بهلول افندی متخلص به بهجت، در سال 1885 میلادی، در روستای "دوندارلی" ناحیه "قوبادلی" منطقه "زنگزور" در ارمنستان کنونی به دنیا آمد، پدر او "مصطفی افندی" از عالمان شناخته شده منطقه بود. وی پس از طی مراحل تحصیلات ابتدایی به مدارس علمیه اهل تسنن وارد شده و همچون اجداد اش، مرام و مسلک حنفی را در پیش گرفت. بهجت افندی سال ها مقام قاضی ‌القضاتی شهر "زنگزور" را بر‌عهده داشت، دوران حیات قاضی بهلول بهجت افندی مقارن با روزهای پرآشوب انقلاب بلشویکی و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و نظام مارکسیستی در آن نواحی بوده که با اسلام و عقاید مذهبی مردم، به‌ ویژه علمای اسلامی، به شدت مخالفت ‌کرد. قاضی بهلول نیز، ازجمله علمایی بوده که در دوران سرکوب شدید حرکت‌های اسلامی در قفقاز در عصر "استالین" به سال 1350 ه.ق، به دست کمونیست‌ها به شهادت رسید. وی به ‌رغم آنکه سنی مذهب بود، اما علایق شیعی خود را مخفی نکرد و بهترین شاهد این مدعا کتاب "تاریخ آل محمد(ص)" است که در آن با ادله تاریخی و عقلی، حق اهل بیت عصمت و طهارت را اثبات کرده است. 

بهلول افندی متخلص به بهجت، در سال 1885 میلادی، در روستای "دوندارلی" ناحیه "قوبادلی" منطقه "زنگزور" در ارمنستان کنونی به دنیا آمد، پدر او "مصطفی افندی" از عالمان شناخته شده منطقه بود. وی پس از طی مراحل تحصیلات ابتدایی به مدارس علمیه اهل تسنن وارد شده و همچون اجداد اش، مرام و مسلک حنفی را در پیش گرفت. بهجت افندی سال ها مقام قاضی ‌القضاتی شهر "زنگزور" را بر‌عهده داشت، دوران حیات قاضی بهلول بهجت افندی مقارن با روزهای پرآشوب انقلاب بلشویکی و تشکیل اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و نظام مارکسیستی در آن نواحی بوده که با اسلام و عقاید مذهبی مردم، به‌ ویژه علمای اسلامی، به شدت مخالفت ‌کرد. قاضی بهلول نیز، ازجمله علمایی بوده که در دوران سرکوب شدید حرکت‌های اسلامی در قفقاز در عصر "استالین" به سال 1350 ه.ق، به دست کمونیست‌ها به شهادت رسید. وی به ‌رغم آنکه سنی مذهب بود، اما علایق شیعی خود را مخفی نکرد و بهترین شاهد این مدعا کتاب "تاریخ آل محمد(ص)" است که در آن با ادله تاریخی و عقلی، حق اهل بیت عصمت و طهارت را اثبات کرده است. 


بهلول افندی به عنوان تنها فرزند ذکور خانواده تحصیلات خود را در نزد پدر آغاز کرد و در خدمت "حاج قاسم چلبی" به فراگیری علوم پرداخت. پس از آن برای تداوم تحصیلات دینی خود عازم "نوخا" و پس از آن "ترکیه" شد. او در طی دوران تحصیل توانست، در علوم عقلی و نقلی مهارت لازم را کسب نماید. وی در فقه علاوه بر اساتید پیش گفته اش از "شیخ نجیب الدین زنگزوری" و در علوم عقلی از "شیخ محمد شیخ الاسلام" و "شیخ محمد قاضی زاده" بهره برده و در زمینه حدیث نیز هم از پدرش و هم از جانب "سید ابوالهدی صیادی رفاعی"، شیخ الاسلام "اسلامبول" اجازه نقل حدیث از صحاح سته و سایر کتب حدیثی را به دست آورد. 

بهلول افندی به عنوان تنها فرزند ذکور خانواده تحصیلات خود را در نزد پدر آغاز کرد و در خدمت "حاج قاسم چلبی" به فراگیری علوم پرداخت. پس از آن برای تداوم تحصیلات دینی خود عازم "نوخا" و پس از آن "ترکیه" شد. او در طی دوران تحصیل توانست، در علوم عقلی و نقلی مهارت لازم را کسب نماید. وی در فقه علاوه بر اساتید پیش گفته اش از "شیخ نجیب الدین زنگزوری" و در علوم عقلی از "شیخ محمد شیخ الاسلام" و "شیخ محمد قاضی زاده" بهره برده و در زمینه حدیث نیز هم از پدرش و هم از جانب "سید ابوالهدی صیادی رفاعی"، شیخ الاسلام "اسلامبول" اجازه نقل حدیث از صحاح سته و سایر کتب حدیثی را به دست آورد. 


بهجت افندی دارای 2 فرزند، یک دختر و یک پسر بود که دختر او در کودکی فوت شد و تنها فرزند او "مصطفی" نسل او را دوام داد. "مصطفی" نیز صاحب سه فرزند ، دو پسر به نام های "حمدالله" و "بهلول" و یک دختر به نام "محبوب" بود. "حمدالله افندی یف" که خود نیز فارغ التحصیل علوم دینی از دانشگاه باکو است اقدامات قابل توجهی برای بازشناسی شخصیت و آثار پدربزرگ خود انجام داد، او با نوشتن مقالات در نشریات مختلف جمهوری آذربایجان و نیز انتشار کتابی با عنوان "بهلول افندی بهجت" توجه جامعه علمی آذربایجان را به پدر بزرگ خود معطوف کرد و از همین رو کتاب " تاریخ آل محمد(ص)" او در سال 2010 و کتاب "تاریخ قاچاق نبی" در سال 2012 در باکو منتشر شدند. 

بهجت افندی دارای 2 فرزند، یک دختر و یک پسر بود که دختر او در کودکی فوت شد و تنها فرزند او "مصطفی" نسل او را دوام داد. "مصطفی" نیز صاحب سه فرزند ، دو پسر به نام های "حمدالله" و "بهلول" و یک دختر به نام "محبوب" بود. "حمدالله افندی یف" که خود نیز فارغ التحصیل علوم دینی از دانشگاه باکو است اقدامات قابل توجهی برای بازشناسی شخصیت و آثار پدربزرگ خود انجام داد، او با نوشتن مقالات در نشریات مختلف جمهوری آذربایجان و نیز انتشار کتابی با عنوان "بهلول افندی بهجت" توجه جامعه علمی آذربایجان را به پدر بزرگ خود معطوف کرد و از همین رو کتاب " تاریخ آل محمد(ص)" او در سال 2010 و کتاب "تاریخ قاچاق نبی" در سال 2012 در باکو منتشر شدند. 


بهلول افندی پس از تکمیل معلومات علمی خود در "ترکیه" به وطن بازگشت و در سال 1915 م، از سوی شیخ الاسلام "قفقاز" به عنوان قاضی شرع منطقه "زنگزور" منصوب شد. مهمترین اقدامات فعالیت بهلول افندی به عنوان  قاضی شرع سنی مذهب در منطقه، از همان آغاز توجه ها را به سوی خود جلب کرد. چرا که او پس از تصدی پست خود با جمع کردن علما و واعظان اهل تسنن منطقه، آنان را امر به لعن "معاویه" در منابر نموده و جالب آن که سرپیچان از این حکم را، "ملعون" نامید. تلاش برای اتحاد میان شیعیان و سنیان او با اظهار این نکته که، همگی باید در جهت رفع اختلاف موجود در میان شیعیان و سنیان منطقه اقدام کنیم با وجود سنی مذهب بودن خود حضرت علی علیه السلام را وارث پیامبر اکرم(ص) و اصلح افراد پس از او معرفی کرد. البته ریشه این اقدام را باید در تعالیم اساتید اولیه او و شرایط مذهبی – سیاسی موجود در آن منطقه جستجو کرد. از دیگر اقدامات افندی می توان به رسمیت بخشیدن  به عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام در میان اهالی اهل تسنن و اعتماد سازی نسبت به شیعیان با قرار دادن فرمانده اصلی گروه جهادی خود از میان آنان اشاره کرد. البته اقدامات جدی برای متحد ساختن شیعیان و سنیان منطقه پیش از بهلول افندی توسط استاد و پدر زن او "شیخ حاج قاسم چلبی" از بزرگان طریقت "نقشبندیه"، آغاز گردیده بود. سیاست جمع آوری اعانه از سرمایه داران محلی از دیگر اقدامات افندی در دوره قاضی شرع بودن اش در منطقه، جمع آوری اعانه از سرمایه داران و اغنیای "باکو" برای مردم قحطی زده منطقه "زنگزور" در میان سال های 1917 تا 1920 میلادی بود. در منطقه "زنگزور" نیز گروهی 30 هزار نفری به سرکردگی " آندرونیک" ارمنی اقدام به قتل و غارت و تجاوز به مسلمانان کردند که از جمله جنایات آنان جنایت مشهور روستای "تات" بود. در این جنایت هیچ فرد مسلمانی از کوچک و بزرگ و زن و مرد نتوانست جان سالم به در ببرد. گروه تحت امر "آندرونیک" با داغ نهادن بر ران چند مرد و زن مسلمان و فرستادن آنان به روستاهای اطراف به ساکنان منطقه اعلام هشدار دادند و این کشتارها در حالی بود که نیروهای دول مسیحی – اروپایی، انگلیس و فرانسه با توجه به وضعیت جنگ جهانی اول در منطقه حضور داشته و از این کشتارها مطلع بودند. حمایت از گروه های مقاومت در برابر تعدیات ارامنه با کشتار مسلمان توسط گروه تحت امر "آندرونیک"، افراد ذی نفوذ محلی گروه های مقاومت را در برابر تعدیات ارامنه تشکیل دادند و این گروه ها تحت رهبری "سلطان بیگ سلطان اف" قرار گرفتند. "سلطان بیگ" و "خسرو بیگ" برادر کوچک او، برای مبارزه در مقابل کفار و متجاوزان به هر راه و وسیله ای متشبث شدند. آنان با درخواست کمک از تمامی بیگ ها و حتی خانات دشمن خود و صرف تمام ثروتشان برای تهیه سلاح از "ایران" و "عثمانی" و حمایت های بهلول افندی توانستند سپاهی از مسلمین را متشکل کرده، و به جنگ با صلیبیان بپردازند  که اساسی ترین رویارویی دو سپاه در منطقه "قارا گؤل" با پیروزی مسلمانان به پایان رسید. در این نبرد بهلول افندی با هم پیمانان خود در سپاه مسلمین شرکت داشته و بنا بر مشهور نسخه دست نویس قرآن، مترجَم خود به زبان آذری را که در صورت صحت نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان آذری معاصر بوده، به نشانه احترام و قدردانی از "سلطان بیگ" به او تقدیم کرد. 

بهلول افندی پس از تکمیل معلومات علمی خود در "ترکیه" به وطن بازگشت و در سال 1915 م، از سوی شیخ الاسلام "قفقاز" به عنوان قاضی شرع منطقه "زنگزور" منصوب شد. مهمترین اقدامات فعالیت بهلول افندی به عنوان  قاضی شرع سنی مذهب در منطقه، از همان آغاز توجه ها را به سوی خود جلب کرد. چرا که او پس از تصدی پست خود با جمع کردن علما و واعظان اهل تسنن منطقه، آنان را امر به لعن "معاویه" در منابر نموده و جالب آن که سرپیچان از این حکم را، "ملعون" نامید. تلاش برای اتحاد میان شیعیان و سنیان او با اظهار این نکته که، همگی باید در جهت رفع اختلاف موجود در میان شیعیان و سنیان منطقه اقدام کنیم با وجود سنی مذهب بودن خود حضرت علی علیه السلام را وارث پیامبر اکرم(ص) و اصلح افراد پس از او معرفی کرد. البته ریشه این اقدام را باید در تعالیم اساتید اولیه او و شرایط مذهبی – سیاسی موجود در آن منطقه جستجو کرد. از دیگر اقدامات افندی می توان به رسمیت بخشیدن  به عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام در میان اهالی اهل تسنن و اعتماد سازی نسبت به شیعیان با قرار دادن فرمانده اصلی گروه جهادی خود از میان آنان اشاره کرد. البته اقدامات جدی برای متحد ساختن شیعیان و سنیان منطقه پیش از بهلول افندی توسط استاد و پدر زن او "شیخ حاج قاسم چلبی" از بزرگان طریقت "نقشبندیه"، آغاز گردیده بود. سیاست جمع آوری اعانه از سرمایه داران محلی از دیگر اقدامات افندی در دوره قاضی شرع بودن اش در منطقه، جمع آوری اعانه از سرمایه داران و اغنیای "باکو" برای مردم قحطی زده منطقه "زنگزور" در میان سال های 1917 تا 1920 میلادی بود. در منطقه "زنگزور" نیز گروهی 30 هزار نفری به سرکردگی " آندرونیک" ارمنی اقدام به قتل و غارت و تجاوز به مسلمانان کردند که از جمله جنایات آنان جنایت مشهور روستای "تات" بود. در این جنایت هیچ فرد مسلمانی از کوچک و بزرگ و زن و مرد نتوانست جان سالم به در ببرد. گروه تحت امر "آندرونیک" با داغ نهادن بر ران چند مرد و زن مسلمان و فرستادن آنان به روستاهای اطراف به ساکنان منطقه اعلام هشدار دادند و این کشتارها در حالی بود که نیروهای دول مسیحی – اروپایی، انگلیس و فرانسه با توجه به وضعیت جنگ جهانی اول در منطقه حضور داشته و از این کشتارها مطلع بودند. حمایت از گروه های مقاومت در برابر تعدیات ارامنه با کشتار مسلمان توسط گروه تحت امر "آندرونیک"، افراد ذی نفوذ محلی گروه های مقاومت را در برابر تعدیات ارامنه تشکیل دادند و این گروه ها تحت رهبری "سلطان بیگ سلطان اف" قرار گرفتند. "سلطان بیگ" و "خسرو بیگ" برادر کوچک او، برای مبارزه در مقابل کفار و متجاوزان به هر راه و وسیله ای متشبث شدند. آنان با درخواست کمک از تمامی بیگ ها و حتی خانات دشمن خود و صرف تمام ثروتشان برای تهیه سلاح از "ایران" و "عثمانی" و حمایت های بهلول افندی توانستند سپاهی از مسلمین را متشکل کرده، و به جنگ با صلیبیان بپردازند  که اساسی ترین رویارویی دو سپاه در منطقه "قارا گؤل" با پیروزی مسلمانان به پایان رسید. در این نبرد بهلول افندی با هم پیمانان خود در سپاه مسلمین شرکت داشته و بنا بر مشهور نسخه دست نویس قرآن، مترجَم خود به زبان آذری را که در صورت صحت نخستین ترجمه کامل قرآن به زبان آذری معاصر بوده، به نشانه احترام و قدردانی از "سلطان بیگ" به او تقدیم کرد. 


با گذشت زمان و تقویت قوای ارامنه از سوی روس ها، انگلیس ها و فرانسوی ها  نهایتا در سال 1918 م، بهلول افندی به عنوان حاکم شرع منطقه "زنگزور" اعلام حکم جهاد در برابر کمونیست ها و داشناک ‌های ارمنی داده و خود با تشکیل گروهی از جوانان رزمنده روستاها و مناطق اطراف تحت فرماندهی جوانی از شیعیان روستای " گؤدک" منطقه "قوبادلی" با نام "طهماسب" به مبارزه علنی با نیروهای متجاوز به کیان مسلمانان پرداخت. اساسی ترین مبارزه گروه مسلمین با بلشویک ها در اکتبر سال1922  میلادی بود، که با نقشه های از پیش طراحی شده توانستند روستاها و شهرهای مهم منطقه را از تسلط بلشویک ها خارج ساخته و زیر نفوذ بگیرند. این اقدام قابل توجه سبب شد، تا تمام مخالفان افندی در دو جبهه کمونیست های آذری و ارامنه داشناک که مسئولیت کمیته اجرایی منطقه "زنگزور" را بر عهده داشتند، به تشکیل قوای واحد برای سرکوب همیشگی او اقدام کنند. بنا بر آنچه "حیدروف" از مسئولان آذری کمونیست منطقه، در کتاب خاطرات "در کوه های زنگزور" خود آورده، ارامنه و کمونیست های آذریِ مسئول در منطقه، با گزارش وضعیت بحرانی منطقه به "باکو" در خواست کمک نظامی کردند، در نهایت علاوه بر بسیج تمام نیروی نظامی اطراف، سپاهی نیز از "باکو" عازم منطقه شده و درگیری های شدیدی میان مجاهدان مسلمان و لشکریان کمونیست و ارمنی به وجود آمد. 

با گذشت زمان و تقویت قوای ارامنه از سوی روس ها، انگلیس ها و فرانسوی ها  نهایتا در سال 1918 م، بهلول افندی به عنوان حاکم شرع منطقه "زنگزور" اعلام حکم جهاد در برابر کمونیست ها و داشناک ‌های ارمنی داده و خود با تشکیل گروهی از جوانان رزمنده روستاها و مناطق اطراف تحت فرماندهی جوانی از شیعیان روستای " گؤدک" منطقه "قوبادلی" با نام "طهماسب" به مبارزه علنی با نیروهای متجاوز به کیان مسلمانان پرداخت. اساسی ترین مبارزه گروه مسلمین با بلشویک ها در اکتبر سال1922  میلادی بود، که با نقشه های از پیش طراحی شده توانستند روستاها و شهرهای مهم منطقه را از تسلط بلشویک ها خارج ساخته و زیر نفوذ بگیرند. این اقدام قابل توجه سبب شد، تا تمام مخالفان افندی در دو جبهه کمونیست های آذری و ارامنه داشناک که مسئولیت کمیته اجرایی منطقه "زنگزور" را بر عهده داشتند، به تشکیل قوای واحد برای سرکوب همیشگی او اقدام کنند. بنا بر آنچه "حیدروف" از مسئولان آذری کمونیست منطقه، در کتاب خاطرات "در کوه های زنگزور" خود آورده، ارامنه و کمونیست های آذریِ مسئول در منطقه، با گزارش وضعیت بحرانی منطقه به "باکو" در خواست کمک نظامی کردند، در نهایت علاوه بر بسیج تمام نیروی نظامی اطراف، سپاهی نیز از "باکو" عازم منطقه شده و درگیری های شدیدی میان مجاهدان مسلمان و لشکریان کمونیست و ارمنی به وجود آمد. 


در درگیری میان مجاهدین و بلشوییک ها در سال 1922م، جز گروه بسیار کوچکی از مجاهدان تمامی آنان به شهادت رسیدند و بهلول افندی و یاران کم شمارش با تلاش بسیار توانستند با شکستن حلقه محاصره نیروهای دشمن، خود را به مرز ایران برسانند و با ورود به خاک این منطقه، خود را از قتل عام کامل نجات دهند. بنا بر نوشته "مصطفی افندی" پسر بهلول، او به هنگام هجرت به ایران 5 کتاب از تالیفات خود را همراه داشته که 3 عنوان از آنان را در "تبریز" به چاپ رساند. 

در درگیری میان مجاهدین و بلشوییک ها در سال 1922م، جز گروه بسیار کوچکی از مجاهدان تمامی آنان به شهادت رسیدند و بهلول افندی و یاران کم شمارش با تلاش بسیار توانستند با شکستن حلقه محاصره نیروهای دشمن، خود را به مرز ایران برسانند و با ورود به خاک این منطقه، خود را از قتل عام کامل نجات دهند. بنا بر نوشته "مصطفی افندی" پسر بهلول، او به هنگام هجرت به ایران 5 کتاب از تالیفات خود را همراه داشته که 3 عنوان از آنان را در "تبریز" به چاپ رساند. 


بهلول افندی پس از یک سال اقامت در ایران، در سال 1924میلادی، به وطن بازگشت و توسط عاملان دولت دستگیر شده و به جرم ورود غیر قانونی از مرز به ده سال حبس در زندان معروف "باییل" که بعدها بسیاری از علما، نویسندگان و روشنفکران مسلمان را در خود جای داد، محکوم شد. گفتنی است اگرچه موج اصلی سرکوب ها در آن دوره از سال 1937 میلادی شروع، اما ایجاد خفقان علیه علما اسلام از سال ها پیش با عناوین "دشمنی با خلق" و " اقدامات ضد سووئت" آغاز شد. بهلول افندی در مدت 10 سال حبس بارها  پیشنهاد "باقراف" مبنی بر قبول همکاری با حاکمیت روس را رد کرد، اما با این همه به دستور "باقراف" امکانات لازم برای مطالعه و ترجمه آثار از زبان های عربی، فارسی و روسی در زندان برای او فراهم شد. 

بهلول افندی پس از یک سال اقامت در ایران، در سال 1924میلادی، به وطن بازگشت و توسط عاملان دولت دستگیر شده و به جرم ورود غیر قانونی از مرز به ده سال حبس در زندان معروف "باییل" که بعدها بسیاری از علما، نویسندگان و روشنفکران مسلمان را در خود جای داد، محکوم شد. گفتنی است اگرچه موج اصلی سرکوب ها در آن دوره از سال 1937 میلادی شروع، اما ایجاد خفقان علیه علما اسلام از سال ها پیش با عناوین "دشمنی با خلق" و " اقدامات ضد سووئت" آغاز شد. بهلول افندی در مدت 10 سال حبس بارها  پیشنهاد "باقراف" مبنی بر قبول همکاری با حاکمیت روس را رد کرد، اما با این همه به دستور "باقراف" امکانات لازم برای مطالعه و ترجمه آثار از زبان های عربی، فارسی و روسی در زندان برای او فراهم شد. 


بهلول افندی پس رهایی از حبس 10 ساله، از سال 1934 تا 1937 م، ابتدا در شعبه ترجمه انتشارات دولتی آذربایجان (آذرنشر) و پس از آن در بخش ادبیات انتشارات AZ.RAI مشغول به فعالیت شد. او به سبب تحقیقات و تالیفات در این سال ها در محیط ادبی و علمی آذربایجان اعتبار والایی برای خود کسب و در طی این مدت محدود به انجام تحقیقات در زمینه تاریخ و ادبیات آذربایجان و فولکلور مناطق مختلف پرداخت. وی هم چنین با قشر فرهیخته ادیبان معاصر خود روابط صمیمی و گرمی را ایجاد کرد. از جمله کسانی که همکار او بودند می توان به "حسین جاوید"، "سلمان ممتاز"، "علی نظمی"، "امین عابد"، "احمد جواد" و "علی آقا واحد" اشاره کرد. افتخارات بهلول افندی با همکاری "امین عابد" برای اولین بار "شاهنامه فردوسی" را به آذری ترجمه و در نتیجه، جایزه "قلم سرخ" را از طرف حکومت از آن خود کرد.

بهلول افندی پس رهایی از حبس 10 ساله، از سال 1934 تا 1937 م، ابتدا در شعبه ترجمه انتشارات دولتی آذربایجان (آذرنشر) و پس از آن در بخش ادبیات انتشارات AZ.RAI مشغول به فعالیت شد. او به سبب تحقیقات و تالیفات در این سال ها در محیط ادبی و علمی آذربایجان اعتبار والایی برای خود کسب و در طی این مدت محدود به انجام تحقیقات در زمینه تاریخ و ادبیات آذربایجان و فولکلور مناطق مختلف پرداخت. وی هم چنین با قشر فرهیخته ادیبان معاصر خود روابط صمیمی و گرمی را ایجاد کرد. از جمله کسانی که همکار او بودند می توان به "حسین جاوید"، "سلمان ممتاز"، "علی نظمی"، "امین عابد"، "احمد جواد" و "علی آقا واحد" اشاره کرد. افتخارات بهلول افندی با همکاری "امین عابد" برای اولین بار "شاهنامه فردوسی" را به آذری ترجمه و در نتیجه، جایزه "قلم سرخ" را از طرف حکومت از آن خود کرد.


افندی به مطالعه در آثار و تاریخ "نظامی گنجوی"، "نباتی"، "ساری آشیق"، و" قاچاق نبی" و نوشتن تحقیقات در این زمینه پرداخت. از جمله آثاری که او در این زمینه ها نوشته می توان به آثار زیر اشاره کرد: -تاریخ قراباغ -نظامی و فولکلور قفقاز -نباتی، این اثر شامل آثار تازه یابی از نباتی است که توسط افندی گردآوری شده و در سال 1935 منتشر شد. -تاریخ قاچاق نبی، این اثر پس از ممنوعیت 80 ساله، سرانجام در جمهوری آذربایجان منتشر شد، اثر مذکور به عنوان تحقیقی جامع در مورد زندگی و مبارزات قاچاق نبی و شورش های محلی آن دوره تاریخی جزء منابع درجه اول در این زمینه محسوب شد. -ساری آشیق -بهلول داننده - تاریخ آل محمد(ص) "آیت الله مرعشی" از دیگر آثار افندی نیز نام  برده که به شرح زیر است: - شرح عقاید عمر نسفی - ماه یوم یا یوز گون در وقایع صفین - رساله در ارث - رساله در ارشاد حمزوی - رساله در حجر بن عدی (مولف تاریخ زندگانی و کیفیت شهادت او را نظم نموده است.) - حاسیه بر تفسیر بیضاوی - الودود و النقود در مناظرات مذهبی - رساله در نامه کسانی که از علمای عامه قضیه سوزانیدن درب خانه "صدیقه طاهره" را متعرض شده اند، مولف این رساله را به خواهش مرحوم "آیت الله مرعشی" تالیف نمود. - رساله در شرایط طریقت نقشبندی - رساله در لزوم مسح پا - رساله در اعراب کلمه توحید - کتابی در شرح مسلک دموکراسی و اعتدالی و سایر مسالک 

افندی به مطالعه در آثار و تاریخ "نظامی گنجوی"، "نباتی"، "ساری آشیق"، و" قاچاق نبی" و نوشتن تحقیقات در این زمینه پرداخت. از جمله آثاری که او در این زمینه ها نوشته می توان به آثار زیر اشاره کرد: -تاریخ قراباغ -نظامی و فولکلور قفقاز -نباتی، این اثر شامل آثار تازه یابی از نباتی است که توسط افندی گردآوری شده و در سال 1935 منتشر شد. -تاریخ قاچاق نبی، این اثر پس از ممنوعیت 80 ساله، سرانجام در جمهوری آذربایجان منتشر شد، اثر مذکور به عنوان تحقیقی جامع در مورد زندگی و مبارزات قاچاق نبی و شورش های محلی آن دوره تاریخی جزء منابع درجه اول در این زمینه محسوب شد. -ساری آشیق -بهلول داننده - تاریخ آل محمد(ص) "آیت الله مرعشی" از دیگر آثار افندی نیز نام  برده که به شرح زیر است: - شرح عقاید عمر نسفی - ماه یوم یا یوز گون در وقایع صفین - رساله در ارث - رساله در ارشاد حمزوی - رساله در حجر بن عدی (مولف تاریخ زندگانی و کیفیت شهادت او را نظم نموده است.) - حاسیه بر تفسیر بیضاوی - الودود و النقود در مناظرات مذهبی - رساله در نامه کسانی که از علمای عامه قضیه سوزانیدن درب خانه "صدیقه طاهره" را متعرض شده اند، مولف این رساله را به خواهش مرحوم "آیت الله مرعشی" تالیف نمود. - رساله در شرایط طریقت نقشبندی - رساله در لزوم مسح پا - رساله در اعراب کلمه توحید - کتابی در شرح مسلک دموکراسی و اعتدالی و سایر مسالک 


کتاب "تاریخ آل محمد(ص)" برای نخستین ‌بار در سال 1341 ه.ق، در "تبریز" به چاپ رسید. ترجمه فارسی این کتاب پس از این تاریخ نیز با مقدمه "آیت‌الله سید محمود طالقانی" بارها چاپ شد، و آخرین چاپ آن به سال 1376 بازمی‌گردد که بنیاد "بعثت" انتشار آن را برعهده داشت. نکته شایان ذکر درباره این کتاب، اشتباهی است که در فهرست کتاب‌های چاپی فارسی اثر مرحوم "مشار" درباره نام نگارنده آن روی داده است. در این کتاب، به دلیل تشابه اسمی بهجت افندی با شیخ "محمد بهجت بیطار دمشقی"، عنوان "بیطار دمشقی" در ادامه نام قاضی بهلول بهجت افندی آمده، این در حالی است که علامه "شیخ محمد بهجت بیطاردمشقی"، محدث، مفسر، متکلم مشهور شام و صاحب کتاب "نقدالمیزان" از اعضای مجمع علمی ادبی عربی بود. علل نگارش کتاب آنچه ممکن است پس از دیدن نام این کتاب و مذهب نویسنده ‌اش، ذهن هر فردی را به خود مشغول کرده، دانستن عللی است که عالمی سنی مذهب را به نگارش آن واداشت. در یافتن این علل نگاهی به مقدمه کتاب راه گشاست؛ زیرا در آن، قاضی بهلول، نگارنده کتاب، از اینکه درباره آل سلجوق، آل بویه و آل عثمان کتاب‌هایی نگاشته شده، ولی آل پیامبر(ص) موضوع کتابی قرار نگرفته، اظهار تأسف کرد. او با سیری در تاریخ ‌نگاری اسلامی، عملکرد بعضی از صاحبان حدیث را عامل تحریف تاریخ اسلامی دانسته و در شرح غایت و هدف خود از تحریر این کتاب چنین نوشته: " ... امت مرحومه محمدی(ص) حالیاً به دو فرقه مهمه انقسام یافته، شیعی و سنی، جماعت شیعی به تاریخ آل محمد علاقه‌دار ولی سنی‌ها به جانب تفریط رفته‌اند، درحالی‌که مابین برادران اسلامی غیر از همین ماده سببی دیگر به اختلاف و افتراق پیدا نیست. بنده در میان هر دو برادر عزیز و گرامی خود ایستاده، دست به هر دو دراز نموده، ایشان را به یک نقطه تلاقی و اتحاد می‌کشم تا با ادراک اینکه مابین دو برادر هیچ‌گونه سببی به افتراق و اختلاف موجود نیست اتحاد کرده و اگر اتفاق امت امری لازم است فقط در دایره اهل‌بیت طاهره دچار تفرقه نباشند؛ چون امت مرحومه در مسئله اهل بیت محمد(ص) تا حالا اختلاف پیدا نموده لازم است در اطراف همین نسل پاک نیز دست اتحاد به هم دهند". منظور نویسنده از اهل بیت محمد(ص)، حضرت امیرمؤمنان علی ‌بن ‌ابی ‌طالب(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س)، و امامان دوازده ‌گانه از آن نسل پاک بود. مضمون و محتوای اصلی کتاب بخش عمده کتاب تاریخ آل محمد(ص) به تشریح و محاکمه قضایای تاریخی بعد از وفات پیامبر اکرم‌(ص) و موضوع خلافت امیرمؤمنان علی(ع) اختصاص دارد و آنچه پس از این موضوع شرح داده شده، زندگانی "جگرگوشه رسول خدا حضرت فاطمه زهرا(س)" و سرگذشت فدک است. قاضی بهلول در این بخش با ادله تاریخی، به ‌ویژه با استناد به منابع اهل سنت، حقانیت حضرت زهرا(س) را به اثبات رساند. هم چنین صفحات 224 تا 262 کتاب قاضی بهلول، سرگذشت امام حسن(ع) تا امام رضا(ع) را در‌بر‌می‌گیرد و شرح حال ائمه بعدی تا امام عصر(عج) نیز به اختصار در بخش پایانی کتاب بیان شد. چنان ‌که از تقسیم‌بندی صفحات این کتاب برمی‌آید، قاضی بهلول حدود هشتاد سال پیش به منظور ارائه یک حبل متین وحدت ‌آفرین ادله تاریخی در احقاق حق اهل بیت(ع) را بررسی کرد. او رکن رکین این حبل متین را مولای متقیان علی(ع) و حضرت زهرا(س) ‌دانسته و در شرح علل آن به این موضوع اشاره ‌کرد که همچنان ‌که افتراق جامعه اسلامی از اختلاف بر سر میراث زهرا(س) و خلافت علی(ع) آغاز شده، آغاز وحدت اسلامی نیز باید از فاطمه و علی باشد. مقدمه آیت الله طالقانی بر کتاب تاریخ آل محمد(ص) با توجه به همین اهمیت است که "آیت‌ الله سید محمود طالقانی" در مقدمه‌ ای که بر این کتاب نگاشته، آن را کتابی دانسته که "دانشمند بزرگ ترک، برای خدمت به جامعه اسلامی و برکندن ریشه نفاق، به جهان مسلمین بذل نموده و با روش محکم و متین خود در تاریخ ائمه شیعه ـ این گزیدگان الهی ـ محاکمه کرده و به این نتیجه رسیده که نقطه و ماده اختلاف و تشتت که در اثر آن بغض و کینه و در اثر آن ضعف و زبونی پیش آمده اغماض از مقام ائمه شیعه است و چنین رأی داده که از همین جا باید چاره شود و همین مورد باید با نظر پاک و بی‌عصبیت رسیدگی گردد و چون این دانشمند دارای روح قضایی بوده با رأیی پاک به سبک قضایی در این مورد حیاتی، قضاوت حق و عادلانه نموده‌اند؛ از همین جهت بسیار مورد توجه سران و دانشمندان گردید". 

کتاب "تاریخ آل محمد(ص)" برای نخستین ‌بار در سال 1341 ه.ق، در "تبریز" به چاپ رسید. ترجمه فارسی این کتاب پس از این تاریخ نیز با مقدمه "آیت‌الله سید محمود طالقانی" بارها چاپ شد، و آخرین چاپ آن به سال 1376 بازمی‌گردد که بنیاد "بعثت" انتشار آن را برعهده داشت. نکته شایان ذکر درباره این کتاب، اشتباهی است که در فهرست کتاب‌های چاپی فارسی اثر مرحوم "مشار" درباره نام نگارنده آن روی داده است. در این کتاب، به دلیل تشابه اسمی بهجت افندی با شیخ "محمد بهجت بیطار دمشقی"، عنوان "بیطار دمشقی" در ادامه نام قاضی بهلول بهجت افندی آمده، این در حالی است که علامه "شیخ محمد بهجت بیطاردمشقی"، محدث، مفسر، متکلم مشهور شام و صاحب کتاب "نقدالمیزان" از اعضای مجمع علمی ادبی عربی بود. علل نگارش کتاب آنچه ممکن است پس از دیدن نام این کتاب و مذهب نویسنده ‌اش، ذهن هر فردی را به خود مشغول کرده، دانستن عللی است که عالمی سنی مذهب را به نگارش آن واداشت. در یافتن این علل نگاهی به مقدمه کتاب راه گشاست؛ زیرا در آن، قاضی بهلول، نگارنده کتاب، از اینکه درباره آل سلجوق، آل بویه و آل عثمان کتاب‌هایی نگاشته شده، ولی آل پیامبر(ص) موضوع کتابی قرار نگرفته، اظهار تأسف کرد. او با سیری در تاریخ ‌نگاری اسلامی، عملکرد بعضی از صاحبان حدیث را عامل تحریف تاریخ اسلامی دانسته و در شرح غایت و هدف خود از تحریر این کتاب چنین نوشته: " ... امت مرحومه محمدی(ص) حالیاً به دو فرقه مهمه انقسام یافته، شیعی و سنی، جماعت شیعی به تاریخ آل محمد علاقه‌دار ولی سنی‌ها به جانب تفریط رفته‌اند، درحالی‌که مابین برادران اسلامی غیر از همین ماده سببی دیگر به اختلاف و افتراق پیدا نیست. بنده در میان هر دو برادر عزیز و گرامی خود ایستاده، دست به هر دو دراز نموده، ایشان را به یک نقطه تلاقی و اتحاد می‌کشم تا با ادراک اینکه مابین دو برادر هیچ‌گونه سببی به افتراق و اختلاف موجود نیست اتحاد کرده و اگر اتفاق امت امری لازم است فقط در دایره اهل‌بیت طاهره دچار تفرقه نباشند؛ چون امت مرحومه در مسئله اهل بیت محمد(ص) تا حالا اختلاف پیدا نموده لازم است در اطراف همین نسل پاک نیز دست اتحاد به هم دهند". منظور نویسنده از اهل بیت محمد(ص)، حضرت امیرمؤمنان علی ‌بن ‌ابی ‌طالب(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س)، و امامان دوازده ‌گانه از آن نسل پاک بود. مضمون و محتوای اصلی کتاب بخش عمده کتاب تاریخ آل محمد(ص) به تشریح و محاکمه قضایای تاریخی بعد از وفات پیامبر اکرم‌(ص) و موضوع خلافت امیرمؤمنان علی(ع) اختصاص دارد و آنچه پس از این موضوع شرح داده شده، زندگانی "جگرگوشه رسول خدا حضرت فاطمه زهرا(س)" و سرگذشت فدک است. قاضی بهلول در این بخش با ادله تاریخی، به ‌ویژه با استناد به منابع اهل سنت، حقانیت حضرت زهرا(س) را به اثبات رساند. هم چنین صفحات 224 تا 262 کتاب قاضی بهلول، سرگذشت امام حسن(ع) تا امام رضا(ع) را در‌بر‌می‌گیرد و شرح حال ائمه بعدی تا امام عصر(عج) نیز به اختصار در بخش پایانی کتاب بیان شد. چنان ‌که از تقسیم‌بندی صفحات این کتاب برمی‌آید، قاضی بهلول حدود هشتاد سال پیش به منظور ارائه یک حبل متین وحدت ‌آفرین ادله تاریخی در احقاق حق اهل بیت(ع) را بررسی کرد. او رکن رکین این حبل متین را مولای متقیان علی(ع) و حضرت زهرا(س) ‌دانسته و در شرح علل آن به این موضوع اشاره ‌کرد که همچنان ‌که افتراق جامعه اسلامی از اختلاف بر سر میراث زهرا(س) و خلافت علی(ع) آغاز شده، آغاز وحدت اسلامی نیز باید از فاطمه و علی باشد. مقدمه آیت الله طالقانی بر کتاب تاریخ آل محمد(ص) با توجه به همین اهمیت است که "آیت‌ الله سید محمود طالقانی" در مقدمه‌ ای که بر این کتاب نگاشته، آن را کتابی دانسته که "دانشمند بزرگ ترک، برای خدمت به جامعه اسلامی و برکندن ریشه نفاق، به جهان مسلمین بذل نموده و با روش محکم و متین خود در تاریخ ائمه شیعه ـ این گزیدگان الهی ـ محاکمه کرده و به این نتیجه رسیده که نقطه و ماده اختلاف و تشتت که در اثر آن بغض و کینه و در اثر آن ضعف و زبونی پیش آمده اغماض از مقام ائمه شیعه است و چنین رأی داده که از همین جا باید چاره شود و همین مورد باید با نظر پاک و بی‌عصبیت رسیدگی گردد و چون این دانشمند دارای روح قضایی بوده با رأیی پاک به سبک قضایی در این مورد حیاتی، قضاوت حق و عادلانه نموده‌اند؛ از همین جهت بسیار مورد توجه سران و دانشمندان گردید". 


آشنایی "آیت‌ الله مرعشی" با ایشان به سفرهایی بازمی‌گردد که قاضی بهلول به کشورهای همجوار ازجمله ایران داشته و در آنها با ایشان ملاقات کرد.  حاصل این ملاقات‌ها شناخت بیشتر "آیت‌الله مرعشی" از این عالم دین بوده که در کتاب ایشان هم بازتاب یافت. به ‌ویژه آنجاکه آیت‌الله مرعشی فرموده است: "حقیر را با مؤلف چندین‌بار اتفاق ملاقات دست داد و در سفری که به ایران نمود چندین‌بار در تبریز و همدان او را بدیدم و الحق مردی مبرز بود و در فنون بارع و در مناظرات مذهبی بسیار توانا بود و از حقیر اجازت نقل کتب اخبار شیعه را درخواست کرد و او را اجازت دادم و حقیر از او اجازت مفصلی راجع به نقل کتب اخبار نبویه ایشان دریافت نمودم". آیت‌الله مرعشی نجفی هم چنین در معرفی این عالم بزرگ اسلامی چنین نوشته است: قاضی بهلول "مؤلف در علوم عقلیه و نقلیه و عرفان بارع بود و علم فقه را از پدرش قاضی محمد سعادت و شیخ منتجب‌الدین زنگزوری فرا گرفت و علوم عقلیه را از شیخ محمد شیخ‌الاسلام و شیخ محمد قاضی‌زاده بیاموخت. در عرفان مشرب ملا سراج‌الدین نقشبندی را پسندید و بر طریقت او رفت و هم از پدرش قاضی محمد سعادت و سیدابوالهدی صیادی رفاعی و شیخ‌الاسلام اسلامبول، اجازه روایت دریافت کرد و صِحاح ستّه و سایر کتب اخبار را به اجازت ایشان نقل می‌نمود". 

آشنایی "آیت‌ الله مرعشی" با ایشان به سفرهایی بازمی‌گردد که قاضی بهلول به کشورهای همجوار ازجمله ایران داشته و در آنها با ایشان ملاقات کرد.  حاصل این ملاقات‌ها شناخت بیشتر "آیت‌الله مرعشی" از این عالم دین بوده که در کتاب ایشان هم بازتاب یافت. به ‌ویژه آنجاکه آیت‌الله مرعشی فرموده است: "حقیر را با مؤلف چندین‌بار اتفاق ملاقات دست داد و در سفری که به ایران نمود چندین‌بار در تبریز و همدان او را بدیدم و الحق مردی مبرز بود و در فنون بارع و در مناظرات مذهبی بسیار توانا بود و از حقیر اجازت نقل کتب اخبار شیعه را درخواست کرد و او را اجازت دادم و حقیر از او اجازت مفصلی راجع به نقل کتب اخبار نبویه ایشان دریافت نمودم". آیت‌الله مرعشی نجفی هم چنین در معرفی این عالم بزرگ اسلامی چنین نوشته است: قاضی بهلول "مؤلف در علوم عقلیه و نقلیه و عرفان بارع بود و علم فقه را از پدرش قاضی محمد سعادت و شیخ منتجب‌الدین زنگزوری فرا گرفت و علوم عقلیه را از شیخ محمد شیخ‌الاسلام و شیخ محمد قاضی‌زاده بیاموخت. در عرفان مشرب ملا سراج‌الدین نقشبندی را پسندید و بر طریقت او رفت و هم از پدرش قاضی محمد سعادت و سیدابوالهدی صیادی رفاعی و شیخ‌الاسلام اسلامبول، اجازه روایت دریافت کرد و صِحاح ستّه و سایر کتب اخبار را به اجازت ایشان نقل می‌نمود". 


در سال های پس از زندان اگرچه افندی در ظاهر مجبور به همکاری با حکومت بود، اما هیچ گاه از این وضعیت رضایت خاطر نداشت. به طوری که در این سال ها  از اصلاح محاسن و موهای سر خود خودداری کرده و در جواب کسانی که از علت این کار از او سوال می کردند می گفت: "مادامی که این سر به دشمن خدمت می کند، من نیز او را خدمت نخواهم کرد." بدین ترتیب او تحت نظارت دائمی مامورین دولتی و امنیتی بوده و در نهایت با توجه به گزارش هایی که از عدم رضایت او از شرایط موجود حکایت  داشته به دستور شخص "باقراف" در 23 آگوست 1937م، در محل کار خود دستگیر شد. با دستگیری و حبس او همسر و مادر وی را نیز که هنوز در قید حیات بوده، دستگیر و به منطقه "آرپخانلئسک" تبعید کردند، این دو زن نیز در همان جا چشم از جهان بستند. 

در سال های پس از زندان اگرچه افندی در ظاهر مجبور به همکاری با حکومت بود، اما هیچ گاه از این وضعیت رضایت خاطر نداشت. به طوری که در این سال ها  از اصلاح محاسن و موهای سر خود خودداری کرده و در جواب کسانی که از علت این کار از او سوال می کردند می گفت: "مادامی که این سر به دشمن خدمت می کند، من نیز او را خدمت نخواهم کرد." بدین ترتیب او تحت نظارت دائمی مامورین دولتی و امنیتی بوده و در نهایت با توجه به گزارش هایی که از عدم رضایت او از شرایط موجود حکایت  داشته به دستور شخص "باقراف" در 23 آگوست 1937م، در محل کار خود دستگیر شد. با دستگیری و حبس او همسر و مادر وی را نیز که هنوز در قید حیات بوده، دستگیر و به منطقه "آرپخانلئسک" تبعید کردند، این دو زن نیز در همان جا چشم از جهان بستند. 


سرانجام بهلول افندی، پس از 7 ماه حبس در 15 مارس 1938 میلادی، با حکم کمیساریای امور داخلی در 69 سالگی گلوله باران شده و پیکرش در حالی که سنگ بزرگی بر پایش بسته بودند، در دریای "خزر" رها شد. افندی 20 سال پس از شهادتش بر اساس رای دادگاه عالی جمهوری سوسیالیستی آذربایجان به تاریخ 5 نوامبر 1958 مبرای از اتهامات و بی ‌گناه شناخته شد. 

سرانجام بهلول افندی، پس از 7 ماه حبس در 15 مارس 1938 میلادی، با حکم کمیساریای امور داخلی در 69 سالگی گلوله باران شده و پیکرش در حالی که سنگ بزرگی بر پایش بسته بودند، در دریای "خزر" رها شد. افندی 20 سال پس از شهادتش بر اساس رای دادگاه عالی جمهوری سوسیالیستی آذربایجان به تاریخ 5 نوامبر 1958 مبرای از اتهامات و بی ‌گناه شناخته شد. 


تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۱۷:۰۳:۲۵

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۸/۰۳/۰۷ ۰۱:۳۶:۵۹

بهلول بهجت افندی

خلاصه زندگی نامه

 بهلول افندی متخلص به بهجت، از علمای شافعی ‌مذهب قفقاز، مورخ، ادبیات شناس، و صاحب تالیفات مختلف در زمینه های دینی و فلکلور شناسی در قرن سیزدهم و چهاردهم ه.ق بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع