جستجو در مطالب و اشخاص
ابواسحاق‌ اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ بن‌ اسماعیل‌ بن‌ حماد بن‌ زید ابن‌ درهم‌، مشهور به "جَهْضَمی‌" و "اسماعیل‌ قاضی‌"، مکنی به "ابواسحاق ازدی جهضمی"، در سال 199 یا 200 ه.ق، در "بصره"‌ زاده‌ شد. از همان‌ دوران‌ کودکی‌ در "بصره" به‌ تحصیل در حوزه فقه‌ و استماع‌ حدیث‌ پرداخت و از محضر اساتیدی چون "مسلم‌ بن‌ ابراهیم‌ فراهیدی"،‌ "علی‌ بن‌ مدینی" و ... بهره برد و بعد از کسب مدارج علمی، به تدریس علوم دینی پرداخت. ‌از مشهورترین افرادی‌ که‌ از اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ سماع‌ حدیث‌ کرده‌اند، "عبداللّه ‌بن‌ احمد بن‌ حنبل‌"، "ابراهیم ‌بن‌ محمد بن‌ عَرَفَه‌ نَفْطَویه‌" و "ابوبکر محمد بن‌ قاسم‌ انباری" نیز‌ بودند. اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ نخستین‌ فقیه‌ مالکی‌ بود که‌ آراء‌ "مالک‌ بن‌ انس‌" را در "عراق‌" رواج‌ داد، وی همچنین‌، با تألیف کتابهایی‌ چون‌ "الرّد علی‌ محمد بن‌ حسن‌ الشیبانی‌ و الرّد علی‌ الشافعی‌ فی‌ مسأله‌ الخُمس"‌ و غیره‌، به‌ رد آرای‌ فقهی‌ عالمان‌ و فقهای‌ شافعی‌ و حنفی‌ پرداخت‌. جهضمی هم چنین،‌ در علوم‌ ادبی‌ و شعر نیز مهارت‌ داشت‌، چندان‌ که‌ "ابوالعباس‌ مبرّد" (متوفی‌ 285 ه.ق)، ادیب‌، نحوی‌ و لغوی‌ مشهور، وی‌ را در صرف‌ و نحو و علوم‌ ادبی‌ از خود برتر ‌دانست‌. سرانجام اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ جهضمی در ذیحجه سال 282 ه.ق‌ در "عراق" درگذشت. 

ابواسحاق‌ اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ بن‌ اسماعیل‌ بن‌ حماد بن‌ زید ابن‌ درهم‌، مشهور به "جَهْضَمی‌" و "اسماعیل‌ قاضی‌"، مکنی به "ابواسحاق ازدی جهضمی"، در سال 199 یا 200 ه.ق، در "بصره"‌ زاده‌ شد. از همان‌ دوران‌ کودکی‌ در "بصره" به‌ تحصیل در حوزه فقه‌ و استماع‌ حدیث‌ پرداخت و از محضر اساتیدی چون "مسلم‌ بن‌ ابراهیم‌ فراهیدی"،‌ "علی‌ بن‌ مدینی" و ... بهره برد و بعد از کسب مدارج علمی، به تدریس علوم دینی پرداخت. ‌از مشهورترین افرادی‌ که‌ از اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ سماع‌ حدیث‌ کرده‌اند، "عبداللّه ‌بن‌ احمد بن‌ حنبل‌"، "ابراهیم ‌بن‌ محمد بن‌ عَرَفَه‌ نَفْطَویه‌" و "ابوبکر محمد بن‌ قاسم‌ انباری" نیز‌ بودند. اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ نخستین‌ فقیه‌ مالکی‌ بود که‌ آراء‌ "مالک‌ بن‌ انس‌" را در "عراق‌" رواج‌ داد، وی همچنین‌، با تألیف کتابهایی‌ چون‌ "الرّد علی‌ محمد بن‌ حسن‌ الشیبانی‌ و الرّد علی‌ الشافعی‌ فی‌ مسأله‌ الخُمس"‌ و غیره‌، به‌ رد آرای‌ فقهی‌ عالمان‌ و فقهای‌ شافعی‌ و حنفی‌ پرداخت‌. جهضمی هم چنین،‌ در علوم‌ ادبی‌ و شعر نیز مهارت‌ داشت‌، چندان‌ که‌ "ابوالعباس‌ مبرّد" (متوفی‌ 285 ه.ق)، ادیب‌، نحوی‌ و لغوی‌ مشهور، وی‌ را در صرف‌ و نحو و علوم‌ ادبی‌ از خود برتر ‌دانست‌. سرانجام اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ جهضمی در ذیحجه سال 282 ه.ق‌ در "عراق" درگذشت. 


اسماعیل ‌بن‌ اسحاق‌ که‌ بیشتر به‌ "اسماعیل‌ قاضی"‌ شهرت‌ دارد از "آل‌ حماد"، خاندان‌ مشهور "مالکی‌"، بود که‌ در "عراق"‌ جایگاه‌ رفیعی‌ داشتند. "خطیب‌ بغدادی"‌ و "قاضی‌عیاض"‌، به‌ نقل‌ از "نصربن‌ علی‌ جهضمی"‌، وی‌ را برترین‌ فرد "آل ‌حماد" در زمان‌ خود دانسته ‌اند. پدرش‌، "اسحاق ‌بن‌ اسماعیل بن‌ حماد بن‌ زید بن‌ بابک‌ جهضمی"‌، در ایام‌ خلافت‌ "مأمون"‌ عهده‌ دار دیوان‌ مظالم‌ در "مصر" بود و ظاهراً در ایام‌ خلافت‌ "معتصم‌" به‌ "بصره‌" مهاجرت‌ کرد و در آن‌ جا نیز عهده ‌دار دیوان‌ مظالم‌ شد. شهرت‌ او به‌ "جهضمی"‌ نیز ظاهراً به‌ سبب‌ سکونتش‌ در محله‌ "جهاضمه‌" در "بصره‌" بود و‌ سرانجام در سال 230 ه.ق، در "بصره"‌ درگذشت‌. "قاضی‌ عیاض"‌ و "خطیب‌ بغدادی"،‌ از فرزند اسماعیل بن اسحاق،‌ به ‌نام‌ "ابوعلی‌ حسن ‌بن‌ اسماعیل"‌ نام‌ برده‌اند که‌ از پدرش‌ حدیث‌ شنیده‌ بود. 

اسماعیل ‌بن‌ اسحاق‌ که‌ بیشتر به‌ "اسماعیل‌ قاضی"‌ شهرت‌ دارد از "آل‌ حماد"، خاندان‌ مشهور "مالکی‌"، بود که‌ در "عراق"‌ جایگاه‌ رفیعی‌ داشتند. "خطیب‌ بغدادی"‌ و "قاضی‌عیاض"‌، به‌ نقل‌ از "نصربن‌ علی‌ جهضمی"‌، وی‌ را برترین‌ فرد "آل ‌حماد" در زمان‌ خود دانسته ‌اند. پدرش‌، "اسحاق ‌بن‌ اسماعیل بن‌ حماد بن‌ زید بن‌ بابک‌ جهضمی"‌، در ایام‌ خلافت‌ "مأمون"‌ عهده‌ دار دیوان‌ مظالم‌ در "مصر" بود و ظاهراً در ایام‌ خلافت‌ "معتصم‌" به‌ "بصره‌" مهاجرت‌ کرد و در آن‌ جا نیز عهده ‌دار دیوان‌ مظالم‌ شد. شهرت‌ او به‌ "جهضمی"‌ نیز ظاهراً به‌ سبب‌ سکونتش‌ در محله‌ "جهاضمه‌" در "بصره‌" بود و‌ سرانجام در سال 230 ه.ق، در "بصره"‌ درگذشت‌. "قاضی‌ عیاض"‌ و "خطیب‌ بغدادی"،‌ از فرزند اسماعیل بن اسحاق،‌ به ‌نام‌ "ابوعلی‌ حسن ‌بن‌ اسماعیل"‌ نام‌ برده‌اند که‌ از پدرش‌ حدیث‌ شنیده‌ بود. 


ابواسحاق ازدی جهضمی، تحصیلاتش‌ را در "بصره" به‌ پایان‌ برد و باقی‌ عمر خود را در "بغداد" گذراند، وی نزد "احمد بن‌ معذّل‌ بن‌ غیلان‌ بصری"‌ فقه‌ مالکی را آموخت‌ و از اساتیدی چون "مسلم ‌بن‌ ابراهیم‌ فراهیدی‌"، "سلیمان‌ بن‌ حربِ واحشی" و ‌"علی‌ بن‌ مدینی"‌ حدیث‌ شنید و قرائت‌ را از "نصر بن‌ علی‌ جهضمی‌ " و "عیسی‌ بن‌ مینا قالون"‌ فراگرفت‌. "مبرّد" درباره او گفته‌ که‌ اگر اسماعیل‌ خود را به‌ امور حکومتی‌ مشغول‌ نکرده‌ بود، در نحو و ادب‌ ریاست‌ را از ما می ‌گرفت‌. 

ابواسحاق ازدی جهضمی، تحصیلاتش‌ را در "بصره" به‌ پایان‌ برد و باقی‌ عمر خود را در "بغداد" گذراند، وی نزد "احمد بن‌ معذّل‌ بن‌ غیلان‌ بصری"‌ فقه‌ مالکی را آموخت‌ و از اساتیدی چون "مسلم ‌بن‌ ابراهیم‌ فراهیدی‌"، "سلیمان‌ بن‌ حربِ واحشی" و ‌"علی‌ بن‌ مدینی"‌ حدیث‌ شنید و قرائت‌ را از "نصر بن‌ علی‌ جهضمی‌ " و "عیسی‌ بن‌ مینا قالون"‌ فراگرفت‌. "مبرّد" درباره او گفته‌ که‌ اگر اسماعیل‌ خود را به‌ امور حکومتی‌ مشغول‌ نکرده‌ بود، در نحو و ادب‌ ریاست‌ را از ما می ‌گرفت‌. 


ابواسحاق ازدی جهضمی، پس از چندی به تدریس فقه‌، حدیث‌ و علوم‌ قرآنی‌ پرداخت که از شاگردان‌ مشهور وی‌‌ عبارتند از: -برادرزاده‌ اش‌ ابراهیم ‌بن‌ حماد (متوفی‌ 323 ه.ق) -ابوبشر محمد بن‌ احمد دولابی‌ (متوفی‌ 310 ه.ق) -قاسم ‌بن‌ اَصْبَغ‌ (متوفی‌ 340 ه.ق) 

ابواسحاق ازدی جهضمی، پس از چندی به تدریس فقه‌، حدیث‌ و علوم‌ قرآنی‌ پرداخت که از شاگردان‌ مشهور وی‌‌ عبارتند از: -برادرزاده‌ اش‌ ابراهیم ‌بن‌ حماد (متوفی‌ 323 ه.ق) -ابوبشر محمد بن‌ احمد دولابی‌ (متوفی‌ 310 ه.ق) -قاسم ‌بن‌ اَصْبَغ‌ (متوفی‌ 340 ه.ق) 


اشتغال‌ ابواسحاق ازدی جهضمی‌ به‌ مناصب‌ حکومتی‌، نخستین‌ بار در زمان‌ خلیفه‌ "المتوکل"‌ در سال 246 ه.ق‌، پس‌ از مرگ‌ "سوار بن‌ عبدالله‌" بود، که‌ به‌ قضای‌ ناحیه شرقی‌ "بغداد" منصوب‌ گردید و گویا بعد از مدتی‌ به‌ عنوان‌ قاضی‌ عسکر "المهتدی"‌ نیز انتخاب‌ شد و تا سال 455 ه.ق‌، در این‌ مقام‌ بود، بعد از دستگیری‌ برادرش‌ "حماد ابن‌ اسحاق"‌ و تبعید وی‌، اسماعیل‌ نیز برکنار و مخفی‌ شد. در سال 256 ه.ق،‌ پس‌ از مرگ‌ "المهتدی"‌ و روی‌ کار آمدن‌ "المعتمد"، وی‌ بار دیگر به‌ قضای‌ ناحیه شرقی‌ "بغداد" منصوب‌ شد و تا سال 258 ه.ق،‌ در این‌ مقام‌ بود، سپس‌ با درخواست‌ خود او از "المعتمد"، به‌ ناحیه غربی‌ "بغداد" منتقل‌ و قضای‌ این‌ ناحیه‌ به‌ او واگذار شد. سرانجام‌ در سال 262 ه.ق،‌ قضای‌ هر دو ناحیه "بغداد" به‌ او سپرده‌ شد. بعضی‌ نوشته ‌اند که‌ پس‌ از مرگ‌ "ابن‌ ابی‌ الشوارب"‌، جهضمی‌ به‌ قاضی ‌القضاتی‌ "عراق"‌ رسید و قضای‌ شهرهای‌ "مدائن"‌، "نهر" و "انات"‌ را نیز به‌ او دادند. "طبری"‌ نوشته‌، که‌ وی‌ به‌ هنگام‌ جنگ‌ میان‌ "معتمد عباسی"‌ و "یعقوب‌ لیث‌" واسطه‌ و حامل‌ نامه ‌ای‌ از جانب‌ "معتمد" به‌ سوی‌ "یعقوب"‌ بود. وی همچنین‌ برای‌ کمک‌ و رفع‌ احتیاجات‌ مردم‌ بارها با "عبیدالله‌ بن‌ سلیمان‌ وزیر" مکاتبه‌ کرد و در هنگام‌ دستگیری‌ "اسماعیل‌ بن‌ بلبل‌ وزیر" به‌ وسیله "معتضد"، از او دفاع‌ کرد. 

اشتغال‌ ابواسحاق ازدی جهضمی‌ به‌ مناصب‌ حکومتی‌، نخستین‌ بار در زمان‌ خلیفه‌ "المتوکل"‌ در سال 246 ه.ق‌، پس‌ از مرگ‌ "سوار بن‌ عبدالله‌" بود، که‌ به‌ قضای‌ ناحیه شرقی‌ "بغداد" منصوب‌ گردید و گویا بعد از مدتی‌ به‌ عنوان‌ قاضی‌ عسکر "المهتدی"‌ نیز انتخاب‌ شد و تا سال 455 ه.ق‌، در این‌ مقام‌ بود، بعد از دستگیری‌ برادرش‌ "حماد ابن‌ اسحاق"‌ و تبعید وی‌، اسماعیل‌ نیز برکنار و مخفی‌ شد. در سال 256 ه.ق،‌ پس‌ از مرگ‌ "المهتدی"‌ و روی‌ کار آمدن‌ "المعتمد"، وی‌ بار دیگر به‌ قضای‌ ناحیه شرقی‌ "بغداد" منصوب‌ شد و تا سال 258 ه.ق،‌ در این‌ مقام‌ بود، سپس‌ با درخواست‌ خود او از "المعتمد"، به‌ ناحیه غربی‌ "بغداد" منتقل‌ و قضای‌ این‌ ناحیه‌ به‌ او واگذار شد. سرانجام‌ در سال 262 ه.ق،‌ قضای‌ هر دو ناحیه "بغداد" به‌ او سپرده‌ شد. بعضی‌ نوشته ‌اند که‌ پس‌ از مرگ‌ "ابن‌ ابی‌ الشوارب"‌، جهضمی‌ به‌ قاضی ‌القضاتی‌ "عراق"‌ رسید و قضای‌ شهرهای‌ "مدائن"‌، "نهر" و "انات"‌ را نیز به‌ او دادند. "طبری"‌ نوشته‌، که‌ وی‌ به‌ هنگام‌ جنگ‌ میان‌ "معتمد عباسی"‌ و "یعقوب‌ لیث‌" واسطه‌ و حامل‌ نامه ‌ای‌ از جانب‌ "معتمد" به‌ سوی‌ "یعقوب"‌ بود. وی همچنین‌ برای‌ کمک‌ و رفع‌ احتیاجات‌ مردم‌ بارها با "عبیدالله‌ بن‌ سلیمان‌ وزیر" مکاتبه‌ کرد و در هنگام‌ دستگیری‌ "اسماعیل‌ بن‌ بلبل‌ وزیر" به‌ وسیله "معتضد"، از او دفاع‌ کرد. 


وی‌ در علوم‌ و تفسیر قرآن‌ نیز دست‌ داشت‌ و کتابهایی‌ در این‌ زمینه‌ نوشت‌ که از مهمترین تألیفات‌ وی عبارتند از‌: -المبسوط‌ -احکام‌ القرآن -معانی‌ القرآن‌ و اِعرابه ‌-اَهْوال‌ القیامه -شواهد المُوَطَّأ -احادیث‌ مالک ‌بن‌ اَنَس‌ "محمد بن‌ خیر اشبیلی"‌ (متوفی‌ 572 ه.ق) از آثار متداول‌ "اسماعیل‌ قاضی"‌، که‌ در "اندلس"‌ روایت‌ ‌شده‌، از کتابهای‌ "احکام‌ القرآن‌"، کتاب‌ "مسند حدیث‌ یحیی‌ بن‌ سعید انصاری"‌ و "ایوب‌ سختیانی"‌، کتاب‌ "الاموال‌"، کتاب‌ "الشفاعه" و کتاب‌ "الصلاه‌ علی ‌النبی"‌ نیز نام‌ برد‌. از کتاب‌ "احکام‌ القرآن"‌ و "احادیث‌ مالک ‌بن‌ انس‌"، بخشهایی‌ به‌ صورت‌ خطی‌ باقی‌ مانده است. هم چنین در کتابخانه‌ "ظاهریه"‌ در "دمشق‌"، در مجموعه ‌ای‌ خطی‌، بخشی‌ از کتاب‌ "مسند حدیث‌ جهضمی"‌ باقی‌ مانده‌ که‌ "سلیمان ‌بن‌ عبدالعزیز عَرینی"‌ درباره‌ متن‌ آن‌ تحقیق‌ کرد. هم چنین از جهضمی‌ کتاب‌ "فَضل‌ الصَلاه‌ عَلی‌النبی"‌، به‌ کوشش‌ "ناصرالدین‌ اَلْبَانی"‌ (دمشق‌ 1963 م)، به‌ چاپ‌ رسید. 

وی‌ در علوم‌ و تفسیر قرآن‌ نیز دست‌ داشت‌ و کتابهایی‌ در این‌ زمینه‌ نوشت‌ که از مهمترین تألیفات‌ وی عبارتند از‌: -المبسوط‌ -احکام‌ القرآن -معانی‌ القرآن‌ و اِعرابه ‌-اَهْوال‌ القیامه -شواهد المُوَطَّأ -احادیث‌ مالک ‌بن‌ اَنَس‌ "محمد بن‌ خیر اشبیلی"‌ (متوفی‌ 572 ه.ق) از آثار متداول‌ "اسماعیل‌ قاضی"‌، که‌ در "اندلس"‌ روایت‌ ‌شده‌، از کتابهای‌ "احکام‌ القرآن‌"، کتاب‌ "مسند حدیث‌ یحیی‌ بن‌ سعید انصاری"‌ و "ایوب‌ سختیانی"‌، کتاب‌ "الاموال‌"، کتاب‌ "الشفاعه" و کتاب‌ "الصلاه‌ علی ‌النبی"‌ نیز نام‌ برد‌. از کتاب‌ "احکام‌ القرآن"‌ و "احادیث‌ مالک ‌بن‌ انس‌"، بخشهایی‌ به‌ صورت‌ خطی‌ باقی‌ مانده است. هم چنین در کتابخانه‌ "ظاهریه"‌ در "دمشق‌"، در مجموعه ‌ای‌ خطی‌، بخشی‌ از کتاب‌ "مسند حدیث‌ جهضمی"‌ باقی‌ مانده‌ که‌ "سلیمان ‌بن‌ عبدالعزیز عَرینی"‌ درباره‌ متن‌ آن‌ تحقیق‌ کرد. هم چنین از جهضمی‌ کتاب‌ "فَضل‌ الصَلاه‌ عَلی‌النبی"‌، به‌ کوشش‌ "ناصرالدین‌ اَلْبَانی"‌ (دمشق‌ 1963 م)، به‌ چاپ‌ رسید. 


سرانجام اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ جهضمی در ذیحجه سال 282 ه.ق‌ در "عراق" درگذشت. 

سرانجام اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ جهضمی در ذیحجه سال 282 ه.ق‌ در "عراق" درگذشت. 


تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۱۷:۱۵:۲۲

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۸/۰۳/۰۷ ۰۱:۳۴:۱۴

اسماعیل بن اسحاق جهضمی

خلاصه زندگی نامه

 اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ بن‌ اسماعیل‌ بن‌ حماد بن‌ زید ابن‌ درهم‌، مشهور به جَهْضَمی‌ و اسماعیل‌ قاضی‌ و مکنی به ابواسحاق ازدی جهضمی، محدث‌، فقیه‌ و قاضی القضات‌ مالکی‌ در قرن سوم ه.ق، بود. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع