ایرج افشار در تاریخ 16 مهر سال 1304 در تهران متولد شد. پدرش "محمود افشار یزدی" و مادرش "نصرت برازنده" نام داشت. نسب وی  به "افشاران" یزد می رسد. وی در سال 1312 آموزش ابتدایی را در دبستان زرتشتیان آغاز کرد. پس از آن در مدرسه "شاهپور" تجریش و در دبیرستان "فیروز بهرام" تحصیلات متوسطه را ادامه داد و با اتمام این دروه در سال 1324 وارد دانشکده حقوق دانشگاه تهران شد. در سال 1328 تحصیلات خود را با گرایش قضایی ادامه داده و رساله خود را در دوره دکتری با عنوان "اقلیت‌ها در ایران" ارائه کرد. افشار در دوران تحصیل زبان انگلیسی و فرانسه را نیز فراگرفت. در 1329ش در دبیرستانهای تهران به تدریس پرداخت و پس از آن در 1330ش به مدت ده سال در کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران به عنوان کتابدار مشغول کار شد. وی مدتی رئیس کتابخانه دانشسرای عالی شد و سپس ریاست کتابخانه ملی و بعد از آن ریاست اداره کل انتشارات دانشگاه را بر عهده گرفت. افشار علاوه بر مسئولیت های اجرایی، در دانشکده علوم اجتماعی و دانشکده علوم انسانی دانشگاه تهران  و مدتی نیز در دانشگاه برن سوئیس  به تدریس اشتغال داشت.  سرانجام ایرج افشار بر اثر  بیماری خونی در18 اسفند  سال 1389در  بیمارستان جم  درگذشت. 
ایرج افشار در 19 سالگی با دستیاری پدرش در مجله آینده، نخستین تجربه ‌های اداره و انتشار نشریه‌ را آموخت و کسب این مهارت سبب شد در دوره دانشجویی با مجله جهان نو همکاری کند. تاسیس مجله "فرهنگ ایران زمین" ایرج افشار در سال 1331 مجله "فرهنگ ایران زمین" را به عنوان اولین مجله از چند مجله ای را که در طول عمرش پایه گذاری کرد انتشار داد. مجله "فرهنگ ایران زمین" سال ها محل انتشار مقالاتی در زمینه ادبیات، تاریخ و فرهنگ ایران بود. سردبیر مجله سخن افشار از سال 1333 تا سال 1335 سردبیر "مجله سخن" بود. وی از سال 1337 تا سال 1357 مدیر و سردبیر "مجله راهنمای کتاب" بود. علاوه بر این  افشار عضو انجمن ایرانشناسی، عضو هیات انتخاب کتاب، عضو کمیته جایزه کتاب‌ سال، عضو انجمن کتابداران ایران، عضو هیات اجرایی انجمن تاریخ بود. از دیگر فعالیت های مطبوعاتی وی می توان به موارد زیر اشاره نمود: -همکاری با مجله جهان نو -سردبیر مجله مهر -‌سردبیر مجله سخن -مدیر مجله کتاب‌های ماه -مدیر و سردبیر مجله راهنمای کتاب - مدیر مجله ایرانشناسی -انتشار مجله آینده -انتشار نشریۀ نسخه‌ های خطی با همکاری محمد تقی دانش‌ پژوه (1357 – 1340 ش) - تاسیس مجله کتابداری (1345ش) 
ایرج افشار از پراثرترین پژوهشگران معاصر ایران است و فعالیت های متعددی از جمله سردبیری چند نشریه فرهنگی و همکاری با آنها، کتابداری، فهرست ‌نگاری، نسخه‌ شناسی، تدریس دانشگاهی در داخل و گاه در خارج، مطالعات ایران‌ شناسی، قاجار پژوهی، همکاری در سطوح مختلف با نهادهای متعدد پژوهشی و ایران ‌شناسی و کتابخانه‌ ها و مراکز نسخه ‌های خطی، از زمینه های فعالیت علمی و  فرهنگی وی بود. تدریس   ایرج افشار در سال 1337 در دانشسرای عالی مشغول به تدریس شد. قبل از آن، مدتی به عنوان دبیر در دبیرستان های تهران خدمت کرده بود. در 1348ش برای تدریس اسناد تاریخی و تاریخ های محلی ایران به گروه تاریخ در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران دعوت شد. وی حدود 10 سال، تا زمان بازنشستگی‌اش از دانشگاه تهران، نخست با مرتبۀ دانشیاری و سپس استادی، به تدریس در آن گروه ادامه داد. وی علاوه بر این، استاد درس شناخت نسخه‌ های خطی در رشته علوم کتابداری همان دانشگاه نیز بود و کتابداران، کتابشناسان و نسخه ‌شناسان متعددی، از  دوره های درسی تخصصی کتابداری وی استفاده می کردند. فهرست نگاری ایرج افشار در 1333ش،همزمان با فعالیت در کتابخانه ملی ایران، نخستین دفتر کتابهای ایران را انتشار داد. افشار، انتشار این فهرست سالانه را که بازنمای رسمی کتاب های انتشار یافته در کشور بود، تا 1345ش (به مدت 12 سال )ادامه داد. انتشار این دفتر، سرآغاز تدوین و انتشار کتابشناسی ملی بود. علاوه بر این، افشار در سال 1340 جلد نخست فهرست مقالات فارسی را به عنوان نخستین ابزار مقاله شناختی فارسی منتشر کرد. این کتاب حاوی داده‌های کتابشناختی 6000 مقاله به زبان فارسی در نشریه ‌های ایران‌ شناسی و فرهنگی ایرانی و خارجی بود. کتاب شناسی افشار در 1335ش به فرانسه سفر کرد و در دوره ‌ای آموزشی که یونسکو بانی آن بود، با فن کتابداری جدید و موازین نوین و مبانی نظری علم کتابشناسی آشنا شد. گذراندن این دوره و تحولات نگرشی حاصل از آشنایی با دستاوردهای تازه کتابداری و کتابشناسی، به شاخه‌ای از فعالیتهای افشار شکل داد. راه اندازی موسسات انتشارتی افشلر در زمينه نشر، در پايه گذاری چند مرکز مهم نشر، از جمله "بنگاه ترجمه و نشر کتاب"، نقش اساسی داشت. همچنين در کنار دوستانش در اداره بسياری از موسسات انتشاراتی ايران همکاری می کرد. ایرانگردی ایرج افشار جزو ایرانگردانی است که بخش عظیمی از خاک ایران و بخش های مهم نواحی فارسی زبان خارج از ایران را در قلمرو مرزهای ایران  سواره یا پیاده طی کرده و مشاهدات خود را در قالب یادداشت ‌برداری و عکس در نشریه‌ های مختلف انتشار داد. از این منظر، مشاهدات و روایت های او در این باره، شاید از برخی جهات از منابع دست اول مطالعات ایرانگردی به شمار آید. 
ورود افشار به مناصب دولتی  در سال 1330 همزمان با کتابداری در دانشکده حقوق دانشگاه تهران آغاز شد. تخصص وی در مدیریت کتابخانه ها به ریاست اولیه او به کتابخانه دانشسرای عالی (پیش از آغاز تدریس در آن) انجامید. ریاست کتابخانه ملی ایران افشار در سال 1341 به ریاست کتابخانه ملی ایران منصوب شد. وی یکسال بعد در 1342 به ریاست مرکز ایرانشناسی دانشگاه تهران رسید. توليت بنياد موقوفات دکتر محمود افشار يزدی از اصلی ترين اقدامات افشار، توليت بنياد موقوفات دکتر محمود افشار يزدی بود. وی از این طريق، مجموعه ای از تحقيقات فرهنگی را در قالب کتاب های مستقل يا مجموعه يادنامه دکتر محمود افشار انتشار می داد. رئیس انتشارات و کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ایرج افشار در 1343ش مدیریت انتشارات دانشگاه تهران را به عهده گرفت و حدود 7 سال در این سمت خدمت کرد. علاوه بر این، در دوره ریاست جهانشاه صالح بر دانشگاه تهران در سال 1344، ریاست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران به ایرج افشار واگذار شد و تا سال 1358 ادامه داشت. پايه گذاری قرائت خانه ايران شناسی و انتشار مجله کتابداری از جمله اقدامات وی در دوران ریاستش در کتابخانه دانشگاه تهران بود. اهتمام اصلی افشار در دوران ریاستش در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، سازماندهی و تکمیل نخستین و در عین حال بزرگترین کتابخانه مرکزی دانشگاهی در کشور بود. کوششهای او در این سمت، الگوی ایجاد کتابخانه‌ های مرکزی در دیگر دانشگاه های ایران شد. 
ايرج افشار در زمينه نسخه شناسی، سند شناسی، انتشار اسناد و نگارش فهرست های مهم نسخه های خطی فارسی در دانشگاه ها و کتابخانه های مختلف ايران و جهان دارای آثار متعددی است. از مهمترين آثار وی در این زمینه از فهرست نسخه های فارسی می توان به  "آرشيو ملی اتريش" اشاره کرد. بسياری از آثار مهم او، تصحيح و چاپ مدارک تاريخی و ادبی ايران، از جمله کتاب های جغرافيايی و تاريخی مهمی بوده که امروزه بدون استفاده از آنها، هيچ محققی نمی تواند به تحقيق در مورد تاريخ ايران بپردازد. از جمله اينها می توان از مجوعه اسناد امير نظام گروسی، تاريخ عالم آرای عباسی، و يا ترجمه عتيق مسالک الممالک اصطخری به فارسی را نام برد. تحقيقات و علايق ايرج افشار منحصر به تاريخ قديم نبود و آثار او در مورد دوره مصدق يا آثار اخير او در انتشار نامه ها و نوشته های بزرگانی مانند تقی زاده و بزرگ علوی نشانه ای از اين جنبه علاقه های اوست. غير از اين، او همواره به تصحيح متون قديمی علاقه بارزی داشت و بسياری از متن های کلاسيک فارسی، از نوشته های تاريخی گرفته تا قصه حسين کرد شبستری، را به تنهايی يا به همراهی صاحبنظران جوانتر منتشر کرد. انتشار نسخه های کمیاب يکی از بزرگ ترين جنبه های علمی افشار، انتشار نسخه های کمياب يا ناشناخته فارسی در اقصی نقاط دنيا بود و همه دوستداران و اطرافيانش را به نوشتن در اين مورد و انتشار آنها تشويق می کرد. وی در این راستا، گاهنامه ای را تحت پوشش بنياد موقوفات دکتر محمود افشار يزدی راه اندازی کرد که پژوهش های ايران شناسی نام داشت.  وی در آن، کشفيات دست نويس های جديد، تصحيح متون کمياب و ديگر مسائل مربوط به ايران شناسی، مقالات و نوشته های بسياری منتشر می کرد. 
ایرج افشار تا پایان حیاتش به تألیف کتاب و مقاله و شرکت در همایشهای داخلی در زمینۀ مسائل ایران ‌شناسی و کتاب ‌شناسی و نسخه ‌شناسی اشتغال داشت. وی حدود 300 کتاب در زمینه ‌های ایران‌ پژوهی، نسخه ‌شناسی، کتاب ‌شناسی، فهرست‌ نگاری، قاجارشناسی، رجال ‌شناسی، اطلاع‌ رسانی فرهنگی، متون کهن فارسی و بیش از 2000 مقاله و یادداشت دربارۀ رجال فرهنگی ایران در دوره معاصر، ایران شناسان خارجی، معرفی و نقد کتاب، نکات و اسناد تاریخی، جغرافیای تاریخی، باستان‌ شناسی، سفرنامه و...از خود به یادگار گذاشت. گزیده ای از آثار وی عبارت است از: -پژوهش ‌های ایران شناسی (ج 1و2)، چاپ اول، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار (1384) -دفتر تاریخ، چاپ اول، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار (1384) -فرهنگ ایران زمین، چاپ اول، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار (1384) -گلگشت در وطن ( سفرنامچه) چاپ اول، تهران: اختران (1384) -نامه‌های تهران، چاپ سوم، تهران: فرزان روز (1385) -ریاض الفردوس خانی، چاپ اول، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار (1385) و.. اهدای کتابخانه شخصی به مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی ایرج افشار کتابخانه شخصیش را که مجموعه ای غنی و تخصصی به ویژه در زمینه کتابشناسی و ایران شناسی است ، به مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی اهدا کرد. این مجموعه حدودأ بالغ بر 30000 فقره خطی و چاپی است. از این تعداد، علاوه بر کتابها و مجلدات و نشریات، حدود 6000 فقره شامل جزوه، رساله، برگرفته، جدانشرها از مجموعه ها و نشریات است که شمار بسیاری از آنها حاوی اطلاعات با ارزش و گاه کم نظیر است. 
ایرج افشار از شامگاه 12 اسفند 1389 بر اثر بیماری خونی در بخش مراقبت ‌های ویژه‌ بیمارستان جم بستری شد. وی در ساعت 14:30 بعدازظهر چهارشنبه 18 اسفند 1389 و در سن 85 سالگی در بیمارستان جم تهران از دنیا رفت. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۲:۱۹

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۲:۱۹

ایرج افشار

خلاصه زندگی نامه

 ایرج افشار، پژوهشگر برجسته حوزه ایرانشناسی، نسخه شناسی و کتاب شناسی در قرن معاصر که به سبب فعالیت های گسترده اش در زمینه کتابداری و کتاب شناسی، پدر کتاب شناسی ایران لقب گرفت. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع