از تاریخ ولادت، وفات و وقایع زندگی حسن ‌بن سلیمان حلی، اطلاع دقیقی در دست نیست، اما احتمالا وی پیش از سال 742 ه.ق، متولد شده است. هم چنین "آقا بزرگ طهرانی"، زادگاه وی را "حلّه" دانسته، اما با توجه به قولی که او را "جبل عاملی" می‌ داند و نیز اقامتش در "قم"، احتمال اینکه یکی از این دو شهر زادگاه او باشد نیز وجود دارد. از طرفی "حرّ عاملی"، نام "محمد" را در نَسب او ذکر نکرده و در واقع وی را به جدّ اعلایش منتسب ساخته و برخی حِلّی را "عاملی"، منسوب به "جبل عامل"، خوانده‌اند، اما "حرّ عاملی" نام وی را در میان علمای "جبل عامل" نیاورده و از او در بخش دوم "امل الآمل"، که شامل علمای "غیرعاملی" است، یاد کرد. حِلّی در زمره سلسله راویان "صحیفه سجادیه" نیز قرار داشته و  مشهورترین کتاب وی "منتخب" یا "مختصر بصائر الدرجات"، احادیثی در فضائل و مناقب اهل بیت(ع)، نیز بود. وی احتمالا پس از سال 802 ه.ق، درگذشت. 
حلّی، از مهم‌ ترین شاگردان "شمس ‌الدین محمد بن مکی"، معروف به "شهید اول"، بود و به همراه پنج تن دیگر، در شعبان سال 757 ه.ق، از او اجازه روایت دریافت کرد و در همان مدت کوتاهِ حیات شهید، در کنار فقیهان مشهوری چون "فاضل مقداد"، از محضر وی بهره برد. استادان و مشایخ دیگر او، "محمد بن ابراهیم مطارآبادی"، "سید بهاءالدین نیلی" و "رضی‌ الدین علی" بودند. "مجلسی" هم چنین، حلّی را از نظر علم و فقاهت ستوده و همه آثار او را درخور اعتماد دانست. 
حلّی در زمره سلسله راویان "صحیفه سجادیه" نیز قرار داشت، چنان‌ که براساس کتاب "سَنَدی"، جدّ "شیخ بهایی"، "شمس‌ الدین محمد جبعی" (متوفی 886 ه.ق)، این کتاب را از "شیخ علی‌ بن محمد بن علی" از "سید تاج ‌الدین عبدالحمید بن جمال‌الدین احمد بن علی هاشمی" از حسن‌ بن سلیمان حلّی روایت کرد. به گزارش "خوانساری"، حِلّی در محرم سال 802 ه.ق، اجازه روایت کتاب "خصال صدوق" را به شاگردش، "عزّالدین حسین‌ بن محمد بن حسن حمویانی/ جویانی"، داده که این نسخه همراه با اجازه حلّی موجود است. در کتاب‌ های رجال و تراجم غیر از "حمویانی" و "تاج ‌الدین عبدالحمید بن جمال‌الدین احمد بن علی هاشمی زینی"، شاگرد و راوی دیگری برای حلّی ذکر نشد. 
از حلّی چند اثر باقی‌ مانده که مهمترین آنها عبارتند از: -مختصر بصائر الدرجات - المحتضر -حلّی رساله کوتاهی درباره برتری امامان بر انبیا و فرشتگان نوشته که در آن با آراء "شیخ مفید" در "اوائل المقالات" که قائل به خلاف این موضوع بوده، مناقشه کرد. -رساله فی احادیث‌ الذر، اثر دیگری از حلّی است که با نام "ملحق مختصرالبصائر" در سال 1379 ه.ش/ 1421 ه.ق، در "قم" منتشر شد. 
شرحی بر مختصر بصائر الدرجات مشهورترین اثر حلّی، "منتخب" یا "مختصر بصائرالدرجات" بود، که در میان منابع کهن روایی شیعه، دو کتاب با نام "بصائر الدرجات" موجود است: یکی تألیف مشهور "محمد بن حسن ‌بن فروخ صفار قمی" (متوفی 290 ه.ق) و دیگری تألیف "سعد بن عبدالله اشعری" (درگذشت 299 یا 301 ه.ق)، که گویا اصل آن در دست نیست، گرچه اساس کار حلّی بر آن بود. "مشتاق مظفر" براساس احتمال "افندی اصفهانی"، با دلایل و شواهد نشان داده که بصائرِ سعد، مختصر بصائرِ صفار بوده، اما برخی این رأی را رد کرده حکم به استقلال دو اثر مذکور داده‌اند. منشأ این اختلاف، عبارتی است که حلّی در ابتدای کتابش، "اثبات الرجعه"، آورده است. آنچه مسلّم است اینکه حلّی اختصار خود را بر اساس "بصائرالدرجات سعد بن عبدالله اشعری" انجام داد. مختصر حلّی شامل احادیثی درباره فضائل و مناقب اهل بیت علیهم ‌السلام است. وی علاوه بر انتخاب احادیث سعد، اخبار دیگری را، از منابع گوناگون و با طرق دیگر، به آنها افزوده و برای جلوگیری از اشتباه با احادیث سعد، نام منابع را ذکر کرد. از رساله "الرجعه و الرد علی اهل البدعه" حلّی نیز یاد شده که همان کتاب "مختصر البصائر" است. شرحی بر المحتضر اثر دیگر حلّی، کتاب "المحتضر" است در اثبات آن که محتضر (یا شخص در آستانه مرگ) در حال احتضار، پیامبر(ص) و امامان علیهم ‌السلام را به چشم خود می ‌بیند. وی در این کتاب، آراء "شیخ مفید" را رد کرده، زیرا "شیخ مفید" احادیث مرتبط با این موضوع را به تأویل برد. نویسنده در این اثر به ذکر مطالب متنوعی، چون مناقب اهل بیت و شیعیان آنها و طعن برخی از مخالفانشان، پرداخت. از این کتاب به "المحتضر و مایراه فی حال الاحتضار" و "مناقب‌ الائمه" نیز یاد شد، این رساله، به همراه "الرجعه و مختصرالبصائر"، از منابع "مجلسی" در تألیف "بحار الانوار" بود. المحتضر در سال 1330 ه.ش/1951 م، در "نجف"، به تحقیق "محمدعلی اردوبادی غروی"، به‌ چاپ رسید.  
حسن ‌بن سلیمان حِلّی، احتمالا پس از سال 802 ه.ق، درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۲:۱۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۲:۲۱

حسن بن سلیمان حلی

خلاصه زندگی نامه

 حسن ‌بن سلیمان حِلّی، مکنی به ابومحمد و ملقب به عزّالدین، از علمای شیعه در قرن هشتم  ه.ق، که از شاگردان شهید اول بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع