حسن انوری فرزند "علی اصغر" در 10 اسفند 1312 ه.ش در "تكاب" به دنیا آمد. مادرش "طاهره" و پدرش "علی اصغر" نام داشت که هر دو برخلاف اکثریت مردم زمانه خود، سواد خواندن و نوشتن و علاقه به مطالعه داشتند و همین امر از عواملی بود که باعث تشویق انوری به کتاب خواندن شد. انوری دوران دبستان را در "دورباش" و در مدرسه "علی محمدیه" گذراند اما از مقطع ششم دبستان به بعد به دلیل بیماری پدرش فرصت تحصیل در مدرسه را نیافت اما خودش دروس مقاطع تحصیلی را به ترتیب خواند و امتحان داد. انوری توانست تا با ورود به دانشگاه در سال 1340 ه.ش مدرک لیسانس و در سال 1344 ه.ش مدرک فوق لیسانس خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی کند. وی در نهایت در سال 1351 ه.ش تحصیلات خود را در مقطع دکتری به پایان رساند. انوری در سال 1353 ه.ش به دعوت دانشگاه "کلن" (University of Cologne)  به آلمان سفر کرد و در سال 1357 برای گذراندن فرصت مطالعاتی در دانشگاه "پرینستون" (Princeton University) واقع در ایالت نیوجرسی به آمریکا رفت. وی در زمینه ادب فارسی فعالیت بسیاری داشت که از جمله سوابق کاری او که غالبا در زمینه ادبیات بود، می توان به همكاری با سازمان لغت ‌نامه دهخدا در فاصله سال های 1349 ه.ش تا 1350 ه.ش، تاسیس مجموعه گنج ادب‌ در سال 1371 ه.ش، تاسیس سازمان فرهنگ برای تدوين چند دوره فرهنگ‌ در سال 1371 ه.ش، استاد دانشگاه تربيت ‌معلّم‌ و...اشاره کرد. همچنین او در زمینه نگارش و تالیف کتاب های بسیاری من جمله فرهنگ لغات فارسی، تاثیر بسزایی در فرهنگ و ادب فارسی ایفا کرد. انوری در مهر 1382 ه.ش به عضویت پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی درآمد و در سال 1387 ه.ش به عنوان چهره ماندگار در زمینه ادبیات انتخاب شد. 
"گل ‌محمد"، پدر بزرگ حسن انوری، ساكن روستای "دورباش" در چهار کیلومتری تکاب، واقع در آذربایجان غربی بود. وی به مشاغلی چون كشاورزی، باغداری، سراجی، ساخت زین و نعل اسب اشتغال داشت. "ملا نقی" پدر بزرگ انوری از جانب مادرش "طاهره" از روحانییون مخالف کشف حجاب در زمان "رضا شاه" بود. وی حدود سال ‌های 1315 ه.ش تا 1317 ه.ش درگذشت. پدر انوری "علی اصغر" نام داشت که در سال 1278 ه.ش و در شهر "دورباش" متولد شد. "علی اصغر" در سال 1310 ه.ش  با "طاهره حسن‌ زاده" ازدواج می کند که حاصل ازدواج آن ها یک پسر و دو دختر بود. او پس از آموختن مقدمات علوم به تکاب رفت و در مغازه مشغول به کارشد و در همان زمان بود دولت نام خانوادگی را اجباری اعلام کرد. پدر انوری برای گرفتن نام خانوادگی به "بیجار" رفت و تقاضای نام خانوادگی سعدی و یا فردوسی را داده بود که موافقت نشد و نهایتا نام خانوادگی انوری (شاعر قرن ششم) را انتخاب کرد. 
حسن انوری کلاس اول تا پنجم را در دبستان "علی محمدیه" در تکاب گذراند و کلاس ششم را به دلیل بیماری پدرش به مدرسه نرفت و در مغازه مشغول کار شد. او در نهایت توانست در امتحانات کلاس ششم شرکت کرده و قبول شود. در اواخر سال 1329 ه.ش با تغییر در شرایط مدرسه، به یک معلم نیاز بود که با پیشنهاد تدریس به انوری، در سال 1330 ه.ش در سن 17 سالگی، معلم پایه سوم دبستان شد. وی در همان زمان که به معلمی می پرداخت، خودش به تنهایی شروع به خواندن دروس متوسطه، دانشسرای مقدماتی و سپس ششم متوسطه کرد و در مراغه امتحان داد. در سال 1337  ه.ش به ‌عنوان آموزگار به تبریز منتقل شد که در همان جا دوره دانشكده ادبیات را گذراند و در سال 1340 ه.ش به تهران منتقل شد. انوری در سال 1344 ه.ش توانست مدرک فوق لیسانس خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی دریافت کند سپس در سال 1351 ه.ش از دوره دكترا فارغ‌ التحصیل شد. 
حسن انوری با وجود علاقه ای که از کودکی به حافظ  و سعدی داشت اما با این حال به طور اتفاقی به سمت ادبیات و تحصیل در این رشته کشیده شد. وی زمان ثبت نام آزمون دانشگاه رشته فلسفه را انتخاب کرد و در همان زمان مامور ثبت نام برای انتخاب رشته دوم، ادبیات را پیشنهاد کرد. انوری پس از اعلام نتایج دانشگاه در هر دو رشته قبول شد اما یکی از دوستانش او را از تحصیل در فلسفه منصرف و به دلیل وجود اساتید بزرگ رشته ادبیات در دانشگاه تبریز، این رشته را به او پیشنهاد کرد و انوری نیز پذیرفت. 
آشنایی حسن انوری با فرهنگ لغت و فرهنگ نویسی به گفته خود او به دوران دبستان برمیگردد: «زمانی که در دبستان درس می‌خواندم، کلاس دوم یا سوم ابتدایی بودم. اغلب به عنوان مبصر انتخاب می‌شدم، وظیفه مبصر بردن دفتر کلاس به اتاق آموزگاران بود، هنگامی که زنگ رفتن به کلاس زده می‌شد. این بود که راهی داشتم به اتاق آموزگاران که در عین حال اتاق دفتر دبستان هم بود و اندک‌اندک آشنا می‌شدم با آنچه در آن اتاق بود از جمله کتاب‌هایی که در قفسه بود، کتاب لغتی بود عربی به ترکی عثمانی که گاهی معلمان برای یافتن معنی لغتی به آن مراجعه می‌کردند. این اولین کتاب لغتی بود که شناختم با حروف ریز چاپ شده بود و گویا چاپ استانبول بود. این کتاب بی‌آنکه خودم به آن مراجعه کنم به من فهماند که کتاب لغت یعنی چه؟ و چگونه کتابی است؟ کتابی که در آن لغات یک زبان را به ترتیب الفبایی مرتب کرده‌اند و در مقابل هر لغت معنای آن را به زبان دیگر نوشته‌اند. این اولین تصور من از کتاب لغت بود. بعدها یک دیکسیونر کوچک فرانسوی به فارسی به دستم رسید. این دیکسیونر تصور مرا که کتاب لغت باید از زبانی به زبان دیگر باشد، تقویت کرد. هنوز تصوری از کتاب لغت یک زبانه نداشتم تا نسخه‌ای از برهان قاطع را دیدم و متوجه شدم که در درون یک زبان هم می‌توان کتاب لغت نوشت. سال‌ها بعد که برای تحصیل دانشگاهی به تبریز رفتم در کتابخانه دانشکده ادبیات مجلدات چاپ شده لغت‌نامه دهخدا را دیدم؛ اعجاب‌انگیز بود. برای هر مدخل معانی گوناگون از فرهنگ‌های کهن نقش شده بود و هر معنا شواهد متعدد از شاعران و نویسندگان قدیم داشت. چیزی فوق‌العاده به نظرم آمد. سال 1337 بود. در آن اوقات دهخدا سه‌سالی بود که در گذشته بود، به روانش درود فرستادم. در نظرم آدمی آمد که می‌تواند پاسخ هر پرسشی را بدهد. در آن اوقات هیچ گمان نمی‌کردم که چهارسال بعد جزو همکاران موسسه دهخدا قرار خواهم گرفت و نوشتن بخشی از حرف الف را برعهده خواهم داشت.» شیوه فرهنگ نویسی در موسسه دهخدا به روایت انوری فعالیت در موسسه لغت نامه دهخدا زمینه آشنایی انوری با فرهنگ‌ های متعدد انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و فارسی و عربی را فراهم کرد. حسن انوری خود در خصوص شیوه فرهنگ نویسی در موسسه دهخدا اینچنین روایت می کند: «در نوشتن هر مدخل به چند فرهنگ مراجعه می‌کردیم و شواهد را با معانی مقابله می‌کردیم. هرقدر که با دایره‌المعارف‌ها و لغت‌نامه‌های اروپایی آشنا می‌شدم به این نتیجه می‌رسیدم که لغت‌نامه دهخدا در شیوه‌ای که پیش‌گرفته، حالت استثنایی دارد. در دایره‌المعارف‌ها و لغت‌نامه فرنگی چنین نیست که اسم همه روستاها را آورده باشند یا همه مترادف‌های مدخل را- هرچند دور از ذهن- نقل کنند یا در ذیل یک مدخل ده‌ها شاهد نقل کنند. در بادی امر، تصور من آن بود که روش درست آن است که در لغت‌نامه دهخدا اعمال می‌شود نه آنچه در لاروس بزرگ، بریتانیکا، آمریکانا و دیگر فرهنگ‌های فرنگی هست. اما اندک‌اندک روش اعمال‌شده در لغت‌نامه برایم شک‌برانگیز شد و بیشتر به جست‌وجو ادامه دادم و به این نتیجه رسیدم که شیوه اعمال شده در لغت‌نامه دهخدا مطابق اصول فرهنگ‌نگاری جدید و مرسوم در کشورهای پیشرفته نیست.» 
بیشترین فعالیت حسن انوری در زمینه زبان و ادب فارسی است و علاوه بر تدریس در فاصله بین سال 1332 ه.ش تا سال 1346 ه.ش در دبیرستان های تکاب، تبریز و تهران، وی فعالیتهای دیگری نیز داشته است:   تدریس در دانشگاه - تدریس در دانشگاه علم و صنعت، 1351ـ1348 - تدریس نقد ادبی در رشته روزنامه ‌نگاری دانشگاه علوم ارتباطات اجتماعی، 1358ـ1351 - تدریس ادبیات فارسی و سرپرستی دپارتمان زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علوم ورزشی، 1358ـ1351 - تدریس نقد ادبی، متون قدیم فارسی (شاهنامه، فارسی، سعدی) و دستور زبان فارسی دانشگاه تربیت معلم، 1365ـ1358 همکاری با سازمان ها - همکاری با سازمان کتابهای درسی، 1343ـ 1358 - همکاری با سازمان لغت ‌نامه دهخدا و تألیف بعضی از مجلدات لغت ‌نامه دهخدا، 1359ـ1340 - همکاری با دانشگاه پیام نور و تألیف 9 جلد کتاب درسی برای آن دانشگاه تاسیس مراکز ادبی-فرهنگی - تأسیس مجموعه ادب فارسی با همکاری "جعفر شعار"،1362 - تأسیس مجموعه گنج ادب، 1371 - تأسیس سازمان فرهنگ برای تدوین چند دوره فرهنگ، 1373 تدوین کتب درسی حسن انوری در سازمان کتاب های درسی با همکاری "توران میرهادی" (استاد ادبیات کودکان) به کار تدوین کتاب های درسی دوره دبستان مشغول بود و پس از آن در سال 1358 ه.ش با پیشنهاد "میرهادی" با فرهنگ ‌نامه همكاری کرد و سرپرستی بخش ادبیات فارسی را بر عهده گرفت. 
تحقیقات -آتشکده آذرگشسب، تحقیق در جایگاه جغرافیایی آتشکده مزبور (1341) -اصطلاحات دیوانی دورهٔ غزنوی و سلجوقی (1355) -یک قصه بیش نیست (بررسی محتوایی و ساختاری شعر حافظ، 1368) -تنظیم مجلداتی از لغت ‌نامه دهخدا (حروف: الف، ب، ر، ک، ی) -و... دستور زبان فارسی -دستور زبان فارسی (برای سال اول راهنمایی، 1350) -دستور زبان فارسی (برای سال دوم راهنمایی، 1351) -دستور زبان فارسی (برای سال اول دانشسرای راهنمایی، 1351) -و... راهنمای تدریس -راهنمای تدریس فارسی (چهارم دبستان برای آموزگاران، 1348) -راهنمای تدریس فارسی (پنجم دبستان برای آموزگاران، 1349) -راهنمای تدریس فارسی و دستور (سال اول راهنمایی برای دبیران، 1350) -و... آیین نگارش آیین نگارش (برای سال اول دبیرستان، 1353) آیین نگارش (برای سال دوم دبیرستان، 1354) آیین نگارش (برای سال سوم دبیرستان، 1355) -و... قرائت فارسی برای مدارس -فارسی (برای سال چهارم دبستان، 1348) -فارسی (برای سال پنجم دبستان، 1349) -فارسی (برای سال اول راهنمایی، 1350) -و... گزیده ‌های ادبیات فارسی -سخن و اندیشه (مجموعه نظم و نثر برای تدریس در دانشگاه‌، 1355) -غمنامه (رستم و سهراب، 1363) -رزمنامه (رستم و سهراب، 1363) -گزیده غزلیات سعدی (1369) -گزیده اشعار رودکی (1365) -و... تصحیح -تصحیح انتقادی نصاب ‌الصبیان فراهی (1372) -تصحیح انتقادی گلستان سعدی (1377) فرهنگ -فرهنگ بزرگ سخن (1381) -فرهنگ دو جلدی سخن (1382) -فرهنگ روز سخن (1376) -و... مقالات -یادداشت های قزوینی بر حافظ (مجله راهنمای کتاب، 1340) -دستور زبان فارسی (مجله یغما، 1341) -تساهل (مجله یغما، 1341) -تعمیم سواد در دهکده‌ ها (مجله یغما، 1342) -و... 
انوری بزرگ ‌ترین تجربه فرهنگ نویسی خود را نگارش فرهنگ بزرگ سخن می داند. وی در بیان چگونگی نگارش آن می گوید: «... طرح چنین فرهنگی را از مدت ‌ها پیش در ذهن داشتم تا اینكه انتشارات‌ سخن از من خواست طرح یک فرهنگی نظیر فرهنگ معین را تهیه كنم؛ فرهنگ معین سال ‌ها پیش تدوین شده و جوابگوی نیاز امروز نیست، طرح را كه عنوانش شیوه ‌نامه بود تهیه كردم و آقای "اصغر علمی"، صاحب انتشارات سخن با شناختی كه از اهل فرهنگ داشت شیوه‌ نامه را به نظر افرادی رساند كه اغلب تایید كرده بودند... آقای اصغر علمی در شهریور ماه 73 ... "محمدرضا شفیعی كدكنی" دوست عزیز و دانشمندم را نیز به كمک گرفت. اصرار آنان باعث شد كه مجری طرح نیز خودم باشم، ناچار كار را شروع و همكارانی انتخاب كردم و آنان را آموزش دادم و برای سرپرستی بخش علمی آدم صالحی پیدا كردم و كار را در مدت هشت ‌سال به پایان بردم.» امتیازات فرهنگ سخن از جمله مواردی که باعث شد تا فرهنگ سخن نسبت به فرهنگ های گذشته موفق باشد، پیوسته بودن این اثرحجیم در اثر رعایت تناسب مدخل ها و گزینش آنها براساس منطق درست فرهنگ نویسی و...بود. فرهنگ سخن سعی دارد تا از فرهنگ های مدرن اروپایی الگوبرداری کند و از نگاه فرهنگ نویسی سنتی فاصله بگیرد و به همین سبب می توان گفت که این فرهنگ لغت، از همه نظر از فرهنگ معین پیش تر و بهتر است. "کریم امامی" (متخصص نشر و مترجم برجسته) در خصوص اهمیت فرهنگ سخن به مواردی همچون: مفصل بودن فرهنگ جدید که برای واژه های کهن و واژه های رایج امروز مناسب است، گروهی بودن و بزرگ بودن کار که حاصل فعالیت چند ساله و راهنمایی و رهبری یکی از استادان برجسته زبان و ادب فارسی است که اهمیت تالیف آن در حد تالیف لغت نامه دهخدا و...است و روشمند بودن و تهیه آن بر پایه اصول فرهنگ نویسی، اشاره کرد. 
فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در فرودین 1393 ه.ش مراسمی را به مناسبت بزرگداشت و تجلیل از حسن انوری برگزار کرد. در این مراسم، بزرگان ادب و فرهنگ و اعضای فرهنگستان زبان و ادب فارسی با سخنرانی پیرامون اخلاق و احوال و فعالیت های انوری به توصیف وی پرداختند. "مهدی محقق" (ادیب، فقیه، بنیان گذار دایره المعارف تشیع) ضمن اشاره به خدمات انوری گفت: «...دکتر انوری یکی از مهم ‌ترین فرهنگ ‌های فارسی، یعنی فرهنگ سخن را با کوشش فراوان در هشت جلد تألیف کرده ‌اند که کاری ارزشمند است...» پس از "محقق"، "علی ‌اشرف صادقی" (زبان شناس، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، در خصوص اخلاقیات انوری بیان داشت : «...دکتر انوری به تمام معنا،‌ انسانی آزاده است. شخصی غنی و ملایم،‌ دوست ‌داشتنی و بسیار خوش ‌فکر. او عدالت ‌دوست و نوع ‌دوست است. علاوه بر این، ایشان در داوری بسیار منصف هستند. دکتر انوری از نظر علمی خدمات بسیاری به زبان‌ فارسی کرده ‌اند...» در مراسم بزرگداشت انوری، "غلامعلی حدّاد عادل" (رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی) از دیگر سخنرانان این مراسم بود. وی نقش انوری را در زبان و ادب فارسی به اسکلت ساختمان تشبیه کرد و گفت: «...در ساختمان زبان و ادب فارسی، دستور زبان حکم اسکلت را دارد. همان طور که ساختمان قائم به اسکلت است و در و پنجره و نقاشی و سایر تزئینات بعد از استواری اسکلت امکان ظهور پیدا می ‌کنند، در مقوله زبان هم دستور زبان است که به اصل زبان استواری می ‌بخشد. هرگاه توجه به دستور زبان در جامعه‌ ای کم شود، باید احساس خطر کرد... دکتر انوری بسیار کم ‌سخن هستند، پرکار و کم‌ حرف! و در جلسات فرهنگستان معمولاً حرف نمی ‌‌زنند. من گاهی با لطایف‌ الحیل ایشان را در فرهنگستان به حرف می‌ کشم. عجیب هم این است که ایشان نام فرهنگشان را فرهنگ سخن گذاشته ‌اند.» 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۴:۳۴

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۴:۳۶

حسن انوری

خلاصه زندگی نامه

 حسن انوری، ادیب و نویسنده معاصر و از اعضای پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی که در زمینه تدوین فرهنگ لغات شیوه جدیدی را پیش گرفت. وی در سال 1387 به عنوان چهره ماندگار در رشته ادبیات انتخاب شد. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع