفق به برقراری نظم شد و گارگران بر شرکت نفت - که با پرداخت کمک‌هزینه موافقت کرد - پیروز شدند. 
شاه و علاء اصولا با ملی‌شدن صنعت نفت مخالف بودند؛ اما برخلاف انتظار آنها روز 5 اردیبهشت‌ 1330 کمیسیون نفت مجلس شورای ملی، طرحی نُه‌ماده ای مربوط به اجرای قانون ملی‌کردن نفت را با درون­مایه كوتاه كردن دست بیگانگان از شرکت نفت جنوب با بیشترین آرا تصویب کرد. عصر همان روزی که طرح نُه‌ماده ای نفت با بیشترین آرا تصویب شد، سفیر انگلیس با نگرانی زیادی به ملاقات حسین علاء رفت و او نیز دست ‌به ‌دامان دکتر مصدق شد؛ اما مصدق، حاضر به عدول از آن نشد. علاء نیز جریان را به شاه رسانید و این ملاقات‌ها و رفت ‌و آمدها در 24 ساعت پس از تصمیم کمیسیون ادامه داشت و چون نتیجه­ای حاصل نشد، دولت حسین علاء استعفا داد. 
استعفای علاء، بی مقدمه نبود. اسناد محرمانه وزارت خارجه انگلیس که در اوایل دهه 1980 انتشار یافت، نشان می دهد که انگلیسی ها از روزهای آغاز آوریل 1951 (اواسط فروردین 1330) شاه را برای انتخاب یک نخست‌وزیر توانمند برای جلوگیری از اجرای قانون ملی‌شدن نفت، زیر فشار گذاشته بودند و فرد مورد نظر آنها برای فرونشاندن موج ملی‌شدن نفت، کسی جز «سید ضیاء» عامل کودتای 1299 نبود. سرانجام شاه در برابر فشار انگلیسی ها تسلیم شد و استعفا را بر علاء تكلیف کرد؛ ولی پیش‌ از‌ اینکه حکم نخست‌وزیری سید ضیاء‌الدین را امضا کند، به فکر چاره ای افتاد و آن، انتخاب دکتر مصدق به مقام نخست‌وزیری بود. 
علاء بعد از استعفا از مقام نخست‌وزیری به وزارت دربار بازگشت و در قسمت اعظم زمامداری دکتر مصدق؛ یعنی نزدیك به دو سال در این سمت ماند و در‌ این ‌مدت، تنها رابط شاه با مصدق بود؛ زیرا مصدق در تمام مدت نخست‌وزیری‌اش بیش از 5 تا 6 بار با شاه ملاقات نکرد و پیغام های آنها بین یکدیگر فقط از طریق علاء رد و بدل می شد. علاء در اوایل حکومت مصدق از طرفدارن جدی او بود؛ اما از اواخر 1331 به‌ تدریج، تغییر عقیده داد و گزارش های مربوط به سه‌ ماهه پایانی سال 1331 از تماس مستمر او با مخالفان مصدق به خصوص آیت الله کاشانی حمایت می کند. 
علاء با آنكه روابط نزدیک و صمیمانه‌ای با دکتر مصدق داشت، در پی بروز اختلاف بین دربار و دولت و به دنبال نطق توهین آمیز دکتر مصدق به شاه، در فروردین 1332 از وزارت دربار استعفا کرد؛ اما بعد از کودتای 28 مرداد 1332 دوباره به این مقام گماشته شد. او در فرودین 1334 پس ‌از استعفای سپهبد زاهدی از نخست وزیری، برای دومین ‌بار به نخست‌وزیری انتخاب شد و این ‌بار دو سال تمام در این مقام باقی ماند. 
در نخستین ماه حکومت علاء، مذاکرات چند‌ ساله ایران و شوروی نتیجه داد و قرار شد یازده تُن طلای امانتی ایران نزد شوروی، پس‌داده شود. همچنین تعیین حدود و علامت‌گذاری مرز ایران و شوروی پایان یافت. رویداد مهم دیگر، عضویت ایران در پیمان بغداد بود که مورد نفرت و انزجار بسیار زیاد افکار عمومی ایران قرار گرفت؛ چرا كه مبارزات ملت ایران علیه دولت انگلستان از سویی و عضویت این کشور در پیمان بغداد از سوی دیگر باعث شده بود که موج اعتراض‌ها و نا‌آرامی ها علیه دولت وقت، گسترش یابد؛ به‌ گونه‌ای ‌که یک روز، قبل از اینکه حسین علاء، نخست‌وزیر وقت برای شرکت در نخستین اجلاس پیمان بغداد راهی عراق شود، به دست یکی از اعضای سازمان فداییان اسلام، به نام «مظفر ذوالقدر» هدف سوء‌ قصد قرار گرفت و از ناحیه سر مجروح شد. دستگیری و اعدام فداییان اسلام فرماندار نظامی تهران (تیمور بختیار) اعلام داشت که مظفر ذوالقدر عضو فداییان اسلام است و به دستور نواب صفوی، رهبر فداییان اسلام، قصد ترور نخست وزیر را داشت و به همین دلیل، دستور بازداشت سران فداییان اسلام صادر شد. به‌دنبال این جریان‌ها، در روزنامه های وقت، چنین نوشتند: «مأمورین پس از بررسی 436 خانه، سرانجام نواب صفوی و سیدمحمد واحدی را در خیابان ری دستگیر کردند.» همچنین در 6 آذر 1324 قانون مربوط به عفو و آزادی خلیل طهماسبی ـ که قبلا مجلس تصویب کرده بود ـ لغو شد و پرونده فداییان اسلام به دادگاه نظامی رفت. در آنجا نیز به علت اعتراف متهمان به ترورهای مختلف، حکمشان صادر شد و صبح 27 دی‌ 1324، نواب صفوی، سیدمحمد واحدی، خلیل طهماسبی و مظفر ذوالقدر تیر‌باران شدند. ریاست جلسه دادگاه، به عهده «سرلشکر مجیدی» بود که پس از انقلاب، دستگیر و اعدام شد. سرلشکر مجیدی، قبل از اعدام، اعتراف کرد که نواب، واحدی، طهماسبی و ذوالقدر پیش از اعدام، شکنجه شده بودند.   انتخابات دوره نوزدهم در فروردین 1335 عمر دو‌ساله مجلس، پایان یافت و حسین علاء که بیشتر ایام عمر را در انگلستان و فرانسه گذرانده بود و با زد و بندهای سیاسی آشنایی نداشت، هنگامی که می خواست انتخابات دوره نوزدهم را در زمان نخست‌وزیری خود برگزار کند، کارهای انتخابات را به امیر اسدالله علم سپرد. این مجلس کاملا دست‌نشانده دولت بود و هرگز اقلیتی در آن تشکیل نشد. دولت نیز برای گذراندن لایحه‌های خود به مجلس نوزدهم رشوه داد كه آن لوایح، دربردارنده افزودن مدت نمایندگی از دو سال به چهار سال بود.   حسین علاء و فراماسون ها دو سال صدارت علاء، دوران گسترش فعالیت ماسون‌ها در ایران و گسترش بی­سابقه فراماسونری در ارتباط با «لژ بزرگ اسکاتلند» بود و تشکیلات «لاینز» و «کلوپ شیران» به ریاست حسین علاء نیز افتتاح شد. این تشکیلات بر خلاف فراماسونری کاملاً رسمی، قانونی و علنی بود. او علاوه بر این، ریاست شورای عالی بنگاه های خیریه، ریاست شورای عالی پیش‌آهنگی، ریاست هیئت مؤسسان انجمن آثار ملی و ریاست هیئت مؤتمنین دانشگاه ملی (دانشگاه شهید بهشتی) را نیز بر عهده داشت.  
در نخستین سال دولت علاء، در پرتو گسترش وابستگی به غرب، واردات به 23.9 ریال افزایش یافت! با اینكه صادرات تا 8 میلیارد پایین آمد. بالارفتن وحشتناک هزینه زندگی مردم و تورم، بزرگ‌ترین ویژگی این دوران بود. چاره جویی علاء برای این وضع نگران‌کننده، گذراندن قانونی برای جلب سرمایه­های خارجی بود. این قانون ـ که سازمان برنامه آن را توصیه کرده بود ـ به سرمایه های خارجی با شرایط مناسب اجازه می داد که در داخل مملکت به کار افتد. هم‌زمان با یورش نمایندگان بزرگ کسب و کار به ایران و گسترش فعالیت اقتصادی و تجاری آمریکایی‌ها، حکومت آنان به كمبودهای سامانه فاسد اداری ایران پی برد و در هر فرصتی از ایران انتقاد می کرد. علاء برای جلوگیری از انتقادهای هیئت حاکم آمریکا و تشویق بیشتر سرمایه گذاری آمریکاییان در ایران، «علی امینی» را که با بستن قرارداد پر‌منفعت کنسرسیوم، دلی از آمریکاییان به دست آورده بود، با عنوان سفیر به واشنگتن فرستاد.  
شاه در آستانه چهل‌سالگی، این توان را در خود می دید که برخلاف سال های نخست سلطنت، خودش در کارها دخالت کند و نقش نخست‌وزیر را بر عهده بگیرد. برای همین در فروردین‌ 1336 به دستور او، علاء که استعفایش از نخست‌وزیری در خرداد سال 1335 مورد موافقت قرار نگرفته بود؛ از قدرت کناره گیری کرد و روز بعد به سمت وزارت دربار تعیین شد و تا سال 1342 در آن سمت باقی ماند.در اوایل سال 1342 و در جریان حوادثی که به بازداشت حضرت امام خمینی(ره) و وقایع 15 خرداد انجامید، اسدالله علم، نخست‌وزیر و علاء، وزیر دربار بود. علاء خشونتی را که دولت علم در پیش گرفته بود، به مصلحت ندانست و معتقد بود که رویارویی شاه با روحانیان، سرانجام خوبی ندارد. این كار، وی را دچار خشم شاه ساخت و بعد از برکناری از وزارت دربار در سال 1342 از طرف شاه به سناتوری رسید. 
یک سال بعد  از آنکه به عنوان سناتور انتصابی از شیراز به مجلس راه یافت، در سن 82 سالگی در تهران درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۳۴

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۷:۳۶

حسین علاء

خلاصه زندگی نامه

 میرزا حسین علاء معروف به معین‌الوزاره، وزیر مختار ایران در اسپانیا، آمریکا و فرانسه که دو دوره نیز نخست وزیر ایران بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع