بِکیر چوبان ‌زاده (Bekir chobanzade) که در برخی از متون از او با نامهای "بِکیر واپ اوغلو چوبان زاده" و "بِکیر صیدقی چوبان زاده" نیز نامبرده شده در تاریخ 15 ماه می سال 1893 در قصبه قره‌ صو بازارى، واقع در ولایت "آق‌ مسجد" یا "سیمفروپُل" شبه‌ جزیره کریمه واقع در جنوب اوکراین به دنیا آمد. پدرش چوپان بود و او نیز در نوجوانى همراه پدرش چوپانى می‌ کرد. موفقیت درخشان وی در تحصیلات سبب شد تا با حمایت انجمنی دینی به استانبول اعزام شود. دانش ‌آموزان کریمه‌اى مشغول تحصیل در استانبول در سال 1910 "گروه نویسندگان تاتار جوان" را در استانبول تشکیل دادند. این گروه داراى تمایلات ملی‌ گرایانه بود و چوبان ‌زاده نیز در آن عضویت داشت. وی در این ایام به سرودن شعر نیز علاقه ‌مند شد و نخستین منظومه خود را به ‌نام "مادرت کجاست؟" سرود. او در سال 1937 درگذشته است. 
چوبان زاده با آنکه آموزش سنّتى را از کودکى نزد مکتب ‌دار زادگاه خود شروع کرده بود، آموزش مقدماتى رسمى را خیلى دیر و در مدرسه متوسطه "قره ‌صوبازارى" آغاز کرد و بعد در مدرسه متوسطه "آق مسجد" ادامه داد و پس از مدت کوتاهى از آنجا فارغ ‌التحصیل شد. موفقیت درخشان او سبب شد که با حمایت انجمنى دینى براى ادامه تحصیل به استانبول اعزام شود. تحصیل چوبان ‌زاده در استانبول هم ‌زمان بود با سالهاى پس از اعلان مشروطیت دوم در سال 1908 و رشد و توسعه ملی ‌گرایى و ترک ‌گرایى که این همه بر دانش‌آموزان کریمه‌اى مشغول تحصیل در استانبول بی ‌تأثیر نبود، دانش‌آموزان کریمه‌اى مشغول تحصیل در استانبول در سال 1910 "گروه نویسندگان تاتار جوان" را در استانبول تشکیل دادند. این گروه داراى تمایلات ملی‌ گرایانه بود و چوبان ‌زاده نیز در آن عضویت داشت. اخذ مدرک دکتری چوبان زاده همچنین، در دوره عالى سه ساله وابسته به دانشگاه استانبول شرکت کرد و زبانهاى عربى و فارسى و به روایتى دیگر عربى و فرانسه را فرا گرفت و پس از فارغ‌التحصیلى در دسامبر 1915، به کریمه برگشت و یک سال در اودسا زبانهاى اسلاوى را فراگرفت. سپس براى ادامه تحصیل به بوداپست رفت و در آنجا با "دیولا نمت"، ترک ‌شناس مجار، که استادش بود، و "لاسلو راسونیى"، همکلاسی‌اش، که بعدها ترک ‌شناس معروفى شد، مناسبات نزدیکى پیدا کرد. وى پس از تحصیل در رشته زبان‌ شناسىِ زبانهاى ترکى، عربى و مجارى، با دفاع از رساله خود درباره "کودکس کومانیکوس"، در می 1919 موفق به دریافت مدرک دکترى شد. وى در دوره تحصیل در بوداپست، به زبانهاى ترکى و مجارى براى مطبوعات مقاله نوشت و به سرودن شعر نیز ادامه داد. 
چوبان زاده پس از بازگشت از بوداپست به کریمه، از سال 1920 تا 1924 به فعالیتهاى فرهنگى و سیاسى پرداخت. وی در سال 1924، که تغییر الفبا در دستور کار نظام جدید حاکم بر جمهورى آذربایجان قرار داشت، به ریاست هیئت علمى کمیته الفباى جدید منصوب گردید و در عین حال به مدیریت گروه زبان ترکى و چند وظیفه علمى و اجرایى دیگر انتخاب شد و با اقدامات خود تحرکى در دانشکده شرق ایجاد کرد و هشت ماه پس از ورود به باکو به ریاست آن ارتقا یافت. 
چوبان ‌زاده در تغییر الفبا از عربى به لاتینى، در جمهورى آذربایجان و دیگر جمهوریهاى ترک ‌زبان شوروى، نقش مهمى ایفا کرد و با همان هدف، به‌ ویژه در برگزارى همایش ترک ‌شناسى در مارس 1926، شرکت فعال داشت. وى براى فراهم ‌آوردن الفبایى مشترک براى ترک ‌زبانان شوروى کوشید و در دوره‌هایى که در سال 1928 براى آموزش معلمان در مؤسسه‌هاى تربیت معلم مسکو و لنینگراد برگزار شد، تدریس کرد. چوبان‌ زاده، به اعتبار فعالیتهاى علمى خود، به عضویت برخى نهادهاى علمى و تحقیقاتى پذیرفته شد، از جمله در "مؤسسه پژوهشى علمى خلقهاى شرق"، یعنى شعبه ماوراى قفقاز فرهنگستان علوم اتحاد جماهیر شوروى، و در جمعیت زبان ‌شناسى پاریس. 
چوبان ‌زاده افزون بر دانستن لهجه‌ها و گویشهاى زبان ترکى، با زبانهاى فارسى، عربى، روسى، فرانسه، آلمانى، زبانهاى اروپاى شرقى و قفقاز جنوبى آشنایى داشت. از وى پانزده کتاب، چند تک ‌نگارى و نزدیک به دویست مقاله علمى در موضوعات گوناگون زبان‌شناسى و ادبى، به‌ جا مانده است. مهم ‌ترین آثارش، به ‌ترتیب تاریخ چاپ، عبارتند از: - تورک تاتار لسانیاتینه مدخل (مدخلى بر زبانهاى ترکى ـ تاتارى)، باکو 1924 - قوموق دیلى و ادبیاتى تدقیقلرى (تحقیقات در پیرامون زبان و ادبیات قوموق)، باکو 1926 - تورک دیلى و ادبیاتینین تدریس اصولى (اصول تدریس زبان و ادبیات ترکى)، باکو 1926ـ1927؛ - تورک ـ تاتار دیالکتولوژیسى (لهجه ‌شناسى ترکى ـ تاتارى)، باکو 1927 - تورک دیلى (زبان ترکى)، باکو 1929 - آذرى ادبیاتینین ینی‌دورى (دوره جدید ادبیات ترکى آذرى)، باکو 1930 - تورک گرامرى (گرامر ترکى)، باکو 1930 آثار چاپ نشده - تحلیل ادبى ـ زبانى کتاب دده قورقود، ظاهرا از بین رفته - درباره زبان و آفرینش ادبى خَتایى - درباره ابن ‌مُهنّا و اثرش، در مخزن دولتى ادبیات و هنر جمهورى آذربایجان نگهدارى می شده 
چوبان زاده درباره الفباى جدید ترکى کتابهایى به زبانهاى روسى و ازبکى و قزاقى نوشته است. مجموعه اشعار او به زبان ازبکى در سال 1971 در تاشکند منتشر شد. بیشتر آثار وی درباره زبان ‌شناسى، نظریه ادبى، ادبیات آذربایجان شوروى و ادبیات کلاسیک آذربایجان و شرق است، لیکن آثارى درباره موضوعات دیگر نیز نوشته که از آن جمله کتاب "اصلاحات دینى و انقلاب مدنى" است که در 1927 در "آق‌ مسجد" به چاپ رسیده است. 
"اصلانوف"، چوبان‌ زاده را بنیان ‌گذار لهجه ‌شناسى و واژه ‌شناسى علمى در آذربایجان دانسته و "ع.بابایف" بر آن است که همه زبان‌ شناسان نسل گذشته جمهورى آذربایجان از متن "مدخلى بر زبان ‌شناسى ترکى ـ تاتارى" متأثر بوده‌اند. با این ‌همه، بررسى وى درباره ادبیات خلقهاى ترک ـ تاتار به‌ منزله ملتى واحد و کوشش وى براى آفریدن زبان و ادبیات واحد ترکى ـ تاتارى مورد انتقاد قرار گرفته و غیرعلمى ارزیابى شده است. به نظر برخى، آراى ادبى چوبان ‌زاده از محدودیتهاى نظرى خاص آن دوره و نارساییهاى روش ‌شناسى نظام حاکم و مخصوصآ جامعه ‌شناسى عامیانه برکنار نبوده است. 
هم‌ زمان با گسترش فعالیتهاى فرهنگى و ادبى چوبان‌ زاده، از حدود سال 1928، زدن اتهاماتى چون ملی ‌گراى بورژوا، پان ‌ترکیست، پان ‌تورانیست و غیره به وى، در مطبوعات کریمه و جمهورى آذربایجان شدت یافت و این ‌همه به برکنارى تدریجى او از مقامات رسمى، جلوگیرى از نشر بعضى از آثارش و ممنوع شدن تدریس کتابهاى او در مؤسسات آموزشى انجامید. در این اوضاع و نیز هم ‌زمان با اوج ‌گیرى جریان تصفیه‌هاى خونین سالهاى 1937 تا 1938، چوبان ‌زاده هم در زمستان 1937 از کار اخراج و اندکى بعد بازداشت شد و پس از تحمل بازجوییهاى دشوار، در اکتبر 1937 ابتدا محکوم به اعدام، اما بعد محکوم به تبعید شد. 
بکیر چوبان ‌زاده در تاریخ 13 اکتبر سال 1937 در تبعیدگاهش درگذشت و یا احتمالا اعدام شد. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۸:۱۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۸:۱۵

اسناد و مراجع