شاهزاده بهمن میرزا قاجار، در سال 1225 به دنیا آمد. وی چهارمین پسر "عباس میرزا" و برادر تنی "محمدشاه قاجار" بود. "محمد میرزا" پس از مرگ "فتحعلی شاه قاجار" به سلطنت رسید و بهمن میرزا، که در آن هنگام حاکم اردبیل بود، همراه برادر به تهران آمد و به فرمان او به حکومت بروجرد و سیلاخور برگزیده شد. وی چندی بعد، در سال 1252، حاکم تهران شد، اما در همین سال، به فرمان "محمدشاه"، جای خود را به "محمد باقرخان بیگلربیگی" داد و حاکم همدان شد و در سال 1257، بهمن میرزا پس از درگذشت برادرش، "قهرمان میرزا"، حاکم آذربایجان گردید و در سال 1262 شمسی درگذشت. 
آشفتگی اوضاع ایران و بیماری محمدشاه در آخرین سالهای حکومتش، سبب بروز اغتشاشهایی در گوشه و کنار ایران شد و در سال 1262، "الله یارخان آصف الدوله" و پسرش سر به شورش برداشتند. آصف الدوله تصمیم داشت پس از گرفتن تهران، بهمن میرزا را، که با خود همراه ساخته بود، جانشین "محمدشاه" کند. "حاجی میرزاآقاسی"، صدراعظم محمدشاه، پس از آگاهی از نقشه آصف الدوله، "خسروخان گرجی" را برای سرکوب "رضاقلی خان"، که در کردستان سر به شورش برداشته بود، به آن سو فرستاد. 
بهمن میرزا، که از یورش خسروخان به آذربایجان در هراس بود، برای دیدار صدراعظم از بیراهه عازم تهران شد. در تهران حاجی میرزاآقاسی او را به حضور نپذیرفت و بهمن میرزا ناگزیر به حضور شاه رفت. هر چند شاه وی را امان داد، رفتار غیر دوستانه اش موجب شد که بهمن میرزا برای نجات جان خویش، به سفارت روسیه پناه ببرد. او چندی بعد، همراه خانواده اش به تفلیس و پس از سه سال به شوشی رفت و تا پایان عمر در حمایت دولت تزاری زیست. "نادر میرزا قاجار" شرکت بهمن میرزا را در فتنه سالار اتهامی از سوی حاجی میرزا آقاسی دانسته و او را مردی کدخدامنش، راحت طلب و اولاددوست خوانده است. 
اقامت بهمن میرزا در قراباغ، بهانه دیگری برای مداخله دولت تزاری در امور داخلی ایران شد. تلاش روسها در سالهای نخست سلطنت ناصرالدین شاه برای بازگشت و جانشینی بهمن میرزا همواره با مخالفت امیرکبیر روبرو بود. ظاهراً شاه نیز نظر مساعدی به او نداشت و این نکته از تعبیرات وی پس از دیدار با بهمن میرزا در تفلیس درسال 1290 برمی آید. 
بهمن میرزا مردی ادیب و دانش پرور بود و کتابخانه بزرگی داشت. در مدت اقامت بهمن میرزا در تبریز، حمایت او از شاعران، نویسندگان و هنرمندان محیطی امن برای آنان به وجود آورده بود. در این دوره، کتابهای بسیاری به نام او یا به تشویق او تألیف و ترجمه شد، از جمله "ملاعبداللطیف طسوجی" و"میرزامحمدعلی خان سروش اصفهانی" کتاب "الف لیله و لیله" را به فارسی برگرداندند. 
بهمن میرزا درسال 1249، به پیشنهاد برادرش، "محمدمیرزا"، تذکره ای به نام "تذکره محمدشاهی" تألیف کرد که نثر دیباچه آن منشیانه و ادیبانه آمیخته به نظم بوده است. در این دیباچه، پس از حمد و ثنای پروردگار و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم و حضرت علی علیه السلام و فرزندان او، "فتحعلی شاه" و "عباس میرزا" مدح شده اند. ابواب تذکره محمدشاهی تذکره محمدشاهی از سه باب موسوم به "رشته" تشکیل شده است: رشته نخست، در ذکر شاعران پیشین است که با اشعاری منسوب به علی علیه السلام آغاز می شود و در آن، نامهای 133 شاعر به ترتیب حروف الفبا آمده و شرح حال آنان داده شده است. رشته دوم، درباره فتحعلی شاه و شاهزادگان و امرای قاجار است و با شرحی از فتحعلی شاه و پاره ای از اشعار او شروع و با شرح حال صاحب "امیرمعظم" تمام می شود و مشتمل است بر سیزده شاعر و رشته سوم درباره 57 شاعر معاصر مؤلف است و با شرح زندگی "میرزاابوالقاسم فراهانی" آغاز و با ذکر" محمدکاظم واله اصفهانی" تمام می شود. تکمله ای بر تذکره محمدشاهی بهمن میرزا در سال 1256 تکمله ای در چهار مجلد بر آن نگاشت و هیچ وقت تذکره محمدشاهی و تکمله آن چاپ نشد. از این تذکره چندین نسخه خطی وجود داشته که معتبرترین آنها نسخه ای است که در سال 1251 با خط نستعلیق نوشته شده و به شماره 903 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری می شده است. 
بهمن میرزا در سال 1262 شمسی در شوشی درگذشت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۰:۵۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۴۰:۵۴

اسناد و مراجع