ابوالحسن احمد بن جعفر، ملقب به جحظه، در سال 224 قمری (217 خورشیدی) در بغداد بدنیا آمد. نسب وی به "موسی بن یحیی برمکی" می رسد. "عبداللّه بن معتز" به سبب زشتی چهره و چشمان از حدقه بیرون زده ابوالحسن، لقب "جحظه" را به وی داد. جحظه خود این لقب را بدون کراهت در اشعارش بکار برده است.درباره سالهای نخست زندگی و تحصیلات جحظه اطلاعات اندکی وجود دارد. او از آغاز، زندگی خود را با فقر و مشقت سپری کرد. وی به سبب پیشرفت زودهنگامش، با خوانندگان و نوازندگان بنام عصر، از جمله "شَروین مُغَنّی" و "ابوالعُبَیس بن حَمدون" همنشین شد. در روایتی آمده: جحظه یک‌بار نزد "معتمد عباسی" قطعه‌ای نواخته و 500 دینار جایزه گرفت و همین خلیفه به جحظه لقب "خَنیاکِر" (= خنیاگر) را داد. جحظه در علوم و فنون گوناگونی از جمله نجوم هم مهارت داشت. او در محضر استادانی چون "ابوالعباس احمدبن یحیی ثَعلب"، "ابوعلی دَقّاق"، "ابوحَشیشه محمدبن علی بن امیه" و شماری دیگر شاگردی کرد. جحظه سرانجام در 324 در "واسط" بغداد درگذشت. 
جحظه در سروده هایش اشارات بسیاری به وقایع زندگی، خصوصیات اخلاقی و نوع گذران خود، داشته و همچنین به بیان اختلاف میان زندگی فقیرانه خود و فساد سیاسی به ویژه در دوره خلافت "مقتدر عباسی" و فساد مالی اشراف و بزرگان پرداخت . در مجموع نکته پردازیهایش نیز شهرت داشته و برخی اشعارش در زمان خود او حکمِ "مَثَل سائر" را پیدا کرد. در اشعار وی هم چنین، اطلاعاتی سودمند در باره شهرهایی نظیر "بغداد" و "سامرا" و مکانهایی همچون "دِیْرها" بیان شد. از مجموعه اشعار جحظه، حدود 540 بیت است البته بدون اشعار منسوب به او، کتاب این مجموعه  برحسب مضمون (و سپس ردیف الفبایی قافیه) بر 8 دسته تقسیم شده که با بحث باد‌گانی که گسترده ‌ترین موضوع و در 161 بیت است، آغاز می‌شود. هم چنین نمونه ای از اشعار وی در "اغانی" و "معجم الادباء" نقل شد. مدح شعرهای مدح و عتاب و اندرز و حکمت او نیز از زیبایی و دلنشینی خاصی برخوردار بوده، اما در آنها ابداعی هنری به چشم نمی‌خورد؛ گله از "ابوالفرج اصفهانی"، "گله از ابن مقله" ، رثای "ابن درید" و "ابن حمدون"، شعرهای خواندنی‌اند که در وصف این افراد سرود. 
جحظ برمکـی، افزون بر شاعـری، در حوز موسیقـی نیز یکی از سرآمـدان زمان خود بود، وی از ندیمان و موسیقی‌دانان دربارهای معتضد و مقتدر عباسی نیز بود. فعـالیت او را در این حـوزه مـی‌توان به دو بخش کلی تقسیم کرد: بخش اول، شـرکت در مجالس ندیمان و خـواندن آواز و نواختن تنبور بخش دوم، تدوین روایات و اسناد دربار موسیقـی‌دانان خوانندگی ابن‌ندیم نیز ضمن برشمردن صفات او یادآور می‌شود که آوازی دل‌نشین داشته، و در خواندن با ساز تنبور حاذق بوده و مؤلف "تاریخ بغداد" در وصف جحظه نوشته، که در زمان جحظه کسی در فن خوانندگی به پای او نرسید. جلسات ساز و آواز جحظه بسیار جذاب و محلی برای کتابت آوازهای او بود. نوازدگی جحظه از زبده ‌ترین نوازندگان تنبور زمان خود بوده، او تنبـور‌نوازی را به گفته خود از، "ابو جعفر محمد بن علی بن امیه"، معروف به "ابوحشیشه"، تنبورنواز زبردست و برجسته دربارهای مأمون تا معتمد عباسی فرا گرفته بود. ابوحشیشـه اثری با عنوان "اخبار الطنبوریین" نوشته و جحظه نیز به تبعیت از او اثـری با عنوان "الطنبوریین" تألیف کرد. در این کتاب مؤلف از اخبار، زندگی‌نامه و احوال تنبورنوازان معاصر و پیش از خود سخن گفت. دانستن روایات و اقوال اما هنر دیگر جحظه دانستن روایات و اقوال درباره ندیمان و موسیقی ‌دانان بوده، جحظه را "کثیرالروایة للاخبار" نامیده اند و برخی وی را جزو راویان مسند به حساب آورده اند. "ابوالفرج اصفهانی" که با او دوستی و مراودت داشته، بسیاری از آداب مجالس ندیمان و ظرفا را همچون شکار، نعلبندی، اصطلاحات پزشکی، ستاره‌شناسی، آماده‌سازی شراب، فن بازگو کردن حکایات موسیقایی و سرانجـام خود موسیقی، ظاهرا از جحظه آموختـه بود. "ابوالفرج" از اسناد شفاهی و کتبی جحظه نیز بهر فراوان برده و حتی کتابی با عنوان "اخبار جحظه البرمکی" را تألیف کرد. جحظه ظاهرا در نقل اقوال شفاهی و کتبی خود سیئات موسیقی‌دانان را هم برشمرد، اما "ابوالفرج" از این عمل پرهیز کرده و در توجیه کار خود و مذمت کار جحظه می‌گوید که راوی صرفا باید به سجایای هنرمندان بپردازد و از بازگو کردن اعمال ناپسند آنها خودداری کند. 
"ابن ندیم" هفت اثر از جحظه بر شمرده، که حکایت از تنوع و گستردگی موضوعات و فنونی داشته که وی در آنها از تبحر خاصی برخوردار بود. این آثار عبارت اند از: "کتاب الطبیخ" ، "کتاب فضائل السِّکباج" ، "کتاب المشاهدات" ، "کتاب ماشاهده من امرالمعتمد" ، "کتاب الندیم" ، "کتاب الطُنْبوریین" و "دیوان شعر". اما این کتاب تا قرن هفتم موجود بوده و هیچ یک از آثار او باقی نمانده و تنها اخبار و لطایفی از وی در منابع ذکر شد. 
جحظه عمری طولانی داشت و سرانجام در 324 در "واسط"  بغداد درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۹:۴۰

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۱۹:۴۰

جحظه برمکی

خلاصه زندگی نامه

 ابوالحسن احمد بن جعفر ملقب به جحظه، مشهورترین موسیقی دان، شاعر و راوی قرن چهارم که از محارم نخست عصر عباسی بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع