مهندس حبیب نفیسی در سال 1287 هجری شمسی در "رشت" متولد شد. در 1308 در تهران دیپلم گرفت و براى ادامه تحصیلات به خرج ارتش به اروپا رفت. پس از اخذ درجه مهندسى فنى در سال 1316 با درجه افسرى به ایران آمد و  دوران سربازی را با درجه سرگردی در قورخانه (کارخانه مهمات سازی) گذراند و بعد از آن شهریور 1320 هجری شمسی به مدیر کلی وزارت پیشه و هنر رسید. وی در سال 1325 معاون وزیر کار و در کابینه 38 روزه "حسین علاء" (در سال 1329) شد. از جمله اقدامات حبیب نفیسی احداث شهر صنعتی "کرج"، تاسیس وزارتخانه‌های  "صنایع و معادن"، "پیشه و هنر" و تدوین اولین قانون کار "ایران" است. با روی کار آمدن دولت "محمد مصدق"، نفیسی به سمت وزیر مختار "ایران"  و  سرپرست محصلین "آمریكا" تعیین شده و به آمریکا رفت. نفیسی، پس از انجام ماموریت و بازگشت به ایران، ریاست سازمان "فنی حرفه‌ ای" و معاونت فنی وزارت "فرهنگ" را عهده دار شد. او در دوران تصدی این مسئولیت شمار هنرستان ‌ها و مراکز فنی حرفه‌ را که انگشت شمار بودند به 110 یا به روایتی 150 واحد افزایش داد .مهندس نفیسی بلافاصله پس از ورود به وزارت آموزش و پرورش ایده تاسیس "پلی تکنیک" را دنبال کرد. شکل گیری اولیه دانشگاه "امیر کبیر" در آبان ماه 1335 بود که در آن زمان، هسته اولیه دانشگاه، به عنوان "پلی تکنیک تهران" به منظور توسعه فعالیت های دو موسسه فنی  وقت  "انستیتو مهندسی راه و ساختمان" و "هنرسرای عالی" شکل گرفت. وی پس از بازنشستگى اجازه تاسیس یک دانشگاه فنى را گرفت و به نام "تکنونفیسى" نامگذارى کرد. وی سرانجام در سال 1363 درگذشت. 
حبیب نفیسی فرزند دکتر علی اصغر نفیسی (مؤدب‌الدوله)، نخستین وزیر بهداری ایران و در اصل نوه دکتر علی اکبر نفیسی محسوب می شود. دکتر میرزا علی اکبر نفیسی داری چهار پسر به نام های "سعید نفیسی"، "اکبر مودب نفیسی"، "علی اصغر نفیسی"، "حسن مشرف نفیسی بوده است. حبیب نفیسی یک خواهر نیز به نام ماه منیر نفیسی دارد. 
حبیب نفیسی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه فرانسوی "سن لویی" و دوره متوسطه را در هنرستان "ایران، آلمان" (هنرستان  تهران) و دبیرستان "دارالفنون تهران" گذراند. وی سپس به "فرانسه" عزیمت کرد و دیپلم مهندسی را از مدرسه "الکترونیک و مکانیک تولز فرانسه" دریافت کرد. او بعد از این دوره به "آمریکا" رفت، با کسب دیپلم تخصصی در رشته "موتور"، عضو انجمن مهندسی "خودرو آمریکا" شد و پس از اخذ درجه مهندسى فنى با درجه افسرى در سال 1316 به "ایران" بازگشت. 
حبیب نفیسی، در شهریور 1320هجری شمسی با دختر "ابراهیم حکیمی" (معروف به "حکیم الملک"، دولتمرد "ایرانی" دوره قاجار و پهلوی که نخست وزیر ایران در چند دوره و مدتی نیز رئیس مجلس سنا بود) ازدواج کرد و با "محمد ولى میرزا فرمانفرمائیان" (شاهزاده "قاجار" و نوه دختری "مظفرالدین ‌شاه") باجناق شد. ازدواج اول نفیسی زیاد طول نکشید و همسرش در گذشت و فرزندى به نام "حسین" باقى گذاشت که تربیت و سرپرستى آن را "حکیم‏الملک" برعهده گرفت. تا زمانى که "ابراهیم حکیمى" زنده بود این پسر مورد توجه و عنایت او بود و پس از مرگ "حکیمى" ثروت خانواده به "حسین نفیسی" انتقال یافت. حبیب نفیسى پس از مرگ همسر خود با "عظمی عدل"، دختر "یوسف‏ خان عدل مکرم‏ الملک" (در دوره "پهلوی" کانديدای مجلس شد و برای انقراض "قاجاريه" تلاش نمود) و خواهر "یحیی عدل" (پدر جراحی نوین و علم بیهوشی ایران) ازدوج کرد. 
حبیب نفیسی بعد از شهریور 1320 به مدیرکلی وزارت پیشه و هنر رسید. وی در سال 1325 معاون وزیر کار و در کابینه 38 روزه حسین علاء (در سال 1329) کفیل این وزارتخانه شد. تدوین اولین قانون کار ایران، احداث شهر صنعتی کرج، تاسیس وزارتخانه‌های صنایع و معادن و پیشه و هنر از جمله اقدامات وی عنوان شده است. با روی کار آمدن دولت محمد مصدق، نفیسی در سمت وزیرمختاری ایران به آمریکا رفت و تا سال 1331 این سمت را در اختیار داشت. پس از آن ریاست سازمان فنی حرفه‌ ای و معاونت فنی وزارت فرهنگ را عهده دار شد و طی دوران تصدی این مسوولیت شمار هنرستان‌ها و مراکز فنی حرفه‌ِی را که انگشت شمار بودند به 110 یا به روایتی 150 واحد افزایش داد. مهندس نفیسی پس از عملی کردن ایده تاسیس پلی تکنیک تهران ریاست آن را در دوره مختلف به عهده گرفت. وی پس از بازنشستگی نیز یک مدرسه فنی به نام "تکنیکوم نفیسی" راه اندازی و ریاست آن را برعهده گرفت. 
مهندس نفیسی بلافاصله پس از ورود به وزارت آموزش و پرورش ایده تاسیس پلی تکنیک را دنبال کرد. شکل گیری اولیه دانشگاه در آبان ماه 1335 بود که در آن زمان، هسته اولیه دانشگاه، به عنوان "پلی تکنیک تهران" به منظور توسعه فعالیت های دو موًسسه فنی وقت - "انستیتو مهندسی راه و ساختمان" و "هنرسرای عالی" - شکل گرفت. از آنجایی که بودجه مصوبی برای تاسیس پلی تکنیک وجود نداشت این کار در ابتدای امر بسیار دشوار به نظر می رسید ولی مهندس نفیسی با عزمی راسخ در راه ایجاد این نهاد آموزش فنی گام بر می داشت. وقتی اطرافیان از او می پرسیدند که بدون بودجه چگونه هزینه های تاسیس دانشگاه را تامین می کند، پاسخ می داد:« گدایی می کنم و پلی تکنیک را تاسیس می کنم.» سرانجام تصمیم بر این شد که از امکانات موجود در هنرسرای عالی فنی، برای آموزش دانشجویان پلی تکنیک بهره گرفته شود. این امر موجب مخالفت کارشناسان آمریکایی شد زیرا در ساخت هنرسرای عالی از اعتبارات و کمک های آن ها استفاده شده بود. مخالفان تاسیس پلی تکنیک تهران در ابتدای مطرح شدن ایده دانشگاه پلی تکنیک از سوی مهندس نفیسی مخالفت هایی از جانب برخی افراد انجام شد. از جمله مهندس ریاضی (رئیس وقت دانشکده فنی تهران) و جمعی از اساتید دانشکده فنی دانشگاه تهران به عنوان تنها دانشکده مهندسی موجود و دکتر محمد علی مجتهدی (رئیس دبیرستان البرز) از مخالفان تاسیس پلی تکنیک بودند. گفته می شود مخالفت مهندس ریاضی به خاطر علاقه و عرق خاص ایشان به دانشکده فنی و اعتقاد به انحصاری بودن آن و اینکه در تهران به دانشکده فنی دیگری نیاز نیست و تمامی مهندسان مورد نیاز کشور باید در دانشکده فنی تربیت شوند بود. دکتر مجتهدی، که خود بعدها ریاست پلی تکنیک را عهده دار شد و خدمات زیادی به این دانشگاه کرد نیز در آن زمان به علت اشتراک دبیرستان البرز در زمین مورد نظر برای تاسیس پلی تکنیک با ایجاد آن مخالف بود. مراحل تامین بودجه برای تاسیس پلی تکنیک تهران در سال 1333 یک سال پس از وقوع کودتای 28 مرداد علیه دولت ملی دکتر مصدق، بنیاد پهلوی پس از تصرف غیر قانونی حدود 20 هزار مترمربع از قطعه زمین واقع در شمال دبیرستان البرز و جنوب خیابان رشت، آن را به عنوان جایزه خوش خدمتی به سروان خسروانی، از عوامل حکومت نظامی و حامل نامه عزل دکتر مصدق، واگذار می کند. در بیستم فروردین ماه 1334 مهندس نفیسی (وزیر وقت فرهنگ) برای باز پس گرفتن زمین مذکور به دکتر محمد علی مجتهدی متوسل می شود. دکتر مجتهدی با ترفندی استادانه و منحصر به فرد و با اجرای طرحی نمایشی اقدام به کندن تعداد زیادی پی و شفته ریزی در نقاط مختلف زمین و تحت عنوان توسعه دبیرستان البرز می کند که موجب می شود شاه با تعویض زمین واگذار شده به خسروانی موافقت کرده و مجددا آن زمین را به تملک اداره فرهنگ تهران در آورد. دو سال بعد، این زمین به منظور تاسیس پلی تکنیک به مهندس نفیسی واگذار می شود در سال 1337 مهندس نفیسی راهی نیویورک شد تا از کمک های مالی یونسکو که به موسسات آموزش عالی اختصاص داشت برای تاسیس پلی تکنیک استفاده کند. سرانجام با تصویب بودجه 1400000 دلاری از طرف یونسکو، پلی تکنیک فعالیت تهران خود را آغاز کرد. جایگاه دانشگاه پلی تکنیک در عرصه علمی کشوردانشگاه پلی تکنیک (امیر کبیر فعلی) فعالیت های خود را از سال 1337 تحت عنوان پلی تکنیک تهران آغاز کرد و به مرور زمان به لحاظ کمی و کیفی گسترش فراوانی یافته به طوری که جایگاه ویژه ای را در میان مراکز علمی و دانشگاهی کشور ایران به خود اختصاص داده است. دانشگاه صنعتی امیرکبیر یکی از با سابقه ترین موسسات آموزش عالی کشور در زمینه فنی و مهندسی است. این دانشگاه با تربیت تعدادزیادی دانش آموخته فنی و مهندسی خدمات گسترده ای در راستای اهداف آموزش عالی و تحقیقاتی کشور ارائه کرده است. 
با تاسیس پلی تکنیک، مهندس نفیسی ریاست دانشگاه را عهده دار شد. در دوره اول ریاست وی، ساختمان ها و تجهیزات کارگاه های آموزشی لازم برای رشته های مکانیک، برق، الکترونیک، ساختمان، نساجی، شیمی و بازرگانی تکمیل شد و کتابخانه و امکانات ورزشی هم فراهم شد. البته در مراحل اولیه، برخی دانشکده ها در مکان های اجاره ای خارج از محیط دانشگاه شروع به کار کردند که بعدا به محل دانشگاه منتقل شدند. حواشی برکناری نفیسی از ریاست دانشگاه در سال 1341 با روی کار آمدن کابینه دکتر علی امینی، مهندس نفیسی از ریاست پلی تکنیک برکنار شد. این امر موجب برافروخته شدن احساسات دانشجویانی شد که دوستدار نفیسی و پلی تکنیک بودند. در روزهای 10 تا 16 تیر ماه 1341 دانشجویان در جلسات امتحان حاضر نشدند. تا این که روز چهارشنبه  13 تیر ماه  دانشجویان در تجمعی دانشگاه را بستند چهاردهم تیر ماه عده ای از دانشجویان نزد معاون وزیر فرهنگ رفتند ولی وی جواب رد داده بود. روز شنبه 16 تیر دانشجویان به منزل مهندس نفیسی رفتند. ایشان ضمن نصیحت و راهنمایی، از دانشجویان خواستند که برای جلوگیری از انحلال پلی ‌تکنیک، امتحان بدهند و سر انجام از روز یکشنبه 17 تیر امتحانات از سر گرفته شد و یک عده از وزارت فرهنگ نیز سر جلسه، مراقب و مواظب حرکات دانشجویان بودند.پس از برکناری مهندس نفیسی، دانشجویان و فارغ التحصیلان پلی تکنیک مراسمی با شکوه برای تودیع وی در سالن اجتماعات دبیرستان البرز برگزار کردند. دانشجویان طوری برنامه ریزی کرده بودند که تقریبا با تمام وزرای کابینه ملاقات کردند. اعتراضات، تظاهرات و تومار نویسی در مخالفت با بر کناری مهندس نفیسی تا مدتها ادامه داشت. دانشجویان پلی تکنیک از هر روشی برای ابراز مخالفت استفاده می کردند مثلا هر روز دانشجویان یکی از کلاس‌ها و رشته های مختلف در روزنامه های اطلاعات و کیهان برای دکتر عابدی آگهی تسلیت می‌دادند. این تلاش‌ها که خشم شاه را هم سبب شده بود راه به جایی نبرد..البته دکتر عابدی هم پس از چهار ماه به خاطر فشار اعتراضات دانشجویی استعفا داد و در اواخر سال 41 دکتر محمد علی مجتهدی به ریاست دانشگاه پلی تکنیک منصوب شد. 
مهندس نفیسی بعد از برکناری از ریاست پلی تکنیک برای چند سالی به آمریکا رفت و سرپرستی دانشجویان ایرانی در امریکا را به عهده گرفت. به گفته همسر و همکاران مرحوم نفیسی، وی در این دوران نیز ضمن ساماندهی امور دانشجویان که در ایالت ‌های مختلف آمریکا پراکنده بودند تلاش زیادی برای ترغیب دانشجویان به بازگشت به کشور و جلوگیری از فرار مغزها داشت. 
بعد از دکتر محمد علی مجتهدی، حدود یک سال و نیم، دکتر بینا ریاست پلی تکنیک را بر عهده داشت تا این که در اوایل سال 1346 (یا اواخر سال 45) مهندس نفیسی به درخواست مسوولان وقت از امریکا به ایران بازگشت تا دوباره ریاست پلی تکنیک را به عهده بگیرد. شبی که مهندس نفیسی به ایران بازگشت دانشجویان و فارغ التحصیلان پلی تکنیک به فرودگاه رفتند و استقبال کم نظیری از وی به عمل آوردند. با این حال دوره دوم ریاست مهندس نفیسی بر پلی تکنیک با ماجراها و حاشیه های فراوانی همراه بود. برخی دانشجویان گمان می کردند که مهندس نفیسی وابسته به رژیم بوده و اقدامات او در راستای تحکیم بنیان های قدرت است. همچنین دانشجویان آن دوره که اکثرا از دانش آموختگان ممتاز رشته ریاضی بودند، قید عنوان «مهندس عملی» در مدارک خود را نا مناسب می دیدند و با آن مخالف بودند. دولت وقت هم با سوء استفاده از این فضا دائما مهندس نفیسی را به خاطر مسائل مختلف تحت فشار قرار می داد تا وی را مجبور به استعفا کند و سرانجام مهندس نفیسی پلی تکنیک را ترک کرد. 
مهندس نفیسی بعد از استعفاء از ریاست پلی تکنیک از اقوام، آشنایان و دوستانی که وسع مالی‌ مناسبی داشتند کمک گرفت و یک مدرسه فنی جدید به نام "تکنیکوم نفیسی" راه اندازی کرد. وی می ‌گفت می‌ خواهم در همه شهرستان‌ها شعبه ای از تکنیکوم نفیسی را تاسیس کرده و کاری کنم که دانشگاه تهران در قیاس با تکنیکوم به مثابه یک قوطی کبریت باشد. وی نشان دانشگاه را هم به تقلید از دانشگاه MIT آمریکا،NIT زده بود و قصد داشت تکنیکوم را به حد و پایه‌ های آنجا برساند. 
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مهندس نفیسی، چند ماهی را به دلیل پرونده ای که به اتهام همکاری با رژیم پهلوی برای وی تشکیل شده بود، در زندان اوین به سر برد. وی در دوران زندان هم از مسوول زندان در خواست کرد که دو اتاق در اختیارش بگذارند تا برای زندانیان کارگاه برقرار کند و آن ها را آموزش دهد. تبرئه از اتهام همکاری با رژیم پهلوی روز محاکمه مهندس نفیسی، تعداد زیادی از فارغ التحصیلان پلی تکنیک در دادگاه حاضر شدند. نماینده دادستان در کیفر خواست مطرح  کرد که پدر بزرگ مهندس نفیسی، ناظم الاطباء، طبیب ناصر الدین شاه بوده است و در نتیجه ایشان نسل اندر نسل در خدمت طاغوت بوده اند. در این جا آیت الله محمدی گیلانی، قاضی دادگاه، به نماینده دادستان گفت: «پسر را که به جای پدر نمی کشند.» ادامه کیفر خواست، اتهامات وی را تاسیس مدارس مختلط گوناگون اعم از پلی تکنیک و علم وصنعت و تکنیکوم و ... اعلام کرد که باز هم آقای گیلانی می گفت «این ها که گفتید همه خدمات آقای مهندس نفیسی بود، اتهامات ایشان چیست؟» از دیگر موارد اتهام مهندس نفیسی نگهداری یک تفنگ تزئینی اعلام شد که نفیسی گفت «این تفنگ تزئینی است بیائید با همین تفنگ مرا بکشید» اتهام دیگر وی معرفی یک جوان به ساواک اعلام شد که در همان جا پدر آن جوان از جا بر خاست و گفت: «پسر من صحیح و سالم است و این اتهام دروغی بیش نیست.» پس از آن فارغ التحصیلان پلی تکنیک حاضر در دادگاه که در میان آن ها برخی انقلابیون و مسئوولان نهادهای مختلف نیز حضور داشتند، هر یک شهادت دادند و از مهندس نفیسی دفاع کردند. پس از اظهارات شاهدان، مهندس نفیسی از اتهامات فوق تبرئه شد. 
حبیب نفیسی سرانجام در 22 مرداد ماه 1363 در گذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۴۵

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۳:۴۸

حبیب نفیسی

خلاصه زندگی نامه

 حبیب نفیسی، از رجال سرشناس عصر پهلوی در عرصه علم و سیاست که مؤسس دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران) و مؤلف نخستین قانون کار در ایران بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع