خواجه شهاب‌ الدین عبدالله مروارید، متخلص به بیانی و معروف به کرمانی، در سال 865 هجری قمری به دنیا آمد و تقریباً تمام دوران حیات خود را در شهر هرات گذراند. وی علاوه بر صدارت و داشتن جایگاهی نزد شاه اسماعیل صفوی، خوشنویس، نوازنده و از شاعران متوسط دوره تیموری نیز بود و همچنین از قصیده‌ای که در منقبت مولای متقیان و رباعیاتی که در وصف آل عبا و سادات سروده و نیز از دیباچه تألیفاتش، به نظر می‌ رسد که شیعه بوده است. شهاب الدین پس از برجای گذاشتن آثار متعددی از خود در سال 922 درگذشت. 
پدر خواجه مروارید، "شمس الدین محمد صدر مروارید"، از بزرگزادگان کرمان بود که در فتنه ترکمان‌های "قراقوینلو" از کرمان به هرات کوچ کرد و مورد عنایت "ابوسعید محمد" قرار گرفت و ابتدا وزیر او و سپس وزیر سلطان حسین بایقرا شد.از فرزندان شهاب الدین، "نورالدین محمد مؤمن"که در سال947 فوت کرده از همه فرزندانش معروفتر می باشد که از خوشنویسان بنام سده دهم و معلم و مربی "ابونصر سام میرزا"، فرزند "شاه اسماعیل"، و رئیس کتابخانه "شاه طهماسب" بوده است. 
خواجه مروارید نیز به تبع پدر، در ابتدای جوانی به دربار "حسین بایقرا" راه پیدا کرد و پس از مدتی به مقام صدارت رسید و نیز منصب دیوان رسالت و پروانه به او محوّل گشت و بعد از آن در جرگه امرا درآمد و به جای "امیر علیشیر نوایی" بر فرمان‌ها و منشورهای سلطانی مهر می ‌زد. پند نامه‌ای که "علیشیر نوایی" هنگام سفر حج خطاب به خواجه مروارید نوشته جایگاه او را نزد این وزیر هنردوست نشان می ‌دهد. پس از آن ‌که "شاه اسماعیل اول صفوی" در سال 918 خراسان را تصرف کرد، بیانی را نزد خود فراخواند. مشخص نیست که وی در دستگاه شاه اسماعیل چه منصبی داشته، اما به گفته "سعید نفیسی" (نویسنده تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی) تا پایان قرن دهم هجری به وزارت شاه اسماعیل رسیده بوده است. 
شعر بیانی از جمله شاعران متوسط دوره تیموری بود که در غزلهایش بیشتر از "عبدالرحمان جامی"شاعر، ادیب و صوفی نامور ایرانی، پیروی کرده و مثنوی "خسرو و شیرین" خود را به تقلید از "نظامی"شاعر و داستانسرای ایرانی، سروده است. با این همه، شاعران معاصرش به سخندانی او اعتماد داشته اند، چنانکه در منزل او گردهم می ‌آمدند و اشعار خود را می‌ خواندند. نوازندگی بیانی در نوازندگی نیز چیره دست بود و در مجلس "حسین بایقرا قانون" می ‌نواخت و همچنین در فن "صوت بستن" (آهنگسازی) تبحّر داشت و یکی از آهنگهای او به نام "سرمست و یقم چاک" در شهر هرات شهرت بسیار یافته بود. خوشنویسی بیانی کرمانی در خوشنویسی و تحریرِ انواع خطوط سلیقه و مهارت داشت و "مصطفی عالی افندی" مهارت ویژه او را در چپ نویسی ستوده است. وی خطوط اصول را نزد "مولانا عبدالله طبّاخ" که در سال 897 در گذشته، و خط تعلیق را از روی خط "خواجه تاج الدین سلمانی" مشق کرد. 
منشآت ترسل مونس الاحباب دیوان قصاید و غزلیات مثنوی خسرو و شیرین تاریخ شاهی شاهنامه منظوم 
منشآت این اثر، شامل نشانها و فرمانها و نامه‌ها و احکام دیوانیِ "سلطان حسین" و نامه‌ها و رقعات و انشاهای دوستانه و تفنّنی می باشد. این کتاب با نام "شرف‌ نامه" به همت "هانس روبرت رویمر" در سال 1952 میلادی در آلمان به چاپ رسیده است. ترسل سعید نفیسی، دانش پژوه و تاریخ نگار، کتابی به نام "ترسّل" را جزو آثار بیانی درج کرده و گفته است که کودکان دبستانی خطوط مختلف و نامه نویسی را از روی آن می‌ آموخته‌اند. "میرخواند"تاریخ نگار سده نهم هجری نیز در بین آثار بیانی از کتابی به نام "ترسّل" یاد کرده اما ظاهراً منظورش همان منشآت بوده است. مونس الاحباب این اثر، مشتمل بر حدود 180 رباعی که بیانی آن را به خواهش دوستانش از میان منشآت خود برگزیده و دیباچه آن را به نام یکی از فرزندان "سلطان حسین"آخرین پادشاه صفوی کرده است. نسخه های خطی این کتاب در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، "ملک و بودلیان" محفوظ است. دیوان قصاید و غزلیات دو نسخه خطی این اثر در کتابخانه‌های ترکیه و پاکستان موجود می باشد که "علی ابراهیم خلیل" مؤلف تذکره "صحف ابراهیم"، "کلام منظوم و مدوّن"وی را قریب به دو هزار بیت برآورد کرده است. مثنوی خسرو و شیرین "سام میرزا"فرزند شاه اسماعیل اول صفوی، این مثنوی را در شمار آثار ناتمام بیانی آورده و هفده بیت از آن را که در وصف شیرین می باشد، نقل کرده است. تاریخ شاهی بیانی پس از کناره گیری از دستگاه حکومتی صفویان، وقایع سلطنت شاه اسماعیل را در این اثربه نظم و نثر درآورد. "تاریخ منثور" که به تاریخ شاهی مشهور است پایان یافت، اما تاریخ منظوم با مرگ بیانی ناتمام ماند. ظاهراً از هیچ ‌یک از این دو کتاب اثری باقی نیست. همچنین به اشاره "واصفی"، بیانی کتابی هم در ذکر حوادث دوران سلطنت "حسین بایقرا" نوشته بوده است که از این کتاب هم اثری در دست نیست. شاهنامه منظوم این کتاب یک مثنوی تاریخی بوده که با مرگ بیانی ناتمام مانده و به بوته فراموشی افتاده و "سام میرزا" تنها یک بیت این منظومه را نقل کرده است. 
بیاتی در سال 922، بر اثر بیماری آبله، درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۲۰

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۰:۲۱

بیانی کرمانی

خلاصه زندگی نامه

 خواجه شهاب‌ الدین عبدالله مروارید، متخلص به بیانی و معروف به کرمانی، نویسنده، شاعر، خوشنویس، نوازنده و آهنگساز اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم بوده است. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع