میرزا محسن نیشابوری، معروف به "حاجی تاج واعظ" و ملقب به "تاج‌ الواعظین"، در سال 1264 در نیشابور به دنیا آمد. وی در پانزده سالگی همراه خانواده‌اش به نجف رفت و پس از فوت پدرش همراه مادرش به نیشابور برگشت و از آن ‌جا به حج رفت و پس از بازگشت، شش سال در مشهد اقامت گزید و همان ‌جا ازدواج کرد. او در جوانی به تحصیل ادبیات فارسی و عربی پرداخت و حکمت و فلسفه را نیز از "ملاهادی سبزواری"فراگرفت. در تکیه‌ دولت، در حضور "ناصرالدین ‌شاه"، اشعاری خواند و شاه تحت تأثیر صدای خوش او قرار گرفت و به او لقب "تاج‌ الواعظین" داد. میرزا محسن ظاهراً در سال 1313 از باکو به ترکیه سفر کرده است. وی، در شهرهای مختلف وعظ می‌ کرد و روضه می ‌خواند و در ماه رمضان هر سال در مسجد "آقاباباخان" شیراز به منبر می‌رفت. عده‌ بسیاری به او ارادت داشتند و این اقبال عمومی موجب حسادت افراد بانفوذ، و مایه‌ دردسر او شده بود. حاجی تاج در سال 1303 ش درگذشت. 
"سید حبیب‌ الله ستایشگر"، منبریِ خوش ‌خوان، گفته است که حاجی تاج، مجلس وعظ خود را با بیت مشهور "یا من هو اختفی لفرط نوره/ الظاهر الباطن فی ظهوره" از "منظومه‌‌ حکمت" ملاهادی سبزواری آغاز می ‌کرد. اما براساس صدا ضبط شده‌ حاجی تاج بر استوانه‌ حافظ الاصوات (مونوگراف)، او مجلس وعظ را با آیه‌ای از قرآن مجید آغاز می ‌کرد سپس شعری را در یکی از گوشه‌های ردیف موسیقی می‌ خواند. او با خرده تحریرهای مناسب بر مصوت‌ها و مکث‌های حساب شده، بین بعضی از بندهای سخن، گاه کلام غیرمنظوم را نیز آهنگین ادا می ‌کرد. لحن کلام او استوار و شمرده و بلیغ و تا حدی شبیه مرشدهای شاهنامه‌خوان سنتی بوده است. از اجراهای شورانگیز و قدرت صدا و موقع ‌شناسی او و نیز از ارادت او به خاندان رسالت داستان ‌هایی نقل شده است. 
به نوشته‌ "روح الله خالقی"، هنگامی که تاج نیشابوری از منبر پایین می ‌آمد بیشتر حاضران برمی ‌خاستند تا خود را به مجلس بعدی او برسانند. برخی از منبری‌ ها نیز می ‌کوشیدند تا نحوه‌ خواندن او را سرمشق خود قرار دهند. "بحرالعلوم" واعظ مشهور دوره‌ قاجار در صفحه‌ هایی که از صدای وی باقی مانده، نحوه‌ خواندن حاجی تاج را تقلید کرده است، بر روی صفحه‌ای نوشته شده است: «مانند حاجی تاج خوانده بحرالعلوم اصفهانی». 
در ردیف "مروی صلحی/منتظم الحکماء" گوشه‌ای به نام "گیلکی حاجی تاج" موجود است. همچنین "علی تجویدی"، "مثنوی حاجی تاج" را در آواز"بیات اصفهان"، که استادش "ابوالحسن صبا" از تاج نیشابوری شنیده بود، روایت کرده است. میرزا محسن، مجموعه‌ای داشت به نام "درت التاج و مرقات المعراج" که درسال 1324 به دستور "حاج زین ‌العابدین تقی ‌اف" ثروتمند مشهور باکویی، در تفلیس به چاپ رسیده است. این کتاب، شامل قطعات نظم و نثر، مراثی، مواعظ، خطبه ‌های عربی، مثنوی ‌هایی با اوزان متفاوت و بخشی حاوی ذکر و اوراد و طلسمات بوده است. 
روح الله خالقی‌، حکایتی‌ در مورد توانایی‌ حاج تاج نیشابوری، پدر میرزا محسن نقل کرده که‌ بسیار شنیدنی‌ است‌: «مخصوصاً اهل‌ موسیقی‌، حاج‌ تاج‌ را هنرمند بزرگی‌ می‌ دانند و از تأثیر مجلس‌ روضه‌‌ او، داستان‌ها نقل‌ می‌ کنند. از جمله‌ شنیده‌ام‌ وی‌ روزی‌ در تکیه‌‌ سادات‌ اخوی‌، همه‌ را مجذوب‌ صوت‌ غراء و دلنشین‌ و مؤثر خود کرده‌ است‌. شرح‌ حکایت‌ از این‌ قرار است‌ که‌ حاج‌ میرزا لطف ‌الله‌ بالای‌ منبر بوده‌ است‌ و با صدای‌ دلکش‌ خود به‌ قدری‌ خوب‌ مجلس‌ را اداره‌ نموده‌ که‌ همه‌ تصور کرده‌اند بعد از او دیگر کسی‌ از عهده‌‌ جلب‌ توجه‌ حضار بر نخواهد آمد. به‌ همین‌ جهت‌ صاحب‌ مجلس‌، دستور چای‌ و قلیان‌ می ‌دهد. در این ‌حال‌، حاج‌ تاج‌ وارد مجلس‌ روضه‌ می ‌شود و شیخ‌ علی‌ زرگر که‌ او هم‌ استاد ماهری‌ بوده‌ است‌، مطلب‌ را به‌ اطلاع‌ می ‌رساند و به‌ وی‌ می ‌گوید تصور نمی‌ کنم‌ بعد از هنرنمایی‌ میرزا لطف ‌الله‌، بتوانی‌ شوری‌ در دل‌ ها برافکنی‌. حاج‌ تاج‌ فکری‌ می ‌کند و می ‌گوید: «من‌ فقط‌ سه‌ شعر با آواز می‌ خوانم‌ و امیدوارم‌ که‌ از عهده‌ برآیم». پس‌ از صرف‌ چای‌، در موقعی‌ که‌ مجلس‌ روضه‌ پر از همهمه‌ بوده‌ است‌، حاج‌ تاج‌ به‌ منبر می ‌رود و اولین‌ شعر را چنان‌ با صورت‌ جذاب‌ دل ‌انگیز خود می‌ خواند که‌ همه‌‌ اهل‌ مجلس‌ ساکت‌ می ‌شوند، و پس‌ از دو شعر دیگر که‌ آنها را با کمال‌ مهارت‌ و به‌ سبک‌ خوانندگان‌ نامی‌ و با تحریرات‌ و غلت‌های‌ مناسب‌ می‌ سراید، از منبر پایین‌ می ‌آید و به‌ شیخ‌ علی‌ زرگر می ‌گوید: «حرف‌ حساب‌ دو کلمه‌ بیش ‌تر نیست‌» و او هم‌ استادی‌ تاج‌ را ستایش‌ می ‌کند». 
حاج میرزا محسن تاج اصفهانی درسال 1303 شمسی در گذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۵۶

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۵۷

تاج نیشابوری

خلاصه زندگی نامه

 حاج میرزامحسن تاج نیشابوری معروف به حاجی تاج واعظ، ملقب به تاج‌ الواعظین، ردیفدان و روضه ‌خوان مشهور قرن سیزدهم و چهاردهم هجری  بود.

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع