اسماعیل‌ جلایر کلاتی، از تاریخ‌ تولدش اطلاعی‌ در دست‌ نیست‌. پدرش‌، "حاجی‌ محمد زمان ‌خان‌ جلایر کلاتی"‌ متوفی سال‌ 1286، شاعری‌ صوفی‌ مسلک و از پیروان‌ "محمد اسماعیل‌ ازغدی"‌، از مشایخ‌ سلسله‌ ذهبیه‌ بود. به‌ نوشته‌ "معیرالممالک" اسماعیل‌ جلایر، در زمان‌ تصدی‌ "اعتضادالسلطنه‌" بر وزارت‌ علوم‌ در سال 1275، در "دارالفنون"‌ کارگاه‌ نقاشی‌ داشت‌ و به‌ شاگردانی‌ نیز آموزش‌ می‌ داد. در روزنامه‌ ایران‌، در سال 1288، از وی‌ به‌ عنوان‌ شاگرد نقاشی‌ در دارالفنون‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌. یکی‌ از استادان‌ جلایر در نقاشی‌، "علی ‌اکبرِ مزین ‌الدوله‌" بود که‌ شاگردان‌ بسیاری‌ را در دارالفنون‌ تربیت‌ کرد. اسماعیل نقاشی را در مدرسه دارالفنون آموخت و سپس در همین مدرسه به استادی رسید. او را از پیش قراولان شیوه نقاشی خط جدید نیز می ‌دانند. سرانجام جلایر در سال 1320 درگذشت. 
اسماعیل جلایر نقاشی را در مدرسه دارالفنون و زیر نظر زبده‌ ترین استادان زمان خود آموخت. وی در تصویرسازی و چهره‌ پردازی مهارت داشت و در نقاشی‌ با آبرنگ‌، رنگ‌ روغن‌ و سیاه‌ قلم‌، و در نقطه‌ پردازی‌ و شبیه‌ سازی‌ ماهر بود، چنانکه‌ فن‌ سیاه‌ قلم‌ و پرداز را، بعد از "میرزابابا"، به‌ کمال‌ رساند. حاشیه‌ برخی‌ از تابلوهای‌ او، احتمالاً تحت‌ تأثیر شیوه‌های غربی‌ آن‌ دوره‌، مزین‌ به‌ گل‌ و گیاه‌، درخت‌ و مناظر طبیعی‌ است‌. جلایر در چهره‌ نگاری‌ نیز می‌ کوشید حالات‌ درونی‌ فرد را نشان‌ دهد. آثار رنگ و روغن خود را با رنگ‌های شاد و زنده تصویر می‌ کرد و بعضی اوقات از رنگ های سیاه و سفید استفاده می‌ کرد و رنگ و روغن را به روش سیاه قلم می ‌ساخت. 
جلایر در خطاطی نیز روشی خاص داشت و از روی خطوط "میرزا غلامرضا" خوشنویس ‌باشی مشق و با قلم مو نقاشی می ‌کرد. به‌ خاطر اعتقاد باطنی خاصی که به حضرت علی(ع) داشت، موضوعات هنری خود را از بین اقطاب و اخوان صفا و قلندران پاکباخته انتخاب و ترسیم می‌ کرد. از وی نقاشیهایی‌ بر روی‌ قلمدان‌ روغنی‌ نیز باقی‌ مانده‌ است‌. تصاویر برخی‌ از کتابهای‌ درسی‌ دارالفنون‌، مانند "جواهر التشریح"‌، نیز رقم‌ اسماعیل‌ جلایر را دارد. "علی‌ اکبرِ مصور" از شاگردان‌ وی بود که‌ در نقاشی‌ و حجاری‌ و مجسمه ‌سازی‌ مهارت‌ داشت‌. به‌ گفته‌ "منوچهر جلایر"، نوه‌ اسماعیل‌، "کمال ‌الملک‌" نیز مدتی‌ شاگرد اسماعیل‌ جلایر بوده‌ است. 
قطعه‌های‌ رنگ‌ و روغن‌ جلایر عبارتند از: تصاویر حضرت‌ علی‌ و حسنین‌ علیهم ‌السلام‌ با رقم‌ اسمعیل‌ تصویر میرزا علی ‌اصغرخان‌ امین‌ السلطان‌ بر روی‌ صندلی‌ منظره‌ زیبایی‌ از طبیعت‌ تصویر امپرسیونیستی‌ میرزا حسین‌ خان‌ سپهسالار با رقم‌ عمل‌ نقاش‌ دولت‌ عَلیه‌ ایران‌ اسمعیل‌ بن‌ المرحوم‌ حاج‌ زمان‌ خان‌ جلایر بزم‌ ماشاءاللّه‌بیگ‌ مجلس‌ چای‌ خوری‌ دختران‌ دور یک‌ سماور با رقم‌ اسمعیل‌ ـ غرض‌ نقشی‌ است‌ کز ما بازماند ذبح ‌اسماعیل مشهورترین‌ تابلو مذهبی‌ جلایر تابلو رنگ‌ و روغن‌ "ذبح ‌اسماعیل‌" است‌ که‌ در کاخ‌ ـ موزه‌ گلستان‌ نگهداری‌ می ‌شده است. دو تابلو دیگر با این‌ مضمون‌ با رقم‌ اسماعیل‌ وجود دارد. سیاه قلم‌ به جز دو اثر اول باقی در مجموعه ‌های‌ خصوصی‌ نگهداری‌ می‌ شوند: ناصرالدین‌ شاه‌ سوار بر اسب‌ شمایل‌ حضرت‌ امیر و حسنین‌ و ابوذر غفاری‌ مشتاق‌ علیشاه‌ کرمانی‌ و باباطاهر یک‌ کلاهدوز با دستگاه‌ نمدمالی‌ میرزا هدایت‌ وزیر دفتر (وزیر دارایی‌ ناصرالدین‌ شاه‌) ناصرالدین‌ شاه‌ در جوانی‌ مرقعی با هشت قطعه نقاشی از دیگر شاهکارهای‌ جلایر، مرقعی‌ است‌ شامل‌ هشت‌ قطعه‌ نقاشی‌ سیاه‌ قلم‌ از اقطاب‌ صوفیان‌ ایران‌، شمس ‌تبریزی‌، اوحدی‌، بایزید، معصوم‌ علیشاه‌، نورعلیشاه‌، مشتاق‌ علیشاه‌، و باباطاهر، و دو قطعه‌ نقاشی‌ گل‌ و بوته‌ و خوشه‌ انگور با رقم‌ راقمه‌ الحقیر اسماعیل‌ جلایر ابن ‌الحاجی‌ زمان ‌خان‌، در تاریخ‌ 1286 می باشد. نقاشیهای‌ آبرنگ‌ ناصرالدین‌ شاه‌ بر روی‌ صندلی‌ با رقم‌ اسمعیل‌ جلایر، سلخ‌ ربیع‌ الثانی‌ سنه‌ 1279 شبیه ‌سازی‌ غلامرضاخان‌ ندیم‌باشی‌ تصویری‌ از پنج ‌تن‌ آل‌عبا گرگ‌ و چوپان‌ نقاشیخط در نعت پیامبر(ص) جلایر چندین‌ نقاشیخط‌ و خط‌ همراه‌ با نقاشی‌ دارد که‌ خط‌ اغلب‌ آنها نستعلیق‌ و ابیاتی‌ از سعدی‌ است‌ که‌ از این‌ میان‌ می‌ توان‌ به‌ نقاشیخطی‌ با زمینه‌ نارنجی‌ و ابیات‌ معروف‌ سعدی‌ در نَعْت‌ پیامبر اکرم‌ صلی ‌اللّه‌علیه ‌وآله‌ وسلم‌ در چهار سطر با رقم‌ جلایر در دو جا به‌ صورت‌ "راقمه ‌الحقیر اسماعیل‌ جلایر" و "اسماعیل ‌المصور الکاتب‌ الجلایر ابن ‌المرحوم‌ حاج‌ محمد زمان‌" اشاره‌ کرد. حضرت‌ امیرالمؤمنین‌ علیه ‌السلام‌ و حسنین‌ با رقم‌ کمترین‌ فدویان‌ اسمعیل‌ جلایر این اثرکه‌ در مجموعه ‌های‌ خصوصی‌ نگهداری‌ می‌ شوند و در ان سلمان‌ فارسی‌ در بالا‌ سر حضرت‌ تصویر شده‌ است‌. در این‌ تابلو جلایر با رنگ ‌مایه‌ های‌ گوناگون‌، خلاقیتهایی‌ به‌ کار برده‌ که‌ بیشتر یادآور ابتکارات‌ نقاشان‌ ماهر و مشهور مغرب‌ زمین‌ است‌. خلق‌ حالات‌ روان‌ شناسانه‌ در چهره ‌سازیهای‌ وی اعجاب‌ برانگیز است‌. فضا کلی‌ اثر با ترکیبی‌ از عناصر نقاشی‌ غرب‌ و چاشنی‌ نقاشی‌ ایرانی‌ ایجاد شده‌ است‌. 
آثار جلایر، به‌ جز پنج‌ اثر، بدون‌ تاریخ‌ است‌، بنابراین‌، تعقیب‌ سیر تاریخی‌ و تحول‌ هنری‌ او در دوران‌ فعالیتش‌ دشوار است‌. با توجه‌ به‌ آخرین‌ اثر تاریخ‌ دار، "تابلو گرگ‌ و چوپان‌"، اسماعیل‌ جلایر تا سال 1320 زنده‌ بوده‌ است. 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۱:۴۰

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۳۱:۴۰

اسماعیل جلایر

خلاصه زندگی نامه

 اسماعیل‌ جلایر کلاتی، نقاش، قلمدانکار، خطاط و نگارگر مشهور دوره‌ ناصری‌ که از مشاهیر کلات و خاوران در اواخر سده سیزدهم و اوایل سده چهاردهم هجری بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع