سید احمد رضوی معروف به  ادیب پیشاوری، فرزند " سید شهاب‌ الدین " (مشهور به سید شاه بابا) و "مهدعلیا" در سال 1844 میلادی در "پیشاور" هندوستان متولد شد. وی در سنین خردسالی به مکتب فرستاده شد و پس از طی مراحل ابتدایی، مشغول تحصیل مقدمات علوم و ادبیات شد. در پی تصرف هندوستان و "پیشاور" به دست انگلیسی ها، هندی ها در سال 1858 م. دست به قیام زدند که به "نبرد بزرگ استقلال" مشهور شد. در این قیام پیشاوری، پدرش و بستگانشان حضور داشتند که پس از کشته شدن پدرش در جنگ، با اصرار مادر از میدان جنگ بیرون آمد و به کابل رفت. ادیب پیشاوری پس از تحصیل در آن جا به شهرهای "غزنین" و "هرات" و "مشهد" رفت و در آن شهرها به کسب علم پرداخت. وی در سال 1861-1862 م. به نیشابور رفت و پس از تحصیل علوم در سال 1873 م. به مشهد بازگشت و در مدرسه میرزا جعفر ساکن و  نائب ‌التولیه آستان قدس رضوی، شد و در همان دوران بود که به جهت آن که از دانشمندان و فضلای زمان خود به حساب می آمد و به او لقب "ادیب هندی" را دادند. "ذکاء الملک فروغی" (ادیب و نویسنده و رئیس اداره انطباعات دولتی و ناظم دارالترجمه خاصه همایونی) در دیباچه ای که بر تاریخ بیهقی نوشت به پیشاوری القاب متفاوتی مانند "جناب سید الحکماء و سند العلماء"، "استاد الأدباء" ، "مرجع الأشیاخ و الأفاضل"، "مدقّق زمان"، "محقق دوران"، "قبله اهل معرفت" و... داد و به خاطر مقام بالای علمی و ادبی اش، "ناصرالدین شاه" (شاه دوران قاجار) او را به ملاقات خود خواند. او در زبان عرب و صرف و نحو تبحر زیادی داشت و  همچنین حافظه بسیار قوی مخصوصا در حفظ شعر داشت چنانکه شش دفتر مثنوی را از حفظ بود. پیشاوری از جمله شاعرانی بود که در زمینه سیاست و حکمرانی حکام شعر می سرود و از طرفداران مشروطه مشروعه و مخالف مصمم مشروطه وارداتی انگلیسی بود که همین بد بینی و کینه ی او نسبت به انگلیسی ها سبب شد تا در مدح آلمان ها  در جنگ جهانی اول، قیصر نامه که مبتنی بر 14000 بیت می باشد و اشعاری در مذمت استعمار و استعمارگرانی چون انگلیس بود را بسراید. وی پس از مهاجرت به شهرهای مختلف، به توصیه "محمد سعید موتمن الملک انصاری گرمرودی" (وزیر وقت امور خارجه ایران) در سال 1882-1883 م.، به تهران رفت و تا پایان عمرش در آن جا زندگی کرد. وی هیچ گاه ازدواج نکرد و خانواده و مال و اموالی نداشت و سرانجام  در جولای 1930 م. در سن 86 سالگی، درگذشت.  
"سید شهاب الدین" پدر ادیب پیشاوری از ساداتی بود که سلسله آن ها را "اجاق" می خواندند و اغلب صاحب زهد و تقوا و اهل ذکر و دعا بودند. گرچه محل زندگی این سلسله سادات در اراضی سرحدی بین پیشاور و افغانستان بود اما در شهر پیشاور نیز مسکن داشتند و از احترام  خاصی برخوردار بودند که به دلیل اعتقاد مردم به آن ها، از ایشان طلب کسب فیض می کردند. نسب ادیب پیشاوری از جانب مادرش"مهد علیا" به خاندان اشرف سادات حسینی می رسید که  سر سلسله این خاندان امام سجاد(ع) بوده اند. 
پس از آن که سید احمد به سن تحصیل علم رسید پدرش او را به دبستان گذاشت. او پس از کشته شدن پدرش در جنگ برای ادامه تحصیل به کابل رفت و در آن جا نزد "ملامحمد آل ‌ناصر" به تحصیل پرداخت و پس از دو سال به "غزنین" رفت و در محلی به نام "باغ فیروزه" که در کنار آرامگاه "سنایی" (شاعر) و "محمود غزنوی" (پادشاه غزنویان) بود، اقامت کرد و در آن‌ جا به کسب علوم پرداخت و از محضر "ملا سعد الدین" بهرمند شد. پیشاوری پس از آن که دو سال و نیم در "غزنین" اقامت کرد به "هرات" رفت و 14 ماه در آن جا ماند و سپس راهی "تربت جام" شد و پس از آن زمانی که 22 سال داشت به مشهد رفت و در آن جا به تحصیل علم مشغول شد که در علم حکمت و ریاضی، "میرزاعبد الرحمن" و در فلسفه و علوم عقلیه "ملاغلامحسین شیخ ‌الاسلام" اساتید او بودند. پیشاوری در آن جا به کسب علم در زمینه ادبیات اقدام کرد و به واسطه حافظه قوی و ذوق و علاقه اش، مهارت زیادی را در این رشته به دست آورد. وی در سال 1870-1871 م. (1287 ه.ق) در سن 27 سالگی پس از مهاجرت به سبزوار و اقامت در آن جا در محضر "ملا هادی سبزواری" کسب علم کرد و پس از مرگ "ملا هادی سبزواری" (دانشمند، فیلسوف و شاعر) به تحصیل در کلاس درس"ملا اسماعیل" و هم چنین در کلاس "ملا محمد" فرزند "ملاهادی سبزواری" پرداخت. پیشاوری حدود 90 سال از عمر خود را وقف کسب علم و دانش کرد. 
ادیب پیشاوری پس از مهاجرت به شهرهای مختلف، به توصیه "محمد سعید موتمن الملک انصاری گرمرودی" (وزیر وقت امور خارجه ایران) در سال 1882-1883 م. (1300 ه.ق)  ، به تهران رفت و تا پایان عمرش در آن جا زندگی کرد. بسیاری از دانش پژوهان و ادب دوستان پس از ورود او به تهران، برای کسب علم و معرفت و ادب در گرد او جمع شدند اما دیرجوشی و تندخویی او سبب شد که تنها به شرکت در انجمنی ادبی که در خانه "سید محمد بقا" (از شاعران و خوشنویسان قرن سیزده و چهاردهم) تشکیل می ‌شد، بسنده کند، با این حال که حضور او در جلسات و نیز درس های خصوصی او به ندرت تشکیل می ‌شد، ادیبان و سخنورانی چون "محمد قزوینی"، "محتشم السلطنه اسفندیاری"، "عباس اقبال آشتیانی"، "سدید السلطنه مینابی"، "بدیع الزمان فروزانفر" و "مجتبی مینوی" از جمله کسانی بودند که در حضور او شاگردی  کردند و از علم و دانش او استفاده کردند. 
ادیب پیشاوری،  پس از چندین سال علم آموزی در کلاس درس اساتید بزرگ، توانست چندین کتاب و رساله تالیف کند. او سال‌ های پایان عمرش را صرف تحقیق و مراجعه به آثار شعرای بزرگی چون "خاقانی"،"ناصر خسرو"، "سنایی" و به ویژه "مولوی" (مخصوصا کتاب مثنوی) کرد، به همین جهت آثار زیادی از وی به جای نماند. - حاشیه بر شرح ابن ابی الحدید بر نهج البلاغه - قضایای بدیهییات اولیه - تصحیح دیوان ناصرخسرو - ترجمه اشارات ابن سینا (ناتمام ماند) - حواشی و تعلیقات بر کتاب ابوالفضل بیهقی "سید عزالدین حسینی زنجانی" (از مراجع تقلید شیعه اهل ایران) به نقل از مرحوم اورنگ بیان داشت که پیشاوری حاصل سال ها پژوهش و تحقیق خویش را در پاره ای از علوم در تعدادی کتاب و دفتر تألیف و تصنیف کرده بود اما شخصی، آنها را ربوده و فروخته است. دیوان پیشاوری دیوان ادیب پیشاوری مشتمل بر 4200 بیت فارسی و 370 بیت عربی می باشد که در سال 1928-1929 م. ( 1307 ش.) "عبد الرسولی" آن دیوان را جمع آوری و منتشر کرد که البته این دیوان، شامل همه اشعار ادیب نیست و برخی از اشعار او از دست رفته است و غالب اشعار وی بسیار فاضلانه و فصیح و بلیغ و متمایل به زهد و گوشه گیری از دنیا است. قیصرنامه پیشاوری از امپریالیسم انگلیس به جهت جنگ در زادگاهش و کشتن پدر و اقوامش کینه داشت و این سبب شد که برای قیصر آلمان در زمان جنگ جهانی اول با انگلیس ، شعری به نام "قیصر نامه" بگوید که  در آن بیان کینه بی اندازه شاعر از قدرت های استعماری و به ویژه انگلیس است. قیصرنامه ادیب پیشاوری که در بحر متقارب و شامل 14000 بیت می باشد. 
از ویژگی آثار پیشاوری، توانایی بالای او در سخن سرایی و استفاده از واژگان فراوان بود که همین امر درک شعرهایش را برای مردم عامه دشوار کرده است. در هر حال او از اولین شاعرانی بود که در اشعار خود میهن دوستی و ملی گرایی را ستایش می کرد. نوشتن کتابی درباره جنگ جهانی اول در سنین پیری او، نشان گر آن است که اندیشه های عصر او و فکر بیداری مردم زمانه اش بسیار بر او تاثیر گذاشته بود؛ زیرا شعرهای او در مقایسه با شعرهای سروده شده در سال های قبل از وی، که همگی با مضمونهای عاشقانه بوده است، شعرهای این شاعر، انقلابی محسوب می شود و از آن جا که او در عصر مشروطیت زندگی کرده ولی خصلت مشروطه خواهی در شعرش بسیار کم رنگ است. درون مایه اشعار پیشاوری اشعارادیب پیشاوری نشان گر دغدغه او در تبیین مسایلی بود که انسان را به کمال و رسیدن به قرب الی الله برساند و از عالم خاکی عبود دهد و به عالم غیب برساند که بر همین مبنا در قالب نصیحتی پدرانه انسان را به نگریستن در اصل ذات خود فرا می خواند و سپس، برای رسیدن به کمال و تعالی، مسیر و مراحلی را بیان می کند که بدون طی این مراحل، رسیدن به تعالی ممکن نیست. وی نخستین مرحله کمال را معرفت و ایمان به خدا می داند که رسیدن به این معرفت، نیازمند سیر مادی و معنوی است. سیر در عالم آفاق، سیری معنوی است که به وسیله آن انسان، با تدبر و تأمل، در اجزای هستی می باشد و سیر انفسی، یکی دیگر از پایه های معرفت و ایمان و در وجود آدمی نیز جلوه لطف و قهر خداوند، آشکار و محسوس است و شگفتی های جسم و روح انسان، را سیر انفسی اش می خواند. از ویژگی های اشعار پیشاوری ارائه راه کار هایی برای تسلط بر نفس می باشد که یکی از این راه ها تحصیل و کسب علم و دانش است که به انسان کمک می کند تا از سلطه نفس خارج شود و هم چنین از بین بردن صفات رذیله از وجود خود یکی دیگر از راه های رهایی از سلطه نفس است. 
ادیب پیشاوری از جمله دانشمندان و شاعرانی بود که دارای بینش سیاسی عمیقی بود و تلاش می کرد تا با اشعارش مسلمانان را نسبت به افشای دسیسه های بیگانگان آگاه نماید. نقش فعالیت سیاسی و روشنگری های او تنها مربوط به مسائل خارجی نبود بلکه هم در راستای سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی فعال بود. وی به تناسب جنگ ها، کودتاها، انقلاب ها و فعالیت های برخی شخصیت های سیاسی، اشعاری را می سرود. تفسیر سیاسی از جنگ روسیه و ژاپن در پی جنگ روسیه و ژاپن در سال 1905ـ1904 م.، پیشاوری منظومه ایی را در جهت تفسیر سیاسی این جنگ سرود. وی در این منظومه با اشاره به اینکه انگلستان در راستای رسیدن به اهداف خود و حفظ  هند که یکی از مستعمره هایش بود ژاپن را فریب داد و وارد جنگ علیه روسیه کرد که شکست روسیه را در پی داشت و قرائن سیاسی تاریخی سال ها بعد در طی جنگ جهانی اول و موضع گیری ژاپن به نفع متفقین، بیانگر این بینش دقیق او بود. در مذمت استعمار انگلیس از نظر پیشاوری استعمار انگلیس دشمن اصلی امت اسلام بود و او اشعار بسیاری در قیصرنامه و دیوان اشعارش را در وصف شومی و پلیدی استعمار انگلیس و پیچیدگی سیاست آنان سرود و با این اشعار به سیاست مداران ایران و جهان اسلام در خصوص نقشه های انگلیس هشدار می داد. وی از نقش انگلستان در جریان انقلاب مشروطه ایران با خبر بود و به سردمداران مشروطه نسبت به توطئه های انگلیس که باعث استعمار ایران می شود هشدار داد و قیصرنامه را هم در باب سیاست های استعماری انگلستان و قرارداد 1907 م. و محو آن قرارداد در جنگ جهانی اول سروده است. در این منظومه حماسی، او روسیه، فرانسه و آمریکا و کسانی که در داخل با بیگانگان بیعت کرده بودند را ملامت می کند. هم چنین در قیصرنامه به قرارداد 1919 م. که "وثوق الدوله" (صدر اعظم احمد شاه قاجار) آن را ایجاد کرده بود اشاره کرد و خیانت او را مانند خیانت برادارن حضرت یوسف(ع) خواند و شدیدا از او انتقاد کرد و در هم راستا در مجلسی که "وثوق الدوله" حاضر بود او را از عوامل بیگانگان خواند. مرثیه ایی در سوگ شیخ فضل الله نوری پیشاوری در سوگ "شیخ فضل الله نوری" که او هم از مخالفان جنبش مشروطه انگلیسی بود، مرثیه ایی بلند سرود و از شجاعت و اخلاص او سخن گفت و ارادت خود را به او نشان داد و در مذمت افراد غرب زده و کسانی که باعث اعدام "شیخ فضل الله" شدند، قصیده ای به زبان عربی گفت و همه آن ها را دشمنان دین (اسلام) و از احزاب شیطان دانست. سروده های وی نشانگر آن است که او اقدام شاه قاجار را در راستای اتمام جنبش مشروطه و انحلال انجمن های مشکوک تایید می کرد و این عمل را در راستای تجدید حیات دین می دانست. وی هم چنین همه را به پرهیز از تفرقه، حول محور اسلام می خواند و جناح بندی ها و اختلافات حزبی، با عنوان دموکرات در ایران عصر مشروطه را موجب گسست همدلی و اتحاد مردم ایران در برابر استعمار می دانست. تشویق به پیکار بر ضد استعمار با آغاز جنگ جهانی اول در 1914 میلادی، ادیب پیشاوری در راستای تشویق مردم به پیکار با استعمار، قصایدی را به زبان فارسی و عربی می سرود و تُرک و تاجیک و هند و افغان و... را به پیکار در جبهه واحد، بر ضد استعمار فرا خواند. 
ادیب پیشاوری از جمله معدود عالمان و شاعرانی است که در عرصه حکومت و سیاست وارد شد و با ابزار ویژه خود (شعر)، عقایدش را در این زمینه بازگو کرد. وی درخصوص شاهان و حاکمان به کارنامه سیاه اکثر آنان اشاره می کند و می گوید که حکومت بر خلق موهبتی الهی است و شکر این نعمت، عدل و داد بر زیردستان است ولی کمتر دیده شده که پادشاهی این شکر نعمت را به جا بیاورد. وی بر اساس همین مبانی و تفکرات با بیان ویژگی های شایسته و ناشایسته حاکم سیاسی به نوعی بازسازی در عرصه سیاست دست می زند و با بیان ویژگی های نامطلوب برخی حکام سیاسی به آن ها اندرز و هشدار می دهد. ویژگی های نامطلوب حاکم سیاسی توجه به حکام سیاسی از جمله مسائلی است که پیشاوری در این زمینه سروده هایی را از خود به جا گذاشته است که در آن ها پنهان شدن از چشم مردم و گماشتن حاجب و دربان و در بستن به روی خلق را دلیل داشتن کبر و غرور و فخر فروشی در برخی حکام می داند و این افراد را توصیه به پرهیز از این خلقیات می کند، چرا که از نظر او، فردی که دچار نخوت و تکبر است جز با مرگ از آن خلاصی نمی یابد. وی با اشاره به اینکه از دیگر صفات زشت و نامطلوب برخی حکام، اجبار مردم به تعظیم خویش است که این گونه اعمال باعث می شود تا افراد دروغ گو و حیله گر، در عرصه سیاست وارد شوند و افراد شایسته از اطراف حاکم سیاسی پراکنده گردند و هم چنین حرص و خشم وغضب از دیگر صفات نامطلوبی است که برای حاکم سیاسی بر می شمرد و حاکمان سیاسی را از آن بر حذر می داشت و با اشاره به وظیفه حاکم که تأمین امنیت و آسایش مردم است، نتیجه این گونه اخلاقیات را زورگویی و ظلم به مردم می دانست. ویژگی های مطلوب حاکم سیاسی از ویژگی های شایسته و مطلوب حاکم سیاسی در اشعار پیشاوری، عدالت و دادگری است، چرا که رفاه و آسایش مردم در گرو عدالت و اعتدال است و هم چنین حاکم سیاسی باید دارای نفس پاک و منزه باشد، زیرا کسی می تواند عدالت را رعایت کند که توانسته باشد نفسش را مهار کند که یکی از راه های مهار نفس، تحصیل علم و دانش است و به همین جهت کسب علم و دانش را برای حکام ضروری می دانست. وی از جمله عوامل تسلط انگلستان بر هند را بی دانشی و حکومت حاکمان نادان دانست. پیشاوری، یکی از وظایف مهم حاکم سیاسی را انتخاب مشاوران و کارگزاران دانا می دانست و دراشعارش به حاکمان هشدار می داد که اگر از مبارزه با دشمن فرار کنند دشمن بر آنان تسلط خواهد یافت و هم چنین یکی از مهم ترین شیوه های اصلاح حکومت را اقدام واهتمام خود مردم آن جامعه به اصلاح امور خویش می دانست و معتقد بود که غالبا مردم سزاوار حکومتی هستند که دارند و خداوند هرچیزی را بنا بر شایستگی و لیاقت به انسان می دهد. قضاوت قضات زمینه ساز عدالت یا ظلم پیشاوری تأمین عدالت و یا گسترش زمینه ظلم و ستم را در جامعه، دارای نقش مهمی می دانست و معتقد بود که قاضی عادل، ستم را از بین می برد و از سوی دیگر، دستگاه قضائی فاسد، باعث سلب امنیت از ضعیفان می شود. وی با اشاره به دقت کافی در تعقیب و تشخیص جرم و مجرم که از ویژگی های یک قاضی عادل می باشد، قضات را به زدودن علاقه قلبی به مال دنیا و حرص به داشتن اموال نصیحت می کرد چرا که در غیر این صورت از دیدن و گفتن حق باز خواهند ماند. نقش روحانیت در جامعه دین و دینداری در اشعار ادیب پیشاوری تنها راه نجات شرقیان از ستم استعمارگران اشاره شده است و او علت شکست مسلمانان و پیروز شدن مستکبران را سرپیچی مسلمانان از فرمان پیامبر(ص) می داند. پیشاوری خود عالمی دینی بود و با اشاره به ویژگی های چون زهد و تقوا، وارستگی از زر و زور، دفاع از دین و ستیز با دشمنان دین در وجود عالم و روحانی، نقش مؤثر عالمان دینی را در تبیین دین، تهذیب نفوس مردمان، اجرای احکام شرع، بسیج امت اسلام و ... را اساسی می دانست. 
ادیب پیشاوری تمام عمرش را به تزکیه نفس گذراند و به  همین جهت در طول عمرش از مال دنیا و علایق خانوادگی بهره ایی نبرد و در اواخر عمرش چیزی جز چند جلد کتاب که پاره‌ ای از آن‌ ها را نیز به خط خود نسخه ‌برداری کرده بود، چیز دیگری نداشت. وی پس از یک سکته ناقص که منجر به فلج شدنش شد، در 9 تیر ماه 1309 شمسی (3 صفر  1349 ه.ق ) در 86 سالگی، در منزل "یحیی خان قراگزلو" (وزیر معارف وقت)، درگذشت. او را در امامزاده عبدالله تهران دفن کردند و در تشییع او چهار پایه تابوت را چهار وزیر وقت دربار بر دوششان حمل کردند و برای او مجلس ترحیم در مدرسه سپهسالار، برپا شد و هم چنین در مجلس یاد بود دیگری که در وزارت معارف و اوقاف برگزار شد رئیس آن وزارتخانه، "یحیی خان قراگوزلو" چنین بیان کرد که: «ما عزای فضیلت را گرفته ایم، این مجلس، تعزیت دانش و فرهنگ است و عالم علم و ادب شخصیتی را از دست داد که به وجود آمدن چون او مشکل و بلکه محال است.» 

تاریخ ایجاد:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۱:۲۳

آخرین بروزرسانی:۱۳۹۶/۱۱/۲۹ ۲۰:۵۱:۲۴

ادیب پیشاوری

خلاصه زندگی نامه

 سید احمد رضوی معروف به ادیب پیشاوری، عالم، ریاضی دان و از شاعران برجسته شبه قاره هند در نیمه قرن سیزدهم هجری که در کتاب قیصر نامه اش، 14000 هزار بیت شعر برضد قدرت های استعماری به خصوص انگلیس سروده است. 

ورود/ثبت نام

اسناد و مراجع